Trang

▼

Thứ Ba, 27 tháng 10, 2026

6710. Tài liệu: Số 135. Bản ghi nhớ của Frank Valeo gửi Thượng nghị sĩ Mike Mansfield. (82.4 TL)

 Link nguyên văn

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d135?


TÀI LIỆU 135 – NGÀY 25-04-1955

 Wesley Fishel báo cáo Diệm lạc quan về tình hình quân sự, quy trách nhiệm cho Pháp và tin rằng Diệm sẽ đứng vững nếu được Hoa Kỳ ủng hộ

Loại tài liệu: Bản ghi nhớ của Frank Valeo gửi Thượng nghị sĩ Mike Mansfield.

Địa điểm: Washington, ngày 25-04-1955.

Chủ đề: Cuộc nói chuyện trong ngày với Wesley Fishel.

Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, Tài liệu 135.

Nguyên bản FRUS – Tài liệu 135

I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT

Washington, ngày 25-04-1955.

 

BẢN GHI NHỚ

Người gửi: Frank Valeo
Người nhận: Thượng nghị sĩ Mike Mansfield
Ngày: 25 tháng 4 năm 1955
Chủ đề: Cuộc nói chuyện hôm nay với Wesley Fishel

Fishel cho biết ông đã nhận được một bức điện văn dài của Diệm cách đây hai ngày, với nội dung lạc quan đến mức đáng ngạc nhiên.

Trong điện văn, Diệm cho biết:

(1) Ông đang công bố việc tổ chức tổng tuyển cử trong vòng ba tháng tới.

(2) Có những bằng chứng rõ ràng cho thấy Bình Xuyên đang mất dần thế lực từng ngày.

Diệm nói rằng đã có hơn một ngàn người thuộc lực lượng Bình Xuyên đào ngũ, mang theo vũ khí, và hơn một trăm người thuộc lực lượng Hòa Hảo cũng đào ngũ.

Lực lượng Hòa Hảo đã bị chia rẽ nghiêm trọng. Tiền trả cho binh sĩ hiện chỉ còn 45 đồng Đông Dương mỗi tháng, trong khi trước đây họ được nhận 350 đồng mỗi tháng.

(3) Tinh thần chiến đấu của Quân đội Quốc gia đang rất cao, thậm chí đến mức cuồng nhiệt.

Diệm tin chắc rằng quân đội sẽ theo ông chống lại Bình Xuyên và chống lại Ba Cụt.

Fishel tin rằng những khó khăn mới nhất chắc chắn có liên quan đến sự thay đổi chính phủ tại Paris.

Ông cho rằng nguyên nhân chính gây ra tình trạng rối ren nằm ở đồng minh Pháp của chúng ta, điều đó không còn gì phải nghi ngờ.

Người Pháp quyết tâm loại Diệm khỏi chức vụ.

Theo Fishel, hiện nay Collins đã nghiêng một nửa về phía người Pháp.

Fishel cho rằng điều hết sức quan trọng là Thượng nghị sĩ Mansfield nên nói chuyện với một người Việt Nam vừa từ Paris đến Hoa Kỳ, tên là Võ Lăng.

Ông Võ Lăng sẽ có mặt tại Washington vào ngày mai và sẽ rời đi vào thứ Tư.

Võ Lăng là Chánh Văn phòng của người anh em ông Diệm, hiện đang giữ chức Đại sứ tại Paris.

Theo nhận xét của Fishel, Võ Lăng là người rất có năng lực và đáng tin cậy.

Fishel cho rằng vợ của một người anh em ông Diệm, người gần đây được báo chí nhắc đến, hoàn toàn không có ảnh hưởng gì đối với Diệm.

Bà là người rất hoạt bát và có tinh thần dân tộc chủ nghĩa hết sức cuồng nhiệt, nhưng không ảnh hưởng đến Diệm chút nào.

Tuy nhiên, Fishel cho rằng Diệm gặp một trong những người anh em của mình quá thường xuyên.

Mặc dù ảnh hưởng của người anh em ấy chỉ có giới hạn, Diệm vẫn nghe theo ông ta nhiều hơn mức cần thiết, và người anh em này có tư tưởng chủ bại.

Fishel tin rằng Diệm sẽ vượt qua được tình thế khó khăn nếu ông tiếp tục nhận được sự ủng hộ của Hoa Kỳ.

Fishel cũng cho rằng những lời phát biểu gần đây của Thượng nghị sĩ Mansfield là rất đúng lúc và rất tốt.

Frank Valeo

II. CHÚ THÍCH CỦA TÀI LIỆU

Chú thích 1 – Nguồn tài liệu

Đại học Montana, Hồ sơ Mansfield, Loạt XXII, Hộp 107, Việt Nam.

Frank Valeo là Trợ lý Lập pháp của Thượng nghị sĩ Mansfield.

Chú thích 2 – Người anh em của Diệm tại Paris

Có lẽ đây là Ngô Đình Luyện, khi ấy giữ chức Đại sứ lưu động.

Chú thích 3 – Phát biểu của Mansfield

Theo báo The New York Times ngày 22-04-1955, Mansfield đã công khai chủ trương rằng Hoa Kỳ phải đình chỉ hoàn toàn viện trợ cho miền Nam Việt Nam nếu Thủ tướng của nước này bị lật đổ.

Chú thích 4 – Ghi chú bổ sung của Frank Valeo

Ở cuối nguyên bản có ghi chú sau:

“Tôi nhận được cuộc gọi thứ hai của Fishel vào ngày 26, liên quan đến khả năng nói chuyện với Võ Lăng. Ông ấy sẽ có mặt tại Washington ngày 27 và sẽ gọi điện.”

Hết nguyên văn

 

III. TÓM TẮT NỘI DUNG

Tài liệu 135 ghi lại cuộc nói chuyện ngày 25-04-1955 giữa Wesley Fishel và Frank Valeo, trợ lý của Thượng nghị sĩ Mike Mansfield. Nội dung phản ánh những thông tin Diệm gửi cho Fishel cùng quan điểm của Fishel về cuộc khủng hoảng chính trị tại miền Nam Việt Nam.

Năm điểm chính:

1. Diệm tỏ ra rất lạc quan. Theo điện văn Fishel nhận được, Diệm dự định tổ chức tổng tuyển cử trong ba tháng, cho rằng Bình Xuyên đang suy yếu và Hòa Hảo bị chia rẽ nghiêm trọng.

2. Diệm tin tưởng Quân đội Quốc gia. Ông cho rằng tinh thần quân đội rất cao và tin rằng quân đội sẽ theo mình chống Bình Xuyên và Ba Cụt.

3. Fishel quy trách nhiệm cho Pháp. Ông cho rằng nguyên nhân chính của cuộc khủng hoảng là chính sách của Pháp, đặc biệt sau khi chính phủ tại Paris thay đổi. Theo Fishel, Pháp quyết tâm loại Diệm, còn Collins đã phần nào nghiêng về phía Pháp.

4. Fishel muốn Mansfield tiếp xúc với Võ Lăng. Ông giới thiệu Võ Lăng là người có năng lực, đáng tin cậy, vừa từ Paris đến Hoa Kỳ và có quan hệ công tác với người anh em của Diệm.

5. Fishel tin Diệm sẽ đứng vững nhờ Hoa Kỳ. Ông ủng hộ lập trường của Mansfield, người đã công khai đề nghị đình chỉ viện trợ Hoa Kỳ nếu Thủ tướng Diệm bị lật đổ.

IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý

1. Fishel đưa ra cách nhìn trái ngược với Collins

Trong Tài liệu 133, Collins trình bày tại Washington rằng việc tiếp tục ủng hộ Diệm sẽ gây tổn hại cho quyền lợi Hoa Kỳ.

Nhưng trong Tài liệu 135, Fishel lại tin rằng Diệm có thể vượt qua cuộc khủng hoảng nếu Hoa Kỳ tiếp tục ủng hộ.

Sự khác biệt thể hiện rõ:

Vấn đề

Collins – Tài liệu 133

Fishel – Tài liệu 135

Khả năng của Diệm

Cho rằng không thể tiếp tục điều hành hiệu quả

Tin Diệm có thể đứng vững

Nguyên nhân khủng hoảng

Nhấn mạnh sự cô lập chính trị của Diệm

Quy trách nhiệm chính cho Pháp

Quân đội Quốc gia

Ghi nhận sĩ quan không muốn đánh các lực lượng Việt Nam khác

Dẫn lời Diệm nói quân đội sẵn sàng theo ông

Chính sách Hoa Kỳ

Đề nghị thay Diệm

Tiếp tục ủng hộ Diệm

Đặc biệt, lời Fishel cho rằng Collins đã nghiêng về phía Pháp là nhận định của Fishel, không phải bằng chứng cho thấy Collins hành động theo chỉ đạo của Pháp.

2. Những con số về Bình Xuyên và Hòa Hảo là lời Diệm thuật lại

Tài liệu nêu các con số:

  • Hơn 1.000 người Bình Xuyên đào ngũ, mang theo vũ khí.
  • Hơn 100 người Hòa Hảo đào ngũ.
  • Tiền trả cho binh sĩ Hòa Hảo giảm từ 350 xuống còn 45 đồng Đông Dương mỗi tháng.

Tuy nhiên, cần xác định đúng nguồn gốc thông tin:

Diệm gửi điện văn cho Fishel → Fishel thuật lại cho Valeo → Valeo ghi chép để báo cáo Mansfield.

Vì vậy, những con số này là thông tin do Diệm cung cấp, được thuật lại qua Fishel, chứ chưa phải số liệu đã được kiểm chứng độc lập trong chính tài liệu này.

V. KẾT LUẬN

Tài liệu 135 cho thấy vào ngày 25-04-1955, trong khi Collins đang vận động tại Washington cho giải pháp thay Diệm, Wesley Fishel lại đưa ra một cách đánh giá khác: Diệm vẫn có thể đứng vững, các lực lượng chống Diệm đang suy yếu và nguyên nhân chính của khủng hoảng là sự chống đối của Pháp.

Điểm đặc biệt là Fishel không chỉ bày tỏ sự ủng hộ Diệm mà còn tìm cách đưa thông tin từ phía Diệm đến Thượng nghị sĩ Mansfield, người đã công khai gắn vấn đề viện trợ Hoa Kỳ với việc Diệm có tiếp tục giữ chức Thủ tướng hay không.

Tài liệu này giúp nhận diện hai luồng quan điểm khác nhau đang được trình bày tại Washington trong cùng thời điểm, nhưng bản thân nó không chứng minh luồng quan điểm nào phản ánh chính xác hơn tình hình thực tế tại miền Nam Việt Nam.