Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d135?
TÀI LIỆU 135 – NGÀY 25-04-1955
Wesley Fishel báo cáo
Diệm lạc quan về tình hình quân sự, quy trách nhiệm cho Pháp và tin rằng Diệm sẽ
đứng vững nếu được Hoa Kỳ ủng hộ
Loại tài liệu: Bản ghi nhớ của Frank Valeo gửi Thượng nghị
sĩ Mike Mansfield.
Địa điểm: Washington, ngày 25-04-1955.
Chủ đề: Cuộc nói chuyện trong ngày với Wesley Fishel.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, Tài liệu
135.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 135
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày
25-04-1955.
BẢN GHI NHỚ
Người gửi: Frank Valeo
Người nhận: Thượng nghị sĩ Mike Mansfield
Ngày: 25 tháng 4 năm 1955
Chủ đề: Cuộc nói chuyện hôm nay với Wesley Fishel
Fishel cho biết ông đã nhận được một bức điện văn dài của Diệm
cách đây hai ngày, với nội dung lạc quan đến mức đáng ngạc nhiên.
Trong điện văn, Diệm cho biết:
(1) Ông đang công bố việc tổ chức tổng tuyển cử trong vòng
ba tháng tới.
(2) Có những bằng chứng rõ ràng cho thấy Bình Xuyên đang mất
dần thế lực từng ngày.
Diệm nói rằng đã có hơn một ngàn người thuộc lực lượng Bình
Xuyên đào ngũ, mang theo vũ khí, và hơn một trăm người thuộc lực lượng Hòa Hảo
cũng đào ngũ.
Lực lượng Hòa Hảo đã bị chia rẽ nghiêm trọng. Tiền trả cho
binh sĩ hiện chỉ còn 45 đồng Đông Dương mỗi tháng, trong khi trước đây họ được
nhận 350 đồng mỗi tháng.
(3) Tinh thần chiến đấu của Quân đội Quốc gia đang rất cao,
thậm chí đến mức cuồng nhiệt.
Diệm tin chắc rằng quân đội sẽ theo ông chống lại Bình Xuyên
và chống lại Ba Cụt.
Fishel tin rằng những khó khăn mới nhất chắc chắn có liên
quan đến sự thay đổi chính phủ tại Paris.
Ông cho rằng nguyên nhân chính gây ra tình trạng rối ren nằm
ở đồng minh Pháp của chúng ta, điều đó không còn gì phải nghi ngờ.
Người Pháp quyết tâm loại Diệm khỏi chức vụ.
Theo Fishel, hiện nay Collins đã nghiêng một nửa về phía người
Pháp.
Fishel cho rằng điều hết sức quan trọng là Thượng nghị sĩ
Mansfield nên nói chuyện với một người Việt Nam vừa từ Paris đến Hoa Kỳ, tên là
Võ Lăng.
Ông Võ Lăng sẽ có mặt tại Washington vào ngày mai và sẽ rời
đi vào thứ Tư.
Võ Lăng là Chánh Văn phòng của người anh em ông Diệm, hiện
đang giữ chức Đại sứ tại Paris.
Theo nhận xét của Fishel, Võ Lăng là người rất có năng lực
và đáng tin cậy.
Fishel cho rằng vợ của một người anh em ông Diệm, người gần
đây được báo chí nhắc đến, hoàn toàn không có ảnh hưởng gì đối với Diệm.
Bà là người rất hoạt bát và có tinh thần dân tộc chủ nghĩa hết
sức cuồng nhiệt, nhưng không ảnh hưởng đến Diệm chút nào.
Tuy nhiên, Fishel cho rằng Diệm gặp một trong những người
anh em của mình quá thường xuyên.
Mặc dù ảnh hưởng của người anh em ấy chỉ có giới hạn, Diệm vẫn
nghe theo ông ta nhiều hơn mức cần thiết, và người anh em này có tư tưởng chủ bại.
Fishel tin rằng Diệm sẽ vượt qua được tình thế khó khăn nếu
ông tiếp tục nhận được sự ủng hộ của Hoa Kỳ.
Fishel cũng cho rằng những lời phát biểu gần đây của Thượng
nghị sĩ Mansfield là rất đúng lúc và rất tốt.
Frank Valeo
II. CHÚ THÍCH CỦA TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn tài liệu
Đại học Montana, Hồ sơ Mansfield, Loạt XXII, Hộp 107, Việt
Nam.
Frank Valeo là Trợ lý Lập pháp của Thượng nghị sĩ Mansfield.
Chú thích 2 – Người anh em của Diệm tại Paris
Có lẽ đây là Ngô Đình Luyện, khi ấy giữ chức Đại sứ lưu động.
Chú thích 3 – Phát biểu của Mansfield
Theo báo The New York Times ngày 22-04-1955, Mansfield đã
công khai chủ trương rằng Hoa Kỳ phải đình chỉ hoàn toàn viện trợ cho miền Nam
Việt Nam nếu Thủ tướng của nước này bị lật đổ.
Chú thích 4 – Ghi chú bổ sung của Frank Valeo
Ở cuối nguyên bản có ghi chú sau:
“Tôi nhận được cuộc gọi thứ hai của Fishel vào ngày 26, liên
quan đến khả năng nói chuyện với Võ Lăng. Ông ấy sẽ có mặt tại Washington ngày
27 và sẽ gọi điện.”
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Tài liệu 135 ghi lại cuộc nói chuyện ngày 25-04-1955 giữa
Wesley Fishel và Frank Valeo, trợ lý của Thượng nghị sĩ Mike Mansfield. Nội
dung phản ánh những thông tin Diệm gửi cho Fishel cùng quan điểm của Fishel về
cuộc khủng hoảng chính trị tại miền Nam Việt Nam.
Năm điểm chính:
1. Diệm tỏ ra rất lạc quan. Theo điện văn Fishel nhận được,
Diệm dự định tổ chức tổng tuyển cử trong ba tháng, cho rằng Bình Xuyên đang suy
yếu và Hòa Hảo bị chia rẽ nghiêm trọng.
2. Diệm tin tưởng Quân đội Quốc gia. Ông cho rằng tinh thần
quân đội rất cao và tin rằng quân đội sẽ theo mình chống Bình Xuyên và Ba Cụt.
3. Fishel quy trách nhiệm cho Pháp. Ông cho rằng nguyên nhân
chính của cuộc khủng hoảng là chính sách của Pháp, đặc biệt sau khi chính phủ tại
Paris thay đổi. Theo Fishel, Pháp quyết tâm loại Diệm, còn Collins đã phần nào
nghiêng về phía Pháp.
4. Fishel muốn Mansfield tiếp xúc với Võ Lăng. Ông giới thiệu
Võ Lăng là người có năng lực, đáng tin cậy, vừa từ Paris đến Hoa Kỳ và có quan
hệ công tác với người anh em của Diệm.
5. Fishel tin Diệm sẽ đứng vững nhờ Hoa Kỳ. Ông ủng hộ lập
trường của Mansfield, người đã công khai đề nghị đình chỉ viện trợ Hoa Kỳ nếu
Thủ tướng Diệm bị lật đổ.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Fishel đưa ra cách nhìn trái ngược với Collins
Trong Tài liệu 133, Collins trình bày tại Washington rằng việc
tiếp tục ủng hộ Diệm sẽ gây tổn hại cho quyền lợi Hoa Kỳ.
Nhưng trong Tài liệu 135, Fishel lại tin rằng Diệm có thể vượt
qua cuộc khủng hoảng nếu Hoa Kỳ tiếp tục ủng hộ.
Sự khác biệt thể hiện rõ:
|
Vấn đề |
Collins – Tài liệu 133 |
Fishel – Tài liệu 135 |
|
Khả năng của Diệm |
Cho rằng không thể tiếp tục điều hành hiệu quả |
Tin Diệm có thể đứng vững |
|
Nguyên nhân khủng hoảng |
Nhấn mạnh sự cô lập chính trị của Diệm |
Quy trách nhiệm chính cho Pháp |
|
Quân đội Quốc gia |
Ghi nhận sĩ quan không muốn đánh các lực lượng Việt Nam
khác |
Dẫn lời Diệm nói quân đội sẵn sàng theo ông |
|
Chính sách Hoa Kỳ |
Đề nghị thay Diệm |
Tiếp tục ủng hộ Diệm |
Đặc biệt, lời Fishel cho rằng Collins đã nghiêng về phía
Pháp là nhận định của Fishel, không phải bằng chứng cho thấy Collins hành động
theo chỉ đạo của Pháp.
2. Những con số về Bình Xuyên và Hòa Hảo là lời Diệm thuật
lại
Tài liệu nêu các con số:
- Hơn
1.000 người Bình Xuyên đào ngũ, mang theo vũ khí.
- Hơn
100 người Hòa Hảo đào ngũ.
- Tiền
trả cho binh sĩ Hòa Hảo giảm từ 350 xuống còn 45 đồng Đông Dương mỗi
tháng.
Tuy nhiên, cần xác định đúng nguồn gốc thông tin:
Diệm gửi điện văn cho Fishel → Fishel thuật lại cho Valeo →
Valeo ghi chép để báo cáo Mansfield.
Vì vậy, những con số này là thông tin do Diệm cung cấp, được
thuật lại qua Fishel, chứ chưa phải số liệu đã được kiểm chứng độc lập trong
chính tài liệu này.
V. KẾT LUẬN
Tài liệu 135 cho thấy vào ngày 25-04-1955, trong khi Collins
đang vận động tại Washington cho giải pháp thay Diệm, Wesley Fishel lại đưa ra
một cách đánh giá khác: Diệm vẫn có thể đứng vững, các lực lượng chống Diệm
đang suy yếu và nguyên nhân chính của khủng hoảng là sự chống đối của Pháp.
Điểm đặc biệt là Fishel không chỉ bày tỏ sự ủng hộ Diệm mà
còn tìm cách đưa thông tin từ phía Diệm đến Thượng nghị sĩ Mansfield, người đã
công khai gắn vấn đề viện trợ Hoa Kỳ với việc Diệm có tiếp tục giữ chức Thủ tướng
hay không.
Tài liệu này giúp nhận diện hai luồng quan điểm khác nhau
đang được trình bày tại Washington trong cùng thời điểm, nhưng bản thân nó
không chứng minh luồng quan điểm nào phản ánh chính xác hơn tình hình thực tế tại
miền Nam Việt Nam.