Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d139?
GPT DỊCH
TÀI LIỆU 139 – NGÀY 27-04-1955
Tựa: Collins trình bày tại Washington về sự bất lực chính trị
của Diệm, đề nghị một Thủ tướng mới và duy trì Bảo Đại làm căn cứ chính danh
Loại tài liệu: Bản ghi nhớ lưu hồ sơ (Memorandum for the
Record).
Địa điểm: Washington, ngày 27-04-1955.
Nội dung: Tóm lược những phát biểu của Tướng J. Lawton
Collins.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, Tài liệu
139.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 139
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày
27-04-1955.
BẢN GHI NHỚ LƯU HỒ SƠ
TÓM LƯỢC NHỮNG PHÁT BIỂU CỦA TƯỚNG LAWTON COLLINS
Tướng Collins trình bày lại tình hình miền Nam Việt Nam.
Ông nói rằng sau nhiều tháng cố gắng làm việc với Ngô Đình
Diệm, ông đã đi đến kết luận rằng vị Thủ tướng này không có khả năng điều hành
để đối phó với những người có ý chí mạnh mẽ.
Diệm thường bận tâm đến những chuyện nhỏ nhặt và kể từ khi
lên nắm quyền, ông chưa đưa ra được một ý tưởng xây dựng nào do chính mình nghĩ
ra.
Theo Tướng Collins, những người có năng lực trong nội các đã
trở nên xa cách Diệm vì ông thường vượt qua quyền hạn của họ để trực tiếp giải
quyết công việc.
Diệm ít quan tâm đến ý kiến của họ, mà thích dựa vào hai người
anh em của mình cùng một số người chỉ biết nói lời tán thành.
Theo Collins, không ai nghi ngờ sự liêm khiết, lập trường chống
cộng sản và chống chủ nghĩa thực dân của Diệm.
Nhưng Diệm quá cứng rắn, không chịu thỏa hiệp, sống khắc khổ
và mang nếp sống như một tu sĩ, đến mức ông không thể đối phó với những thực tế
như Bình Xuyên và Cao Đài.
Diệm đã gây ra mối thù không đội trời chung với Bảy Viễn qua
cách ông đóng cửa các sòng bạc tại Sài Gòn.
Tướng Collins tin rằng giữa Tướng Ely và chính ông vẫn còn
cơ hội cứu vãn tình hình.
Muốn làm được điều đó, cần có một Thủ tướng đủ năng lực,
hoàn toàn không bị xem là có quan hệ với người Pháp, đồng thời phải có những
cam kết tuyệt đối từ phía Pháp rằng họ sẽ tích cực ủng hộ nền độc lập.
Trong quá khứ, người Pháp không phải lúc nào cũng thực hiện
điều đó.
Việc này làm tăng thêm nhiều khó khăn vốn đã có của Diệm,
nhưng theo Tướng Collins, đây không phải là trở ngại mang tính quyết định.
Collins tin rằng có những người có năng lực và tư tưởng hiện
đại như Quát, có thể ngồi cùng bàn thảo luận với bất kỳ ai trong chúng ta, nói
cùng ngôn ngữ với chúng ta; hoặc Trần Văn Đỗ, người có thể đảm nhiệm công việc
Thủ tướng.
Tướng Collins bày tỏ quan điểm rằng vào lúc này không nên
đưa Bảo Đại trở lại Sài Gòn, nhưng cũng không nên hoàn toàn loại bỏ ông khỏi
tình hình chính trị.
Collins nhấn mạnh đến thân thế và địa vị của Bảo Đại, cho rằng
ông là sợi dây duy trì tính chính danh.
Theo quan điểm của Tướng Collins, một giải pháp chính trị tại
khu vực này cần có một vị quân chủ lập hiến.
Collins cho rằng vào lúc này hoàn toàn không có khả năng Việt
Minh tiến hành một cuộc xâm lược.
Theo các báo cáo, họ đang gặp những khó khăn nghiêm trọng tại
miền Bắc vì vụ lúa thất bát, gây ra nguy cơ nạn đói trên quy mô lớn, và vì người
dân đã có cơ hội chứng kiến cách thức họ điều hành.
Họ đã áp đặt một loại thuế mang tính tịch thu tài sản, ảnh
hưởng nặng nề đến các thương nhân Ấn Độ tại miền Bắc, khiến giá cả tăng nhanh.
Sainteny không thể ký được một hợp đồng nào với Việt Minh.
Người Trung Quốc đang viện trợ cho Việt Minh.
Các chuyên viên Trung Quốc hiện đang điều hành sân bay Hà Nội
và họ đã khôi phục một tuyến đường sắt dẫn đến biên giới Trung Quốc.
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn
Thư viện Đại học Montana, Hồ sơ Mansfield, Loạt XXII, Hộp
107, Việt Nam.
Nguyên bản tài liệu không ghi tên người soạn và cũng không
cho biết hoàn cảnh cụ thể của buổi phát biểu.
Lưu ý về nguồn: Vì tài liệu không ghi người soạn hoặc thành
phần tham dự, ta chỉ có thể xác định đây là bản ghi tóm lược những phát biểu của
Collins được lưu trong hồ sơ Mansfield, chứ không thể khẳng định chính xác ông
đã phát biểu trước những ai.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Tài liệu 139 ghi lại những nhận định của Tướng Collins về
tình hình chính trị miền Nam Việt Nam, khả năng thay thế Ngô Đình Diệm, vai trò
của Bảo Đại, chính sách của Pháp và tình hình miền Bắc.
Năm điểm chính:
1. Collins đánh giá Diệm không có khả năng điều hành chính
phủ hiệu quả.
Theo Collins, Diệm quá chú trọng chuyện nhỏ, không hợp tác với
những người có năng lực và dựa nhiều vào hai người anh em cùng những người thân
tín. Tuy nhiên, Collins vẫn công nhận sự liêm khiết, lập trường chống cộng và
chống thực dân của Diệm.
2. Collins cho rằng cần thay Diệm bằng một Thủ tướng có năng
lực.
Ông đề cập Quát và Trần Văn Đỗ như những nhân vật có thể đảm
nhiệm chức vụ này. Đồng thời, ông yêu cầu phía Pháp phải cam kết thực sự ủng hộ
nền độc lập của Việt Nam.
3. Collins muốn duy trì Bảo Đại như căn cứ chính danh.
Ông không muốn Bảo Đại trở về Sài Gòn ngay, nhưng cũng không
muốn loại bỏ ông khỏi đời sống chính trị. Collins cho rằng giải pháp thích hợp
là một chế độ quân chủ lập hiến, trong đó Bảo Đại giữ vai trò bảo đảm tính
chính danh.
4. Collins nhận định Việt Minh chưa có khả năng tiến hành cuộc
tấn công từ miền Bắc.
Theo những báo cáo được Collins dẫn lại, miền Bắc đang gặp
khó khăn về lương thực, thuế khóa và giá cả. Ông cũng cho biết phái bộ Sainteny
không đạt được hợp đồng nào với Việt Minh.
5. Collins ghi nhận sự hỗ trợ của Trung Quốc đối với Việt
Minh.
Ông nói các chuyên viên Trung Quốc đang điều hành sân bay Hà
Nội và một tuyến đường sắt nối với biên giới Trung Quốc đã được khôi phục.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Collins phân biệt phẩm chất cá nhân với khả năng điều
hành chính trị
Đây là một điểm quan trọng trong cách đánh giá của Collins.
Ông không phủ nhận ba phẩm chất của Diệm:
- Liêm
khiết.
- Chống
cộng sản.
- Chống
chủ nghĩa thực dân.
Nhưng Collins cho rằng những phẩm chất ấy không đủ để Diệm
điều hành chính phủ và giải quyết các mối quan hệ chính trị phức tạp.
Đặc biệt, Collins nêu Bình Xuyên và Cao Đài như những thực tế
mà Diệm không thể xử lý bằng thái độ cứng rắn, không chịu thỏa hiệp.
Như vậy, lý do Collins đề nghị thay Diệm không phải vì ông
nghi ngờ lập trường chống cộng hay chống thực dân của Diệm, mà vì ông đánh giá
Diệm không có khả năng tập hợp và điều hành các lực lượng chính trị.
2. Collins xem Bảo Đại là căn cứ chính danh cho giải pháp
thay đổi chính phủ
Tài liệu có một nhận định đáng chú ý về Bảo Đại:
“Ông là sợi dây duy trì tính chính danh.”
Điều này phù hợp với lập luận trong Tài liệu 134 ngày
25-04-1955, theo đó Bảo Đại được xem là con đường hợp hiến để giải quyết cuộc
khủng hoảng.
Tuy nhiên, Collins không chủ trương đưa Bảo Đại trực tiếp trở
lại Sài Gòn điều hành chính phủ.
Ông muốn duy trì vai trò chính danh của Bảo Đại, đồng thời
tìm một Thủ tướng có năng lực thực tế để điều hành.
Hai vai trò được phân biệt:
- Bảo Đại:
Duy trì căn cứ chính danh của chính quyền.
- Thủ tướng
mới: Trực tiếp điều hành và giải quyết các vấn đề chính trị.
V. KẾT LUẬN
Tài liệu 139 cho thấy ngày 27-04-1955, Collins tiếp tục bảo
vệ quan điểm cần thay Ngô Đình Diệm bằng một Thủ tướng có khả năng hợp tác với
các lực lượng chính trị và điều hành chính phủ.
Ông đồng thời nhấn mạnh hai điều kiện: Pháp phải thực sự ủng
hộ nền độc lập Việt Nam, và Bảo Đại phải được duy trì như một căn cứ chính danh
cho giải pháp chính trị.
Điểm cốt lõi: Collins không đặt vấn đề thay Diệm trên căn bản
Diệm thiếu lòng yêu nước hay thiếu lập trường chống cộng, mà trên căn bản khả
năng điều hành chính phủ, tập hợp nhân sự và giải quyết quan hệ với các lực lượng
chính trị tại miền Nam Việt Nam.