Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d126?
GPT DỊCH
Tài liệu 126 (C) – Ngày 19-04-1955
Collins tham khảo các chính khách Việt Nam về giải pháp
chính phủ lâm thời và tương lai của Thủ tướng Ngô Đình Diệm
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang
265–267.
Địa điểm: Sài Gòn, ngày 19-04-1955, lúc 23 giờ.
Điện văn số: 4662.
Người gửi: Đại diện đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam, J. Lawton
Collins.
Người nhận: Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Foster Dulles.
Mức độ mật: Tối mật – Ưu tiên – Hạn chế phổ biến.
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Sài Gòn, ngày
19-04-1955, lúc 23 giờ.
Điện văn số 4662 – Collins gửi Ngoại trưởng.
1. Cuộc họp với các chính khách Việt Nam
Tôi gặp các ông Đỗ, Quát, Minh và Trần Văn Văn lúc 15 giờ
ngày 19 tháng 4 để xem xét phản ứng của họ đối với đề nghị Thoại đã được sửa đổi.
Tôi trình bày cẩn thận từng bước của đề nghị, nhằm bảo đảm
không có sự hiểu lầm nào về ý nghĩa những điều tôi muốn nói.
2. Ý kiến của ông Minh
Ông Minh nhận định rằng tình hình hiện nay đã xấu hơn nhiều
so với thời kỳ trước khi ông từ chức, và cuộc khủng hoảng sẽ dễ giải quyết hơn
nhiều nếu không có Diệm, thay vì tiếp tục có ông.
Ông Minh nói rằng ông thiên về giải pháp sớm tổ chức tổng
tuyển cử để thành lập một Quốc hội Lập hiến trong vòng ba hoặc bốn tháng.
Trong thời gian chờ đợi, cần phải có một chính phủ liên hiệp.
Tuy nhiên, việc thành lập chính phủ ấy sẽ gặp khó khăn nếu Diệm tiếp tục làm Thủ
tướng.
3. Ý kiến của ông Quát về nguyên nhân cuộc khủng hoảng
Ông Quát nói rằng ông không có nhận xét cụ thể nào về đề nghị,
nhưng muốn đóng góp một sự phân tích về cuộc khủng hoảng.
Theo ông, có hai yếu tố chính:
- Chính
phủ Diệm.
- Lập
trường của các giáo phái.
Yếu tố thứ ba, ít quan trọng hơn, là quan điểm chính trị của
những lực lượng đối lập khác ngoài các giáo phái.
Những sai lầm rõ ràng và phương pháp điều hành không đúng của
Diệm đã tạo ra một hố ngăn cách giữa ông với tất cả những thành phần khác trong
xã hội.
Hố ngăn cách ấy ngày càng rộng và sâu, trong khi sự tiếp xúc
giữa Diệm và các thành phần khác ngày càng xa cách.
Đối với các giáo phái, những nhóm này biết rằng vấn đề do họ
tạo ra phải được giải quyết.
Ông Quát cảm thấy cách duy nhất để giải quyết vấn đề là tiến
hành từng bước, thông qua việc vận động dư luận quần chúng và tạo ra một bầu
không khí có thể khiến các giáo phái chấp nhận một giải pháp hòa bình.
Vấn đề này đáng lẽ đã có thể giải quyết dễ dàng hơn vào một
thời điểm trước đây.
Ông Quát nói rằng ông không tin Diệm, dù tập hợp được bất kỳ
nhóm cộng sự nào, có thể nối lại sự tiếp xúc hữu hiệu với các giáo phái.
4. Ông Quát nhận xét về đề nghị triệu tập đại hội của ông
Đỗ
Ông Quát thảo luận về ý kiến của ông Đỗ, theo đó Bảo Đại sẽ
triệu tập một đại hội, và nhìn chung ông không tán thành đề nghị ấy.
Ông nói rằng một đại hội có thể được thành lập nhanh hơn Quốc
hội Lâm thời và cũng dễ điều hành hơn.
Tuy nhiên, vì Bảo Đại đang vắng mặt tại Pháp, vì vai trò
chính trị hiện nay của các giáo phái và thái độ của những nhóm chính trị khác,
ông cho rằng việc tổ chức đại hội không khả thi.
Ông Quát nói rằng theo ông, giải pháp tốt nhất là thành lập
một Quốc hội Lâm thời.
Tuy nhiên, các nhóm chính trị đều e ngại bất kỳ Quốc hội nào
được thành lập trong lúc Diệm vẫn giữ chức Thủ tướng.
5. Ý kiến của ông Đỗ về việc thành lập một cơ quan đại diện
nhân dân
Ông Đỗ nói rằng theo quan điểm của ông, cần tìm ra một
phương cách để dư luận nhân dân Việt Nam được lên tiếng.
Ông đã đề nghị tổ chức một đại hội nhằm đạt mục đích đó.
Nếu có một Quốc hội hiện diện, cuộc khủng hoảng sẽ dễ giải
quyết hơn.
Một đại hội hoạt động dưới sự đe dọa của Bình Xuyên có thể
loại bỏ Diệm. Điều này có thể bị hiểu là thắng lợi của các giáo phái và gây ra
những ảnh hưởng bất lợi tại Hoa Kỳ.
Ông Đỗ nêu khả năng tổ chức một đại hội chỉ gồm đại diện các
nhóm chính trị, không có đại diện các giáo phái.
Nếu chọn giải pháp Quốc hội Lâm thời, cần tìm một chính phủ
tạm thời hoạt động trong khoảng sáu tuần.
Như vậy, vấn đề thành lập một chính phủ mới vẫn còn nguyên.
Diệm là trở ngại đối với việc giải quyết vấn đề này.
Ông Đỗ nhắc lại rằng trong chín năm chiến tranh, không chính
phủ nào có thể giành được sự ủng hộ của nhân dân cho cuộc đấu tranh chống cộng
sản, bởi tất cả đều là những chính phủ bù nhìn của Pháp.
Vấn đề hiện nay là làm sao giành được sự ủng hộ của nhân dân
để tiếp tục cuộc đấu tranh chống Việt Minh.
Chính phủ Diệm đã không thành công trong việc thuyết phục
nhân dân hoặc các nhóm chính trị về sự cần thiết phải tiếp tục cuộc đấu tranh
chống Việt Minh.
Chỉ một chính phủ được nhân dân hoàn toàn ủng hộ mới có thể
thực hiện được điều đó.
Và chính phủ ấy phải xuất phát từ một hình thức cơ quan đại
diện nhân dân nào đó, có thể là Quốc hội hoặc đại hội.
Để kiểm nghiệm trên thực tế liệu giải pháp thành lập chính
phủ lâm thời, sau đó là Quốc hội Lâm thời, có thể được chấp nhận hay không, ông
Đỗ đề nghị hỏi trực tiếp những nhân vật cụ thể như Quát và Minh xem họ có đồng
ý tham gia chính phủ lâm thời ấy không.
Ông Minh nói rằng ông sẽ đồng ý tham gia một chính phủ lâm
thời nếu những nhóm chính trị do Quát và những người khác đại diện chấp nhận.
Tuy nhiên, ông cảm thấy rằng diễn biến tình hình đã khiến giải
pháp này không còn phù hợp nữa.
Ông Quát nói rằng nếu phải trả lời ngay, câu trả lời của ông
sẽ là không.
Ông nói thêm rằng theo ý kiến ông, Diệm hiện nay không thể tổ
chức được một chính phủ lâm thời.
6. Ý kiến của ông Trần Văn Văn
Ông Văn nói rằng ông cảm thấy Diệm có thể chấp nhận đề nghị ấy.
Tuy nhiên, những người được dự kiến tham gia nhóm cộng sự mới
sẽ không đồng ý, vì họ cho rằng Diệm không có khả năng thay đổi.
Ông nói rằng Diệm không có sự ủng hộ trong nước.
Mặc dù nhóm của ông sẵn sàng chấp nhận hầu như mọi rủi ro để
đạt được một giải pháp tốt, họ sẽ không chấp nhận mạo hiểm tham gia một nội các
lâm thời do Diệm đứng đầu.
7. Collins cảnh báo về khả năng Hoa Kỳ ngừng viện trợ
Tôi nói rằng nếu các nhà lãnh đạo Việt Nam không thể tìm ra
giải pháp, và Diệm bị loại bỏ trong những hoàn cảnh khiến người ta cho rằng các
giáo phái đã giành thắng lợi, thì sẽ rất khó giành được sự ủng hộ của công
chúng Hoa Kỳ để tiếp tục viện trợ.
Vì vậy, tôi thúc giục những người tham dự tiếp tục suy nghĩ
về vấn đề này và tìm một giải pháp khác nếu họ cho rằng giải pháp vừa được thảo
luận không thể thực hiện được.
8. Phần tiếp theo
Còn tiếp trong điện văn sau.
Collins
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn
Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1955.
Phân loại: Tối mật – Ưu tiên – Hạn chế phổ biến.
Điện văn được chuyển tiếp đến Paris để Đại sứ Dillon tham khảo.
Tài liệu cũng được in trong United States–Vietnam Relations,
1945–1967, Quyển 10, trang 915–917.
Chú thích 2 – Đề nghị của ông Đỗ
Theo điện văn số 4599 ngày 17-04-1955, ông Đỗ đã nêu đề nghị
Bảo Đại triệu tập một đại hội trong cuộc trao đổi với Collins ngày 15-04-1955.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–1755.
Chú thích 3 – Điện văn tiếp theo
Phần tiếp theo là điện văn số 4663, tức Tài liệu 127.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Điện văn ngày 19-04-1955 ghi lại cuộc họp giữa Collins và bốn
chính khách Việt Nam: Đỗ, Quát, Minh và Trần Văn Văn, nhằm xem xét khả năng
thành lập chính phủ lâm thời và Quốc hội Lâm thời để giải quyết cuộc khủng hoảng
chính trị.
Năm điểm chính:
1. Ông Minh thiên về thay đổi chính phủ. Ông nhận định cuộc
khủng hoảng dễ giải quyết hơn nếu không có Diệm và đề nghị tổ chức tổng tuyển cử
để thành lập Quốc hội Lập hiến trong ba hoặc bốn tháng.
2. Ông Quát cho rằng Diệm đã mất khả năng hòa giải. Ông nhận
định những sai lầm và phương pháp điều hành của Diệm đã tạo ra khoảng cách ngày
càng lớn với các thành phần xã hội. Ông không tin Diệm có thể nối lại quan hệ hữu
hiệu với các giáo phái.
3. Ông Đỗ nhấn mạnh sự ủng hộ của nhân dân. Ông cho rằng muốn
tiếp tục cuộc đấu tranh chống Việt Minh, cần có một chính phủ được nhân dân ủng
hộ và xuất phát từ một cơ quan đại diện nhân dân.
4. Ông Trần Văn Văn không chấp nhận tham gia nội các Diệm.
Ông nhận định Diệm có thể đồng ý với kế hoạch, nhưng các chính khách được mời sẽ
không tham gia vì không tin Diệm có thể thay đổi.
5. Collins cảnh báo về viện trợ Hoa Kỳ. Ông lo ngại rằng nếu
Diệm bị loại bỏ trong hoàn cảnh bị xem là thắng lợi của các giáo phái, dư luận
Hoa Kỳ sẽ khó chấp nhận việc tiếp tục viện trợ.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
Thứ nhất – Các chính khách được Collins tham khảo đều đặt vấn
đề về khả năng tiếp tục điều hành của Diệm.
Qua cuộc họp, bốn nhân vật đưa ra những nhận xét khác nhau,
nhưng có một điểm chung: họ không tin rằng việc tiếp tục duy trì Diệm đứng đầu
chính phủ sẽ dễ dàng giải quyết cuộc khủng hoảng.
Đáng chú ý, khi Collins tìm cách kiểm nghiệm khả năng thành
lập chính phủ lâm thời, Quát trả lời không đồng ý tham gia nếu phải quyết định
ngay; Văn cũng bác bỏ việc nhóm ông tham gia nội các Diệm.
Điều này cho thấy đề nghị Thoại đã sửa đổi gặp trở ngại ngay
từ việc tìm người tham gia chính phủ.
Thứ hai – Vấn đề nhân dân ủng hộ chính phủ được đặt ra trực
tiếp.
Ông Đỗ cho rằng các chính phủ trong chín năm chiến tranh trước
đó không giành được sự ủng hộ của nhân dân vì bị xem là chính phủ bù nhìn của
Pháp.
Ông cũng nhận định Chính phủ Diệm chưa thuyết phục được nhân
dân và các nhóm chính trị về sự cần thiết tiếp tục chống Việt Minh.
Vì vậy, ông đề nghị phải có một cơ quan đại diện nhân dân
làm cơ sở hình thành chính phủ.
Đây là nhận định của ông Đỗ được Collins ghi lại, không phải
kết quả một cuộc thăm dò ý kiến toàn dân.
Kết luận: Tài liệu 126 cho thấy Collins đã trực tiếp tham khảo
các chính khách Việt Nam để tìm một giải pháp chuyển tiếp cho Chính phủ Diệm.
Tuy nhiên, những người được tham khảo đều bày tỏ sự thiếu tin tưởng vào khả
năng Diệm tiếp tục lãnh đạo một chính phủ lâm thời. Trong khi đó, Collins vẫn cố
tìm một giải pháp không khiến việc thay thế Diệm bị xem là thắng lợi của các
giáo phái, vì lo ngại hậu quả đối với sự ủng hộ và viện trợ của Hoa Kỳ.