Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d133?
Tài liệu số 133 – Các cuộc thảo luận của Tướng Collins tại Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.
Đây là tài liệu tiếp theo của hồ sơ Collins làm việc tại Washington về chính sách đối với Chính phủ Ngô Đình Diệm, tháng 4-1955.
Tài liệu 133 là bản ghi nhớ ngày 25-04-1955, do Phó Đô đốc A. C. Davis thuộc Bộ Quốc phòng gửi Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng H. Struve Hensel.
Cuộc họp tại Bộ Ngoại giao ngày 22-04-1955 để nghe Tướng Collins báo cáo tình hình Việt Nam, đặc biệt là việc tiếp tục ủng hộ hay thay thế Diệm, vấn đề các giáo phái và viện trợ quân sự.
Tài liệu 133 – Ngày 25-04-1955
Tựa: Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ ghi nhận báo cáo của Collins – Đề
nghị thay Ngô Đình Diệm, chọn giải pháp Bảo Đại và sáp nhập quân đội các giáo
phái
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang
284–287.
Địa điểm: Washington, ngày 25-04-1955.
Người gửi: Phó Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng phụ trách An ninh
Quốc tế, Phó Đô đốc A. C. Davis.
Người nhận: Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng phụ trách An ninh Quốc
tế, H. Struve Hensel.
Chủ đề: Cuộc họp tại Bộ Ngoại giao để nghe Tướng Collins báo
cáo sau chuyến công tác tại Việt Nam.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 133
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày
25-04-1955.
BẢN GHI NHỚ
Chủ đề: Bộ Ngoại giao nghe Tướng Collins báo cáo
Tướng Collins đã trình bày báo cáo và trả lời các câu hỏi của
đại diện Bộ Ngoại giao, bắt đầu lúc 10 giờ sáng thứ Sáu, ngày 22 tháng 4.
Cùng tham dự buổi báo cáo có đại diện Bộ Quốc phòng, Cơ quan
Hoạt động Đối ngoại (FOA), Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA), Cơ quan Thông tin
Hoa Kỳ (USIA) và Bộ Ngân khố.
Những vấn đề được thảo luận chủ yếu mang tính chính trị. Mục
tiêu của cuộc thảo luận là tìm một giải pháp cho tình hình chính phủ hiện nay tại
miền Nam Việt Nam.
Tuy nhiên, hai vấn đề mà Bộ Quốc phòng quan tâm cũng được thảo
luận:
- Việc hỗ
trợ tài chính cho Quân đoàn Viễn chinh Pháp (FEC).
- Việc
sáp nhập lực lượng vũ trang của các giáo phái vào Quân đội Quốc gia Việt
Nam.
Trong phần thảo luận chính trị, các đề nghị được đưa ra
trong những tuần gần đây đã được phân tích. Những điểm sau đây được xem là đáng
chú ý.
a. Những nhận định của Tướng Collins về Diệm
Tướng Collins tuyên bố:
(1) Theo ý kiến ông, tiếp tục ủng hộ một người như Diệm sẽ
là một sai lầm nghiêm trọng trong nhận định, bởi Diệm đã bộc lộ rõ sự thiếu khả
năng hiểu biết những vấn đề chính trị, kinh tế và quân sự liên quan đến Việt
Nam.
(2) Hiện nay Diệm đang tự mình điều hành chính phủ, dựa vào
lời khuyên của những người anh em và một số bạn thân, gồm các Bộ trưởng Tư
pháp, Tài chính và Thông tin.
(3) Diệm hoàn toàn không thể hòa hợp và làm việc với những
người khác có năng lực.
(4) Trong năm tháng qua, Diệm không đưa ra được một đề nghị,
ý tưởng hoặc kế hoạch xây dựng nào thực sự do chính ông nghĩ ra.
Tướng Collins và Tướng Ely là những người đã đưa ra những đề
nghị, ý tưởng và kế hoạch mà bên ngoài tưởng như xuất phát từ Diệm.
(5) Bác sĩ Quát và cựu Ngoại trưởng Đỗ là hai người có năng
lực nhất hiện có tại miền Nam Việt Nam.
(6) Không thể tổ chức tổng tuyển cử tại miền Nam Việt Nam.
Hình thức chính quyền thích hợp nhất cho đất nước này là chế
độ quân chủ lập hiến.
Người Việt Nam hiện chưa sẵn sàng, và trong tương lai gần
cũng sẽ chưa sẵn sàng, để áp dụng hình thức chính thể cộng hòa.
(7) Những kế hoạch khác nhau đã được đề nghị nhằm thành lập
các hình thức chính phủ lâm thời, chẳng hạn như Quốc hội Lâm thời hoặc Quốc hội
Lập hiến, kể cả kế hoạch của Thoại, Bộ trưởng Kế hoạch và Tái thiết, vốn được
xem là đáng nghiên cứu thêm, đều chắc chắn sẽ thất bại vì Diệm không chấp nhận
những đề nghị ấy.
(8) “Tôi đã nói với Diệm rằng tôi không thấy bằng cách nào
có thể cứu được chính phủ của ông ấy và tôi nghĩ Bảo Đại sẽ cách chức ông ấy.”
b. Collins đề nghị chấp thuận kế hoạch của Bảo Đại
Khi trình bày thêm về tình hình miền Nam Việt Nam, Tướng
Collins nói rằng kế hoạch của Bảo Đại, được trình bày trong điện văn số 4576 của
Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris, đính kèm tại Phụ lục A, đáng được xem xét.
Ông đề nghị Hoa Kỳ đồng ý cho thực hiện kế hoạch này.
Dựa trên phát biểu đó, ông Murphy thuộc Bộ Ngoại giao nhận
xét rằng trong một thời gian, qua những báo cáo của Tướng Collins, người ta có
cảm tưởng Diệm đang phát triển thuận lợi, nhưng nay Tướng Collins đã đảo ngược
lập trường.
Đáp lại, Tướng Collins nói rằng ông chưa bao giờ cho rằng Diệm
là người không thể thay thế.
Tướng Collins nói thêm rằng đây là giải pháp tốt nhất mà
chúng ta có thể hy vọng đạt được trong phạm vi một kế hoạch do người Việt Nam
nghĩ ra.
Ông cũng nhận định rằng, xét về mặt tuyên truyền, hầu như bất
kỳ kế hoạch nào cũng sẽ bị mang tiếng là do Pháp hoặc Hoa Kỳ nghĩ ra.
c. Collins trình bày vấn đề giao tranh giữa các giáo phái
và Quân đội Quốc gia
Trong cuộc trao đổi tiếp theo giữa ông Murphy và Tướng
Collins, vấn đề giao tranh giữa các giáo phái và Quân đội Quốc gia được bàn đến.
Tướng Collins tuyên bố:
(1) Hoa Kỳ hiện mới bắt đầu huấn luyện Quân đội Quốc gia Việt
Nam.
Một sĩ quan cao cấp của Quân đội Việt Nam đã nói rằng họ
không muốn đánh nhau với những người Việt Nam khác, tức các giáo phái.
(2) Tỵ, Tổng Tham mưu trưởng Quân đội, đã nói với Tướng Ely
rằng ông sẽ không ra lệnh tấn công các giáo phái.
(3) Người Pháp sẽ không sử dụng quân đội Pháp để chống các
giáo phái, ngoại trừ trường hợp cần bảo vệ người của họ.
Nhiệm vụ chính của quân đội Pháp là bảo đảm an ninh trước
các mối đe dọa từ bên ngoài.
(4) Mối thù gay gắt giữa Bảy Viễn và Diệm bắt nguồn từ việc
Diệm đóng cửa cơ sở “Grande Monde” (Đại Thế Giới).
(5) Hiện nay hầu như tất cả người Việt Nam đều bất đồng với
Diệm.
(6) Người thay thế Diệm sẽ cần thực hiện một số thỏa hiệp.
(7) Bình Xuyên không ở trong một vị thế quân sự mạnh.
(8) Bảy Viễn và các giáo phái sẽ chấp nhận nguyên tắc của kế
hoạch Bảo Đại.
(9) Bảy Viễn sẽ giao lại quyền kiểm soát cảnh sát nếu Bảo Đại
ra lệnh và nếu Diệm được thay thế.
(10) Mặc dù cần cố gắng tạo cho Bảy Viễn cơ hội giữ thể diện,
Bình Xuyên phải bị tước bỏ quyền lực.
(11) Dựa trên những điều nêu trên, Tướng Collins cho rằng chỉ
có hai giải pháp cho vấn đề này:
- Chấp
nhận đề nghị của Bảo Đại.
- Hoặc để
Bảo Đại trở về và trực tiếp đảm nhận chức Thủ tướng.
Tướng Collins không xem giải pháp thứ hai là điều đáng mong
muốn.
d. Collins nói về vai trò của Pháp và nguy cơ nội chiến
Trả lời một câu hỏi, Tướng Collins khẳng định rằng tình hình
hiện nay tại miền Nam Việt Nam chắc chắn không phải do người Pháp dàn dựng.
Ông nói thêm rằng Tướng Ely đã dành cho Diệm sự ủng hộ rõ
ràng, không chút mập mờ.
Tuy nhiên, ông không thể khẳng định điều tương tự đối với sự
ủng hộ từ phía Chính phủ Pháp tại Paris.
Tướng Collins nhấn mạnh rằng nội chiến có thể bùng nổ bất cứ
lúc nào và bất kỳ bên nào cũng có thể là bên gây ra cuộc chiến ấy.
e. Trách nhiệm của Hoa Kỳ đối với người di cư
Tướng Collins nói rằng Hoa Kỳ có nghĩa vụ về mặt đạo lý đối
với 500.000 người Việt Nam tị nạn.
Vì vậy, Hoa Kỳ sẽ khó có thể rút khỏi Việt Nam.
f. Collins nói về phái bộ Sainteny và chính sách của Pháp
Liên quan đến phái bộ Sainteny, Tướng Collins nói rằng Tướng
Ely đã đe dọa từ chức vì vấn đề này.
Ông cho biết giới kinh doanh Pháp chưa thích nghi với quan
niệm về một nước Việt Nam tự do.
Ông nghĩ rằng người Pháp cũng muốn thấy Việt Nam tiếp tục bị
chia cắt vô thời hạn.
Tuy nhiên, ông cho rằng Hoa Kỳ phải buộc phía Pháp phải thể
hiện rõ lập trường về việc ủng hộ một chính phủ Việt Nam được thành lập hợp
pháp.
Những vấn đề chủ yếu liên quan đến quân sự
Liên quan đến hai vấn đề được giới quân sự đặc biệt quan
tâm, Tướng Collins tuyên bố:
a. Chúng ta không nên cung cấp thêm dù chỉ một đồng năm xu
nào ngoài khoản 100 triệu đô la hiện có để hỗ trợ Quân đoàn Viễn chinh Pháp.
Họ có thể giảm quân số, nhưng sẽ không rút quân.
b. Việc bố trí lực lượng hiện nay của Quân đoàn Viễn chinh
Pháp là hợp lý.
c. Quân đoàn Viễn chinh Pháp là một lực lượng mạnh, có tác dụng
ổn định tình hình tại miền Nam Việt Nam.
d. Việc thực hiện Điều IV của Hiệp ước Manila sẽ đòi hỏi phải
có lực lượng bộ binh để giữ ổn định chiến tuyến và tạo ra những mục tiêu cho lực
lượng Không quân và Hải quân Hoa Kỳ tấn công.
e. Chỉ riêng lực lượng Không quân và Hải quân sẽ không thể
mang lại chiến thắng tại khu vực này nếu xảy ra một cuộc xâm lược công khai.
f. Phía Pháp hiện đã đồng ý với việc sáp nhập lực lượng các
giáo phái theo phương án mà Collins đề nghị trong tài liệu DA IN 130977, Phụ lục
B.
g. Việc sáp nhập này hiện sẽ tốn khoảng 40 triệu đô la, thay
vì 26 triệu đô la như đã nêu trước đây.
h. Kế hoạch sáp nhập này cuối cùng sẽ làm giảm quyền lực của
các giáo phái.
KẾT LUẬN CỦA NGƯỜI LẬP BẢN GHI NHỚ
Tóm lại, Tướng Collins hoàn toàn tin chắc rằng việc tiếp tục
ủng hộ Diệm sẽ gây tổn hại cho quyền lợi của Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao không muốn đối diện với thực tế rằng
họ phải thừa nhận chính sách của Hoa Kỳ đã thất bại.
Rõ ràng Bộ Ngoại giao sẽ cố gắng giữ Diệm lại trong chính phủ
dưới một vai trò nào đó.
A. C. Davis
Phó Đô đốc, Hải quân Hoa Kỳ
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn
United States–Vietnam Relations, 1945–1967, Quyển 10, trang
937–940.
Chú thích 2 – Nhân vật Thoại
Nguyễn Văn Thoại.
Chú thích 3 – Kế hoạch Bảo Đại
Xem chú thích số 4 của Tài liệu 132, trình bày trước đó.
Đó là điện văn số 4576 từ Paris, ngày 21-04-1955, liên quan
đến kế hoạch chính trị của Bảo Đại.
Chú thích 4 – Kế hoạch sáp nhập quân đội các giáo phái
Phụ lục B, tài liệu DA IN 130977, không được in kèm trong bộ
tài liệu này.
Hêt nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Tài liệu 133 là bản ghi nhớ của Phó Đô đốc A. C. Davis, lập
ngày 25-04-1955, thuật lại cuộc họp ngày 22-04 tại Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, nơi Tướng
Collins báo cáo tình hình miền Nam Việt Nam.
Năm điểm chính:
1. Collins kiên quyết đề nghị thay Diệm. Ông cho rằng Diệm
không có khả năng điều hành chính phủ hiệu quả, quá lệ thuộc vào anh em và người
thân tín, không hợp tác được với những người có năng lực và không chấp nhận các
giải pháp thỏa hiệp.
2. Collins đề nghị Hoa Kỳ chấp thuận kế hoạch của Bảo Đại.
Ông đánh giá bác sĩ Quát và cựu Ngoại trưởng Đỗ là hai nhân vật có năng lực nhất
hiện có. Collins cho rằng phương án Bảo Đại là giải pháp có thể thực hiện, thay
vì tiếp tục để Diệm làm Thủ tướng.
3. Collins không muốn xảy ra chiến tranh giữa người Việt
Nam. Theo báo cáo của ông, Tổng Tham mưu trưởng Tỵ không muốn ra lệnh tấn công
các giáo phái. Collins tin rằng Bình Xuyên không có vị thế quân sự mạnh và có
thể giải quyết vấn đề quyền kiểm soát cảnh sát thông qua Bảo Đại.
4. Collins ủng hộ việc sáp nhập quân đội các giáo phái. Phía
Pháp đã đồng ý với kế hoạch này. Chi phí dự kiến tăng từ 26 triệu lên 40 triệu
đô la, và việc sáp nhập được kỳ vọng sẽ làm giảm quyền lực riêng của các giáo
phái.
5. Davis nhận định Bộ Ngoại giao chưa muốn thừa nhận chính
sách đối với Diệm thất bại. Theo kết luận riêng của Davis, Bộ Ngoại giao sẽ tìm
cách giữ Diệm trong chính phủ dưới một vai trò khác, dù Collins đã xác định việc
tiếp tục ủng hộ Diệm gây bất lợi cho Hoa Kỳ.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Collins phân biệt khả năng quân sự với hậu quả chính
trị
Theo Collins, Quân đội Quốc gia có khả năng đối đầu với Bình
Xuyên, nhưng một số sĩ quan Việt Nam không muốn đánh nhau với các lực lượng Việt
Nam khác.
Ông cũng nhận định người Pháp không chủ trương dùng quân đội
của họ chống các giáo phái, trừ khi cần bảo vệ người Pháp.
Vì vậy, Collins thiên về giải pháp chính trị thông qua Bảo Đại,
đồng thời sáp nhập các lực lượng vũ trang vào Quân đội Quốc gia.
Điều đáng chú ý là Collins không xem việc dùng sức mạnh quân
sự để giải quyết Bình Xuyên là giải pháp duy nhất.
2. Kết luận của Davis không phải là lời của Collins
Ở cuối tài liệu, Davis viết rằng Bộ Ngoại giao không muốn thừa
nhận sự thất bại trong chính sách Hoa Kỳ và sẽ cố giữ Diệm trong chính phủ.
Đây là nhận định của Phó Đô đốc Davis, không phải kết luận
do Collins phát biểu và cũng không phải một quyết định chính thức của Bộ Ngoại
giao.
Sự phân biệt này quan trọng khi đối chiếu với Tài liệu 128,
trong đó Ngoại trưởng Dulles giải thích lý do chưa muốn thay Diệm một cách đột
ngột.
Kết luận: Tài liệu 133 xác nhận Collins đã công khai trình
bày tại Washington quan điểm phải thay Ngô Đình Diệm, đồng thời đề nghị sử dụng
kế hoạch Bảo Đại để giải quyết cuộc khủng hoảng chính trị và quân sự tại miền
Nam Việt Nam. Tuy nhiên, theo nhận định của Davis, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ vẫn muốn
tìm một phương án giữ Diệm trong chính phủ. Đây là một bằng chứng trực tiếp về
sự khác biệt trong cách đánh giá và xử lý vấn đề Diệm giữa Collins và những người
hoạch định chính sách tại Washington vào cuối tháng 4-1955.