“Dàn dựng nền dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo Đại,” *
BBT xin trân trọng giới thiệu:
Jessica M. Chapman là một sử gia Hoa Kỳ nghiên cứu về lịch sử Việt Nam và quan hệ Việt–Mỹ. Năm 2006, bà công bố bài “Staging Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum to Depose Bao Dai” trên tạp chí Diplomatic History, tập 30, số 4, tr. 671 trở đi. Bài nghiên cứu khảo sát cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 nhằm phế truất Quốc trưởng Bảo Đại. Chapman sử dụng nhiều tài liệu đã công bố trước đó, đồng thời cho biết bà khai thác thêm tài liệu từ các văn khố Việt Nam để xem xét sự kiện từ chính tình hình chính trị nội bộ miền Nam Việt Nam, thay vì chỉ nhìn qua các nguồn của Hoa Kỳ.
Link nuyên văn:
https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?
BBT yêu cầu GPT dịch sạch (dịch sát nguyên văn không phân tích, đối chiếu hay phê bình)
GPT DỊCH.
Bản PFD.
https://drive.google.com/file/d/1G2Tj4twwNvyU7G_zmoA06AWRFUpLsHcj/view?usp=sharing
“Staging
Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum to Depose Bao Dai”: “Dàn dựng nền
dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo
Đại,” *
BBT xin trân trọng
giới thiệu:
Jessica M.
Chapman là một sử gia Hoa Kỳ nghiên cứu về lịch sử Việt Nam và quan hệ Việt–Mỹ.
Năm 2006, bà công bố bài “Staging Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum
to Depose Bao Dai” trên tạp chí Diplomatic History, tập 30, số 4,
tr. 671 trở đi. Bài nghiên cứu khảo sát cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955
nhằm phế truất Quốc trưởng Bảo Đại. Chapman sử dụng nhiều tài liệu đã công bố
trước đó, đồng thời cho biết bà khai thác thêm tài liệu từ các văn khố Việt
Nam để xem xét sự kiện từ chính tình hình chính trị nội bộ miền Nam Việt
Nam, thay vì chỉ nhìn qua các nguồn của Hoa Kỳ.
BBT yêu cầu GPT
dịch sạch (dịch sát nguyên văn không phân tích, đối chiếu hay phê bình)
GPT DỊCH.
Jessica M.
Chapman, “Dàn dựng nền dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt
Nam nhằm phế truất Bảo Đại,” *Diplomatic History*, Tập 30, Số 4, tháng 9 năm
2006, tr. 671 trở đi.
DỊCH THEO TRANG
671.
JESSICA M.
CHAPMAN
Dàn dựng Dân
chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 ở miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo Đại*
Ngày 23
tháng 10 năm 1955, người dân miền Nam Việt Nam đi bỏ phiếu để lựa chọn giữa
vị hoàng đế lỗi thời của đất nước và vị thủ tướng không được lòng dân là Ngô
Đình Diệm. Tuyên truyền của chính phủ nói với họ rằng Hoàng đế Bảo Đại là một
kẻ phản trắc, luộm thuộm, mê đàn bà, chẳng khác gì một xiềng xích cản trở sự
phát triển của Việt Nam. Trái lại, Diệm hứa sẽ mở ra một thời đại mới và huy
hoàng trong lịch sử Việt Nam, được đánh dấu bằng dân chủ, quyền tự quyết và các
quyền cá nhân.
Những chứng cứ
mới có được từ các văn khố Việt Nam cho thấy cuộc trưng cầu dân ý này cần được
xem là một thời điểm quan trọng về văn hóa và chính trị đối với miền Nam Việt
Nam. Nó đã tạo ra ảnh hưởng lâu dài đối với nền chính trị ở phía nam vĩ tuyến
17 và đối với quan hệ ngoại giao giữa Hoa Kỳ và miền Nam Việt Nam. Tuy nhiên,
cho đến nay, các sử gia và những người quan sát đã giải thích cuộc bỏ phiếu
tháng 10 năm 1955 hầu như hoàn toàn qua lăng kính của Hoa Kỳ, điều này đã dẫn đến
một loạt kết luận chưa đầy đủ về bản chất và ý nghĩa của sự kiện. Việc nghiên cứu
lấy Hoa Kỳ làm trung tâm như vậy, trong khi thiếu những nghiên cứu tương tự về
miền Nam Việt Nam, đã cản trở sự hiểu biết đầy đủ về mặt học thuật đối với bản
chất phức tạp của đồng minh Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam. Vì vậy, cần
nghiên cứu thêm về nền chính trị nội bộ Sài Gòn để giúp các sử gia tiến hành một
sự đánh giá lại có đầy đủ căn cứ về nhận thức và chính sách của các viên chức
Hoa Kỳ.
Cho đến đầu thập
niên 1990, những mô tả đầy đủ nhất về cuộc trưng cầu dân ý của Diệm nhằm phế
truất Bảo Đại đều do các nhà báo viết hoặc xuất hiện trong các hồi ký chính trị,
và do đó không thể được xem là những công trình nghiên cứu học thuật về sự kiện
này.¹ Không có...
Chú thích
* Tác giả
xin cảm ơn những người sau đây về những lời góp ý của họ: Nguyen Van Kim, Mai
Thi Tuyet Anh, Fredrik Logevall, Toshi Hasegawa, Robert Brigham, George
Herring, Jessica Elkind, James Waite, Maeve Devoy, Carolyn Lewis, Sandra
Dawson, Toshi Aono, John Sbardellati, David Schuster, Mark O’Tool, Mark
Elliott, và hai độc giả ẩn danh của Diplomatic History.
1. Xem
Joseph Buttinger, Vietnam: A Dragon Embattled, tập II, Vietnam at War
(London, 1967), tr. 889–93; Chester L. Cooper, The Lost Crusade: America in
Vietnam (New York, 1970), tr. 148–52; Robert Scigliano, South Vietnam:
Nation under Stress (Boston, 1964), tr. 23–24; Howard R. Penniman, Elections
in South Vietnam (Washington, DC, 1972), tr. 20–21; Denis Warner, The
Last Confucian (New York, 1963), tr. 86; Bernard B. Fall, The Two
Viet-Nams: A Political and Military Analysis, ấn bản hiệu đính lần thứ 2
(New York, 1963), tr. 256–59; Donald Lancaster, The Emancipation of French
Indochina (London, 1961), tr. 398–99; Robert Shaplen, The Lost
Revolution: The Story of Twenty Years of Neglected Opportunities in Vietnam and
of America’s Failure to Foster Democracy There (New York, 1965), tr.
129–30; Anthony Trawick Bouscaren, The Last of the Mandarins: Diem of
Vietnam (Pittsburgh, 1965), tr. 56–57.
Diplomatic
History, tập 30, số 4 (tháng 9 năm 2006). © 2006 The Society for Historians
of American Foreign Relations (SHAFR). Xuất bản bởi Blackwell Publishing, Inc.,
350 Main Street, Malden, MA, 02148, USA và 9600 Garsington Road, Oxford OX4
2DQ, UK.
Trang 671
Lưu ý:
chữ “Without” ở cuối phần nội dung chính là đầu câu tiếp tục sang trang
672, nên tôi dịch thành “Không có…” và để nguyên câu dang dở, đúng
theo cách trang gốc được trình bày.
Đây là phần tiếp
theo trang 672. Tôi nối thẳng từ chữ “Without…” ở cuối trang 671
và dịch nguyên văn, kể cả các chú thích.
Trang 672 — Diplomatic
History
Không có ngoại
lệ, những tài liệu này kết luận rằng cuộc trưng cầu dân ý, bất chấp những
tuyên bố của Diệm, không phải là một hoạt động dân chủ. Ngay cả những
người bênh vực Diệm như Anthony Trawick Bouscaren và sĩ quan CIA Hoa Kỳ Edward
Lansdale cũng đồng ý với những lời chỉ trích gay gắt nhất đối với vị thủ tướng,
rằng chính quyền miền Nam Việt Nam hoặc không có khả năng, hoặc không muốn tổ
chức một cuộc trưng cầu dân ý thực sự tự do và có tính đại diện vào tháng 10
năm 1955. Nhìn chung, những tài liệu ban đầu này cho rằng cuộc trưng cầu dân ý
đã giúp củng cố quyền lực của Diệm đối với miền Nam Việt Nam, và một số tài liệu
xác định đây là thời điểm chính trị lần đầu tiên bộc lộ bản chất áp bức, độc
tài của chế độ Diệm, điều mà trong những năm sau sẽ quay trở lại ám ảnh các
viên chức Hoa Kỳ.
Chuyên gia về
Việt Nam Joseph Buttinger đã mô tả tháng 10 năm 1955 là **“tháng mà một
di vật mục nát khác của quá khứ Việt Nam bị ném vào đống rác của lịch sử: chế độ
quân chủ, cùng với người đại diện cuối cùng, không xứng đáng của nó, Bảo Đại.”**²
Ông đánh giá chiến dịch vận động bầu cử một chiều của Diệm là quá đáng và không
cần thiết, bởi vì **“không ai nghi ngờ kết quả của cuộc trưng cầu dân ý sẽ như
thế nào.”**³ Ông cho rằng Diệm có thể phớt lờ những tiếng nói cất lên tại Sài
Gòn chống lại việc cuộc trưng cầu dân ý xác nhận hệ thống cai trị bởi một người
đang tồn tại, và ông xem nhẹ ảnh hưởng chính trị lâu dài của cuộc bỏ phiếu cũng
như chiến dịch của Diệm đối với bản chất của nền chính trị miền Nam Việt Nam.
Phóng viên Donald
Lancaster, người có mặt tại Sài Gòn để quan sát những biến động dữ dội của
năm 1955, ghi lại: **“Trong khi Bảo Đại không được trao bất kỳ cơ hội nào để tự
bảo vệ mình, báo chí do chính phủ kiểm soát đã tiến hành áp đảo ông bằng những
lời lăng mạ thô bỉ.”**⁴ Lancaster nhận xét rằng “Diệm đã chọn đánh bại các đối
thủ của mình thay vì đi đến thỏa thuận với họ,” và kết luận rằng điều này,
trong ngắn hạn, đã đưa tình trạng yên ổn trở lại vùng nông thôn. Tuy nhiên, ông
gợi ý rằng cách hành xử áp bức của Diệm đã tạo ra, nhiều nhất cũng chỉ là một nền
hòa bình mong manh, nhưng ông không đi sâu vào chi tiết về việc cuộc trưng cầu
dân ý này đã ảnh hưởng như thế nào đến nền chính trị miền Nam Việt Nam về lâu
dài.
Nhà ngoại giao
Hoa Kỳ Chester Cooper đề cập đến cuộc trưng cầu dân ý chủ yếu vì những
gì nó bộc lộ về Diệm và em trai ông, Ngô Đình Nhu, còn nhà báo Robert
Shaplen thậm chí đi xa đến mức quy hoàn toàn việc tổ chức cuộc bầu cử cho
Nhu.⁵ Cooper nhớ lại rằng cả Diệm và Nhu đều cho phép và khuyến khích những
vi phạm bầu cử trắng trợn, nhưng ông cũng nhớ rằng Hoa Kỳ đã **“cố làm cho
cuộc bầu cử có bộ mặt tốt đẹp nhất có thể.”**⁶ Như vậy, với sự hợp tác của Hoa
Kỳ, Diệm đã có thể đạt được phần lớn các mục tiêu của mình và củng cố quyền lực
đối với miền Nam Việt Nam vào...
[Câu tiếp tục
sang trang 673.]
Chú thích
Phần đầu chú
thích ở đầu trang này là phần tiếp nối của chú thích số 1 từ trang 671:
Anthony Trawick
Bouscaren, The Last of the Mandarins: Diem of Vietnam (Pittsburgh,
1965), tr. 56–57. Ngay cả Bouscaren cũng viết: “Không nghi ngờ gì rằng không
chỉ miền Nam Việt Nam chưa sẵn sàng cho dân chủ hoặc chưa có khả năng tiếp nhận
nó, mà bản thân Ngô Đình Diệm cũng ít bị thu hút bởi dân chủ hơn là bởi một mớ
ý tưởng mơ hồ được gọi là chủ nghĩa nhân vị.”
2.
Buttinger, Vietnam: A Dragon Embattled, tr. 889.
3. Như
trên, tr. 891.
4.
Lancaster, The Emancipation of French Indochina, tr. 398.
5.
Shaplen, The Lost Revolution, tr. 129–30.
6.
Cooper, The Lost Crusade, tr. 151–52.
Có một chi tiết
rất quan trọng về cách đọc tài liệu này: các số 2–6 cho phép mình
biết chính xác câu nào Chapman lấy từ nguồn nào và ở trang nào. Vì vậy,
khi mình làm bảng chứng cứ sau này, ta có thể tách rất rõ: lời của Chapman
và lời Chapman dẫn lại từ Buttinger, Lancaster, Shaplen, Cooper.
673,
Vâng. Tôi sẽ dịch
sát nguyên văn, giữ rõ các câu trích dẫn, số chú thích 7–11, và dịch
đầy đủ phần chú thích cuối trang. Tôi cũng không thêm nhận xét vào giữa bản dịch.
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 673
… cuối năm
1955. Tuy nhiên, theo Cooper, từ thời điểm đó trở đi, các chính sách và
chương trình của Diệm **“đã dẫn đến thảm họa không thể tránh khỏi.”**⁷
Những công
trình này, cùng với một số công trình khác, tạo thành một “bản thảo đầu
tiên” của lịch sử, một nỗ lực của những người Mỹ có liên quan đến cuộc chiến
ở Việt Nam nhằm giải thích nguồn gốc của nó. Gần đây hơn, các sử gia đã xem xét
lại những đánh giá mang tính báo chí này về cuộc trưng cầu dân ý, dựa vào những
tài liệu mới được công bố của chính phủ Hoa Kỳ để đưa ra một cách giải thích có
tính học thuật hơn về liên minh của Hoa Kỳ với miền Nam Việt Nam.
Trong cuốn sách
mở đường của ông về chính quyền Eisenhower tại Việt Nam, David Anderson
giải thích rõ lập trường của Washington đối với cuộc trưng cầu dân ý nhằm phế
truất Bảo Đại. Ông cho rằng các viên chức Hoa Kỳ, trên hết, lo ngại việc ngăn
Diệm thất bại trước những người Cộng sản trong cuộc tổng tuyển cử trên toàn quốc
dự kiến diễn ra vào mùa hè năm 1956. Để ngăn chặn khả năng đó, các viên chức Bộ
Ngoại giao tìm cách tái cấu trúc chế độ miền Nam Việt Nam thành một nền cộng
hòa, đồng thời khuyến khích Diệm mở rộng chính quyền của mình và thành lập một
quốc hội để ban hành một hiến pháp mới.
“Mặc dù người
Mỹ muốn thành lập một quốc hội trước khi loại bỏ Bảo Đại,” Anderson viết,
**“Diệm có chương trình riêng của mình.”**⁸ Các viên chức Hoa Kỳ, cảnh giác với
việc gây ra một cuộc khủng hoảng trong quan hệ Hoa Kỳ với Sài Gòn, đã thụ động
đứng nhìn trong khi Diệm tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý thiếu cân nhắc và bác
bỏ lời khuyên của Hoa Kỳ nhằm tránh can thiệp vào kết quả bầu cử.
Anderson kết luận
rằng chiến thắng áp đảo của chính quyền miền Nam Việt Nam **“không phải là sự
phản ánh chân thực quyền lực hay mức độ được dân chúng ủng hộ của Diệm. Sự yếu
kém của hoàng đế, tình trạng rối loạn của phe đối lập chính trị và những yếu tố
tương tự khác giải thích cho chiến thắng của ông.”**⁹
Sử gia Seth
Jacobs, trong chuyên khảo gần đây của ông về Ngô Đình Diệm, đi xa hơn một
bước khi lên án cuộc trưng cầu dân ý là một trò hề phi dân chủ. Ông cho
rằng **“không có gì chứng tỏ sự thiếu quan tâm của Diệm đối với các tiến trình
dân chủ rõ ràng hơn cuộc trưng cầu dân ý vào tháng 10 năm 1955.”**¹⁰
Jacobs đã sai
khi khẳng định rằng Diệm muốn hoàn toàn bỏ qua cử tri và giao phó tương lai của
mình cho những người bảo trợ Hoa Kỳ, nhưng Bảo Đại đã buộc Diệm phải hành động
bằng cách chính thức cách chức Diệm khỏi chức vụ thủ tướng vào ngày 18 tháng
10. Trên thực tế, tuyên bố của Bảo Đại chỉ được đưa ra sau khi Diệm
chính thức công bố cuộc trưng cầu dân ý, và sau một chiến dịch kéo dài của
báo chí miền Nam Việt Nam chống lại vị hoàng đế.
Tuy vậy, Jacobs
không sai khi cho rằng cuộc trưng cầu dân ý tháng 10 đã chứng tỏ bản chất độc
tài của chế độ Diệm. Tuy nhiên, việc ông gạt bỏ chiến dịch của Diệm như là “phi
lý” đã làm giảm ý nghĩa chính trị của cuộc trưng cầu dân ý trong nội bộ miền
Nam Việt Nam và cho thấy sự lệ thuộc quá lớn vào các nguồn tài liệu bằng tiếng
Anh — một đặc điểm của các công trình học thuật hiện có về sự can dự của Hoa Kỳ
tại Việt Nam.¹¹
Chú thích
7. Như
trên, tr. 152.
8. David
L. Anderson, Trapped by Success: The Eisenhower Administration and Vietnam,
1953–1961 (New York, 1991), tr. 127.
9. Như
trên, tr. 128.
10. Seth
Jacobs, America’s Miracle Man in Vietnam: Ngo Dinh Diem, Religion, Race, and
U.S. Intervention in Southeast Asia (Durham, NC, 2004), tr. 224.
11. Như
trên, tr. 225.
Một chỗ cần
giữ thật sát nguyên văn
Ở đoạn về Seth
Jacobs, nguyên văn Chapman viết:
“Jacobs
mistakenly asserts that Diem would have preferred to bypass the electorate
entirely…”
Do đó phải hiểu
đúng là Chapman đang nói Jacobs đã sai ở điểm cụ thể này, chứ không phải
Chapman phủ nhận toàn bộ nhận định của Jacobs.
Ngay sau đó
Chapman viết:
“Nonetheless,
Jacobs is not off the mark with his claim that the October referendum
demonstrated the dictatorial nature of Diem’s regime.”
Tôi dịch sát
là: “Tuy vậy, Jacobs không sai khi cho rằng cuộc trưng cầu dân ý tháng 10 đã
chứng tỏ bản chất độc tài của chế độ Diệm.”
Hai câu này cần
đi chung với nhau để không làm sai quan điểm của Chapman: bà bác một chi tiết
trong lập luận của Jacobs, nhưng đồng ý với nhận định của ông về tính chất độc
tài mà cuộc trưng cầu biểu lộ.
674
Vâng. Tôi tiếp
tục dịch sát nguyên văn trang 674, gồm cả các chú thích 12–14.
Diplomatic
History — Trang 674
Luận án của Edward
Miller về những nỗ lực xây dựng quốc gia của Ngô Đình Diệm đưa ra một sự
đánh giá lại phần nào về cuộc trưng cầu dân ý, dựa trên việc nghiên cứu các nguồn
tài liệu Việt Nam. Theo quan điểm của Miller, trong dịp này và trong suốt thời
gian cầm quyền, Diệm thực sự tuân theo một dạng tư tưởng dân chủ phi tự do (illiberal
democratic ideals) riêng biệt. Vì vậy, Miller lập luận rằng cuộc trưng cầu
dân ý không phi dân chủ đến mức như các học giả trước đây vẫn giả định.
Ông viết: **“Bằng
cách tổ chức cuộc trưng cầu dân ý như một sự lựa chọn ủng hộ hay chống lại một
vị vua vắng mặt vốn rất không được lòng dân, và bằng cách gắn sự lựa chọn ấy với
quan niệm về chế độ cộng hòa vốn được hầu như mọi người ủng hộ, Diệm đã đặt vấn
đề theo cách bảo đảm sẽ nhận được một sự hưởng ứng thuận lợi áp đảo.”**¹² Mặc
dù đưa ra ít chứng cứ mới về chiến dịch của Diệm, Miller đã thách thức một cách
có hiệu quả những cách giải thích trước đó bằng việc đánh giá cuộc trưng cầu
dân ý trong bối cảnh chính trị miền Nam Việt Nam.
Cả ba tác giả
này đã đặt nền tảng cho một nghiên cứu kỹ lưỡng hơn về cuộc trưng cầu dân ý nhằm
phế truất Bảo Đại. Cách giải thích của Anderson về phía Hoa Kỳ trong câu chuyện
này đã mở đường cho sự hiểu biết của chúng ta về mối quan hệ của Hoa Kỳ với Việt
Nam trong thập niên 1950; còn Jacobs và Miller đã đóng góp thêm những nhận thức
có giá trị về bản chất chế độ Diệm và sự không tương thích của chế độ này với
những lý tưởng của Hoa Kỳ về dân chủ và quyền tự quyết.¹³
Tuy nhiên, việc
Anderson và Jacobs chỉ dựa vào các tài liệu của Hoa Kỳ đã hạn chế khả năng của
họ trong việc đánh giá tính xác thực của những nhận thức và kết luận của các
viên chức Hoa Kỳ về các sự kiện chính trị miền Nam Việt Nam nói chung và cuộc
trưng cầu dân ý tháng 10 nói riêng. Hơn nữa, không một sử gia nào được thảo luận
ở đây dành sự chú ý đáng kể đến việc cuộc bầu cử đã được tiến hành và được
trải nghiệm như thế nào ngay trong miền Nam Việt Nam.
Trong những năm
gần đây, một số ít học giả đã bắt đầu sử dụng các tài liệu bằng tiếng Việt để
xem xét lại những nhận thức hiện có về Chiến tranh Việt Nam.¹⁴ Bài viết này là
một nỗ lực khác nhằm vượt ra ngoài những cách nhìn của Hoa Kỳ và thúc đẩy một sự
hiểu biết đầy đủ hơn về liên minh của Hoa Kỳ với miền Nam Việt Nam, bằng cách
giới thiệu những nghiên cứu nguyên gốc từ các hồ sơ văn khố miền Nam Việt Nam mới
được công bố và từ các tờ báo xuất bản tại Sài Gòn trong những tháng dẫn đến cuộc
trưng cầu dân ý.
Bài viết sử dụng
các tài liệu bằng tiếng Pháp và tiếng Việt để khảo sát cuộc trưng cầu
dân ý tháng 10 như một sự kiện văn hóa và chính trị quan trọng trong lịch sử miền
Nam Việt Nam, đồng thời là một thời điểm có tính bước ngoặt trong liên minh Hoa
Kỳ–miền Nam Việt Nam. Cách tiếp cận này tiêu biểu cho xu hướng của các sử gia
nghiên cứu quan hệ đối ngoại Hoa Kỳ...
[Câu tiếp tục
sang trang 675.]
Chú thích
12.
Edward Garvey Miller, “Grand Designs: Vision, Power and Nation Building in
America’s Alliance with Ngo Dinh Diem, 1954–1960” (Luận án Tiến sĩ, Harvard
University, 2004), tr. 208.
13. Lập
luận tổng quát của Miller là quan niệm của Diệm về xây dựng quốc gia không
tương thích với các kế hoạch của Washington nhằm hiện đại hóa miền Nam Việt Nam.
Không phải Diệm không tin vào dân chủ, mà là định nghĩa của ông về dân chủ
khác biệt đáng kể so với định nghĩa của Hoa Kỳ.
14. Xem
David Elliott, The Vietnamese War: Revolution and Social Change in the
Mekong Delta, 1930–1975 (Armonk, NY, 2003); Robert Brigham, Guerrilla
Diplomacy: The NLF’s Foreign Relations and the Vietnam War (Ithaca, NY,
1998); Mark Philip Bradley, Imagining Vietnam and America: The Making of
Postcolonial Vietnam, 1919–1950 (Chapel Hill, NC, 2000); Philip E. Catton, Diem’s
Final Failure: Prelude to America’s War in Vietnam (Lawrence, KS, 2002);
Miller, “Grand Designs.”
675
Vâng. Tôi tiếp
tục dịch sát nguyên văn trang 675, nối câu từ trang 674 và dịch đầy đủ
các chú thích 15–18.
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 675
… **đa dạng hóa
trọng tâm nghiên cứu của họ để bao gồm các yếu tố văn hóa của quan hệ đối ngoại
và quốc tế hóa việc nghiên cứu ngoại giao nhằm vượt qua những giới hạn giả tạo
do các câu chuyện về “nhà nước” hoặc “quốc gia” đặt ra.*¹⁵ Một sử gia nổi tiếng
về Việt Nam, Fredrik Logevall, gần đây đã xác định một nhu cầu đặc biệt
đối với những nghiên cứu “lấy Việt Nam làm trung tâm” (“ethnocentric”
research*) về việc Ngô Đình Diệm củng cố quyền kiểm soát tại miền Nam Việt Nam
từ năm 1954 đến năm 1956, như một phương tiện để hiểu vai trò của Hoa Kỳ tại Việt
Nam.¹⁶ Bài viết này tìm cách đáp ứng lời kêu gọi đó bằng cách làm sáng tỏ tính
phức tạp của sự kiện chính trị có tính định hình này của miền Nam Việt Nam.
Nghiên cứu
trong các văn khố Việt Nam cho thấy một số khía cạnh quan trọng của cuộc trưng
cầu dân ý ngày 23 tháng 10 năm 1955 nhằm phế truất Bảo Đại mà các nguồn
tài liệu Hoa Kỳ đã che khuất. Khi được xem xét từ bên trong bối cảnh chính trị
miền Nam Việt Nam, cuộc trưng cầu dân ý thể hiện nhiều điều hơn là đơn thuần việc
loại bỏ một vị hoàng đế không được lòng dân bằng những phương thức độc đoán.
Việc xem xét kỹ
ngôn từ trong chiến dịch vận động của Diệm làm sáng tỏ bản chất đang thay đổi của
văn hóa chính trị miền Nam Việt Nam, khi Diệm tìm cách lèo lái sự chuyển đổi của
đất nước từ quá khứ truyền thống sang một tương lai hiện đại hóa¹⁷ trong sự cạnh
tranh trực tiếp với chế độ Cộng sản ở miền Bắc.¹⁸ Diệm…
[Câu tiếp tục
sang trang 676.]
Chú thích
15.
Michael J. Hogan, “The ‘Next Big Thing’: The Future of Diplomatic History in
a Global Age,” Diplomatic History 28, số 1 (tháng 1 năm 2004): tr.
1–21; Frank Ninkovitch và Liping Bu, chủ biên, The Cultural Turn: Essays in
the History of U.S. Foreign Relations (Chicago, 2001).
16.
Fredrik Logevall, “Bringing in the ‘Other Side’: New Scholarship on the
Vietnam Wars,” Journal of Cold War Studies 3 (mùa Thu 2001): tr.
77–93.
17. Kể từ
khi lý thuyết hiện đại hóa xuất hiện vào thập niên 1950 như một cách giải thích
sự thay đổi về chính trị và xã hội, các học giả đã đặt vấn đề đối với khái niệm
truyền thống đối lập với hiện đại. Trong khi những người xây dựng lý
thuyết này xem hiện đại hóa như một tiến trình tiến bộ, có hệ thống và mang
tính cách mạng, qua đó những hình thức truyền thống sẽ được thay thế, thì những
người xét lại đã công kích cách đồng nhất giản lược giữa truyền thống với sự
lạc hậu và hiện đại với tiến bộ kinh tế và đức hạnh xã hội.
Hơn nữa, họ chỉ
ra rằng hiện đại không đơn giản thay thế truyền thống, mà kết hợp với truyền thống
để tạo ra những tập quán và thiết chế chính trị, xã hội mới. Để xem một tổng
quan đầy đủ về hệ thống tài liệu này, xem Samuel P. Huntington, “To Change
to Change: Modernization, Development, and Politics,” Comparative
Politics 3, số 2 (tháng 4 năm 1971): tr. 283–322; đối với những đánh giá gần
đây hơn, xem Ronald Inglehart và Wayne E. Baker, “Modernization, Cultural
Change, and the Persistence of Traditional Values,” American
Sociological Review 65, số 1 (tháng 2 năm 2000): tr. 19–51; David C.
Engerman, Nils Gilman, Mark H. Haefele và Michael E. Latham, chủ biên, Staging
Growth: Modernization, Development, and the Global Cold War (Boston, 2003);
cũng xem Partha Chatterjee, The Politics of the Governed: Reflections on
Popular Politics in Most of the World (New York, 2004), tr. 6–8.
Chatterjee đề cập
đến sự cùng tồn tại của truyền thống và hiện đại như “thời gian dày đặc và
không đồng nhất.” Trong trường hợp miền Nam Việt Nam vào thời điểm này, các
thuật ngữ “kế thừa” (“inherited”) và “vay mượn” (“borrowed”)
có thể được sử dụng để thay thế cho “truyền thống” và “hiện đại”,
nhằm tránh tạo ra ấn tượng về những phán xét giá trị. Tôi chọn sử dụng các thuật
ngữ “hiện đại” và “truyền thống” bởi vì chúng xuất hiện phổ biến
trong từ vựng của những người Việt Nam theo chủ nghĩa chống thực dân ở thế kỷ
XX, và do đó đây là những thuật ngữ mà các chính trị gia Việt Nam đã sử dụng để
hiểu tiến trình biến đổi xã hội và chính trị đang diễn ra của quốc gia mình.
18. Những
cuộc đấu tranh giữa hiện đại hóa với việc quay trở lại các giá trị và
tập quán truyền thống là đặc điểm nổi bật của phong trào chống thực dân Việt
Nam trong suốt thế kỷ XX. Một trong những ví dụ thích hợp nhất đối với nghiên cứu
này là cuộc tranh luận giữa nhà truyền thống Phan Bội Châu và nhà hiện đại
hóa Phan Châu Trinh về những ưu điểm tương đối của quân chủ so với
dân chủ.
Xem William J.
Duiker, “Phan Boi Chau: Asian Revolutionary in a Changing World,” Journal
of Asian Studies 31, số 1 (tháng 11 năm 1971): tr. 77–88. Duiker chứng minh
rằng ngay cả Phan Bội Châu, người bảo thủ hơn trong hai nhà lãnh đạo chống thực
dân này, cũng bị giằng co giữa lòng mong muốn trở lại những hình thức truyền thống
và nhận thức của ông về nhu cầu phải hiện đại hóa nhằm bảo đảm sự tồn tại và
nền độc lập của quốc gia trong một thế giới đang thay đổi.
676
Vâng. Tôi tiếp
tục dịch sát nguyên văn trang 676, nối trực tiếp câu cuối của trang 675
và giữ đầy đủ chú thích 19–20.
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 676
Diệm kết hợp
những quan niệm Nho giáo truyền thống về sự lãnh đạo có đạo đức với những tư tưởng
phương Tây về dân chủ và tự do để biện minh cho việc loại bỏ hoàng đế và
thay thế cuộc tổng tuyển cử toàn quốc năm 1956 được quy định trong Hiệp định
Genève bằng cuộc bầu cử Quốc hội của riêng ông, dự kiến tổ chức vào đầu năm
1956. Mặc dù theo truyền thống Diệm được mô tả như một nhà lãnh đạo độc đoán
không thật sự quan tâm đến dân chủ, trong chiến dịch này ông đã đưa ra những lời
hứa rộng rãi về các quyền dân chủ và quyền tự quyết, những lời hứa sẽ ảnh hưởng
đến các xung đột chính trị trong tương lai của miền Nam Việt Nam. Từ đó về sau,
những người chống đối vị thủ tướng sẽ đáp lại những lời hứa cao đẹp của ông về
quyền bình đẳng và quyền tự trị bằng cách chỉ trích chế độ của ông vì đã không
thực hiện được những lý tưởng dân chủ mà chính chế độ ấy tuyên bố theo đuổi.
Hơn nữa, cuộc
trưng cầu dân ý là một sự kiện quan trọng trong những ngày đầu của quan hệ Hoa
Kỳ–miền Nam Việt Nam. Phù hợp với xu hướng ngoại giao mà Tony Smith gọi
là “chủ nghĩa tư bản dân chủ tự do” (“liberal democratic capitalism”),
Hoa Kỳ ủng hộ cuộc bầu cử như một phương tiện để truyền bá dân chủ đến Đông Nam
Á.¹⁹ Tuy nhiên, các viên chức Hoa Kỳ, từ Ngoại trưởng John Foster Dulles
đến Đại sứ tại Sài Gòn Frederick Reinhardt, quan tâm nhiều hơn đến việc
cuộc trưng cầu dân ý sẽ được nhìn nhận như thế nào trên trường quốc tế hơn là
nó sẽ được người dân bên trong miền Nam Việt Nam trải nghiệm như thế nào.
Bằng cách làm ngơ trước những mâu thuẫn giữa ngôn từ dân
chủ của Diệm và những hành động phi dân chủ của ông, đồng thời xem nhẹ phạm vi
rộng lớn và sức bền của lực lượng đối lập chính trị chống lại ông, Hoa Kỳ đã
góp phần tạo ra sự bất mãn trong dân chúng, điều sẽ gây khó khăn cho chính quyền
Diệm cho đến khi ông bị ám sát vào tháng 11 năm 1963.
Bởi vì việc Bảo
Đại bị loại khỏi quyền lực đã giáng đòn cuối cùng vào ảnh hưởng vốn đã suy giảm
của Pháp tại Việt Nam, Hoa Kỳ sau này sẽ phải gánh chịu những hậu quả đó mà
không có sự hỗ trợ của các đồng minh châu Âu.²⁰
Tóm lại, cuộc trưng cầu dân ý tháng 10 đã định hình bầu
không khí chính trị miền Nam Việt Nam và mối quan hệ Hoa Kỳ–miền Nam Việt
Nam theo những cách lâu dài. Vì vậy, sự kiện này đáng được giới học
thuật chú ý như một sự kiện có tính định hình trong giai đoạn đầu của lịch sử Việt
Nam Cộng hòa, đồng thời là một thời điểm quan trọng trong quan hệ đối ngoại
của Hoa Kỳ.
Chú thích
19. Tony
Smith, America’s Mission: The United States and the Worldwide Struggle for
Democracy in the Twentieth Century (Princeton, NJ, 1994), tr. 4. Smith xác
định tham vọng lớn nhất của chính sách đối ngoại Hoa Kỳ kể từ Chiến tranh Mỹ–Tây
Ban Nha như sau: “Thúc đẩy dân chủ ở nước ngoài như một phương thức tăng cường
an ninh quốc gia.”
20.
Kathryn Statler, “The Diem Experiment and Franco-American conflict over
South Vietnam, July 1954–May 1955,” Journal of American-East Asian
Relations 6, số 2–3 (Mùa hè–Mùa thu 1997); Daniel P. O’C. Greene, “John
Foster Dulles and the End of Franco American Entente in Indochina,” Diplomatic
History 16, số 4 (Mùa thu 1992).
Cả Statler và
Greene đều chứng minh rằng Hoa Kỳ phần lớn đã thành công trong việc loại bỏ những
tàn dư của ảnh hưởng Pháp tại Sài Gòn thông qua một loạt cuộc hội đàm vào giữa
tháng 5 năm 1955. Tuy nhiên, chính phủ Pháp vẫn giữ mối quan tâm đến việc tác động
đến tương lai chính trị của thuộc địa cũ của mình, và đặc biệt là việc ngăn chặn
bạo lực và những hành động bất công đối với các công dân Pháp vẫn còn sinh sống
tại Việt Nam.
Thật vậy, phải
đến sau cuộc trưng cầu dân ý và sau khi Diệm tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng
hòa ngày 26 tháng 10, Diệm mới tiến tới việc yêu cầu Quân đoàn Viễn
chinh Pháp lập tức rút khỏi miền Nam Việt Nam.
677
Đúng, mình cứ
làm theo nguyên tắc đó: dịch sát từng trang, không lược, không sửa ý tác giả,
giữ nguyên số chú thích và dịch đầy đủ chú thích. Sau này mình ghép lại sẽ
có một bản dịch sạch để trích dẫn an tâm.
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 677
CON ĐƯỜNG DẪN
ĐẾN CUỘC BẦU CỬ ĐẦU TIÊN CỦA MIỀN NAM VIỆT NAM
Diệm đã tìm
cách thoát khỏi sự giám sát của Bảo Đại kể từ khi vị hoàng đế lần đầu tiên bổ
nhiệm ông lãnh đạo miền Nam Việt Nam vào tháng 6 năm 1954. Cái cớ để ông thực
hiện điều đó cuối cùng đã xuất hiện với “cuộc khủng hoảng giáo phái” vào
tháng 3 và tháng 4 năm 1955. Những đối thủ chính trị và quân sự không Cộng sản
chủ yếu của Diệm — Hòa Hảo, Cao Đài và Bình Xuyên — đã đưa ra tối hậu
thư cho ông vào đầu tháng 3, yêu cầu được đại diện trong chính phủ miền Nam Việt
Nam. Diệm từ chối những yêu cầu này và cuối cùng đã kích động Bình Xuyên đi đến
xung đột vũ trang với các lực lượng chính phủ của ông.
Không có gì bảo
đảm về lòng trung thành của quân đội quốc gia miền Nam Việt Nam, vị thủ tướng
đã có lúc chao đảo bên bờ thất bại dưới tay “mafia” Việt Nam. Nhưng vào
giờ chót, Diệm đã giành được một chiến thắng trước các giáo phái, làm ngạc
nhiên ngay cả những người ủng hộ kiên định nhất của ông và đem lại cho ông một
cam kết chắc chắn về sự hỗ trợ trong tương lai từ Hoa Kỳ.
Sự việc này làm
tăng thêm lòng căm ghét và sự nghi ngờ của Diệm đối với người Pháp, đồng thời củng
cố quyết tâm của ông nhằm phế truất Bảo Đại, người mà Diệm cáo buộc đã thông đồng
với các nhân viên thực dân Pháp và những lãnh đạo giáo phái nổi loạn để kích động
cuộc khủng hoảng. Quả thật, Bảo Đại đã âm mưu với chính phủ Pháp nhằm thay thế
vị thủ tướng bằng một chính quyền dân tộc chủ nghĩa khác trong lúc cuộc đối đầu
đang diễn ra.²¹ Hành động lật đổ này bảo đảm rằng Diệm sẽ tìm cách phế truất vị
hoàng đế ngay khi giành lại được một mức độ kiểm soát nhất định đối với nền
chính trị miền Nam Việt Nam.
Diệm không phải
là người duy nhất muốn từ bỏ Bảo Đại, như được chứng minh qua yêu cầu ngày 30
tháng 4 năm 1955 của Hội đồng Cách mạng mới thành lập, đòi chính phủ
Sài Gòn phải lập tức loại vị hoàng đế khỏi quyền lực. Tuy nhiên, hội đồng này
chỉ bề ngoài là một tổ chức thân Diệm; trên thực tế, nó bị các thành phần Cao
Đài chi phối và đang tìm cách giành quyền kiểm soát chính phủ bằng cách khiến vị
thủ tướng phải lệ thuộc vào sự ủng hộ của mình.²² Vì vậy, Diệm chống lại sức ép
tức thời của hội đồng, nhưng tám tháng sau ông tiến hành lật đổ Bảo Đại và xác
nhận quyền lực của chính mình bằng một cuộc trưng cầu dân ý.
Các sử gia đã
đưa ra một số cách giải thích về việc Diệm từ chối làm theo kế hoạch của Hội đồng
Cách mạng nhằm phế truất Bảo Đại ngay lập tức vào mùa xuân năm 1955. Một số người
cho rằng vị thủ tướng đang thực hiện lời cam kết của mình là không sử dụng việc
được trao toàn quyền để tùy tiện lật đổ vị hoàng đế, mà sẽ đưa số phận của Bảo
Đại ra cho nhân dân quyết định.²³ Edward Miller còn lập luận rằng Diệm,
nếu cúi theo các yêu cầu của hội đồng và tuyên bố lật đổ Bảo Đại, sẽ bị những
người ủng hộ mình cáo buộc là đã thực hiện một hành động bất hợp pháp…
[Câu tiếp tục
sang trang 678.]
Chú thích
21. Xem
Miller, “Grand Designs,” tr. 194.
22.
Buttinger, Vietnam: A Dragon Embattled, tr. 880–84; Robert G. Scigliano,
“Political Parties in South Vietnam under the Republic,” Pacific
Affairs (tháng 9 năm 1960): tr. 328–29; Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, “Briefing
on Conditions in Vietnam,” ngày 2 tháng 5 năm 1955, National Archives and
Records Administration (sau đây viết tắt là NARA), Record Group 59 (sau
đây viết tắt là RG), C0008, Reel 3, 751G.00/4-3055.
23.
Robert R. Nathan, “The Consequences of Partition,” trong Problems of
Freedom: South Vietnam since Independence, Wesley R. Fishel chủ biên (New
York, 1961), tr. 16.
678
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 678
…một cuộc đảo
chính, điều sẽ làm suy yếu thêm quyền lực vốn đã mong manh của ông.²⁴ Tuy
nhiên, ngoài những cân nhắc này, Diệm không chỉ muốn loại bỏ Bảo Đại mà còn muốn
khẳng định mình là người giải phóng chân chính duy nhất của Việt Nam.
Ông tìm cách xác lập quyền chủ trì việc thành lập một chính phủ mới cho miền
Nam, và chỉ có thể làm điều này bằng cách chống lại áp lực chính trị do Hội đồng
Cách mạng gây ra. Ông quyết tâm tạo cho sự cáo chung của chế độ quân chủ và sự
vươn lên nắm quyền của chính mình một dáng vẻ hợp pháp và chính danh, và một cuộc
trưng cầu dân ý dường như là phương tiện hoàn hảo để thực hiện điều này.²⁵
Để giành lại
quyền kiểm soát đà phát triển chính trị của miền Nam Việt Nam, Diệm chờ cho
tình trạng hỗn loạn của cuộc khủng hoảng giáo phái lắng xuống trước khi hành động
theo những yêu cầu của Hội đồng Cách mạng về một chính phủ mới. Sau đó, vị thủ
tướng tìm cách tạo tính chính danh cho sứ mạng phế truất vị hoàng đế bằng cách
yêu cầu hoàng tộc Nguyễn Phước từ bỏ Bảo Đại và những người thừa kế của
ông. Có lẽ để tự bảo vệ mình khỏi những lời bôi nhọ thêm nữa và để bảo vệ sự
tôn nghiêm của các tài sản hoàng gia, hoàng tộc đã nhanh chóng làm theo vào
ngày 15 tháng 6 năm 1955.²⁶
Cơ quan tối cao
của hoàng tộc Nguyễn Phước lên án Bảo Đại với lý do rằng quyết định trao ngai
vàng cho Việt Minh vào năm 1945 của ông là một tội ác đối với công dân Việt
Nam, và rằng ông đã âm mưu với thực dân Pháp, Bình Xuyên và các tướng Hòa Hảo Ba
Cụt và Năm Lửa (Trần Văn Soái) để đe dọa nền độc lập của quốc gia.
Do đó, hoàng tộc
cam kết rằng họ sẽ không còn công nhận quyền cai trị mà Bảo Đại đòi hỏi nữa, và
chính thức yêu cầu Diệm trở thành tổng thống lâm thời của Việt Nam.
Hoàng tộc yêu cầu ông lãnh đạo “cuộc cách mạng quốc gia” vượt qua giai
đoạn khó khăn sắp tới. Đổi lại, họ Nguyễn Phước yêu cầu Diệm chấm dứt chiến dịch
chống lại đời tư của Bảo Đại và tiếp tục bảo vệ các lăng tẩm, mộ phần và đền miếu
của hoàng gia.
Ngay cả sau sự ủng
hộ Diệm này của hoàng tộc, Hội đồng Cách mạng vẫn hy vọng sử dụng việc
loại bỏ Bảo Đại như một cơ hội để chống lại chính quyền đương thời. Đến cuối
tháng 6, các quan sát viên tại Đại sứ quán Hoa Kỳ ghi nhận: “Những xu hướng
gần đây bên trong [‘Hội đồng Cách mạng’] cho thấy [một] sự rạn nứt nghiêm trọng
giữa Diệm và các thành phần Cao Đài.”
Quả thật, hai
nhóm thống nhất với nhau trong mong muốn phế truất Bảo Đại, nhưng những mục
tiêu còn lại của họ gần như hoàn toàn đối nghịch nhau. Một mặt, Diệm chỉ
dự tính những thay đổi nhỏ trong nội các sau bầu cử để đưa thêm những nhân vật
thân Diệm vào. Và ông tìm cách bảo đảm chiến thắng của mình trong các cuộc bầu
cử bằng cách bắt giữ những thành phần thân Bảo Đại và dùng vũ lực để kiềm chế
những người cực đoan.
Mặt khác, Đại sứ
Hoa Kỳ Reinhardt ghi nhận rằng các đại diện Cao Đài “muốn thấy một cuộc
tổ chức lại triệt để [nội các], dẫn đến việc thay thế [nhiều người, nếu không
phải là phần lớn]…”
[Câu tiếp tục
sang trang 679.]
Chú thích
24.
Miller, “Grand Designs,” tr. 197.
25.
Fall, The Two Viet-Nams, tr. 257; Buttinger, Vietnam: A Dragon
Embattled, tr. 884.
26. “Ban
Tuyên Cáo của Phủ Tôn Nhơn Lục 15 Giờ Ngày 15-6-1955,” Vietnamese National
Archives 2 (sau đây viết tắt là VNA2), Phủ Tổng Thống Đệ Nhất Cộng Hòa
(sau đây viết tắt là PTTDICH), Hồ sơ 18091.
679
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 679
…những người
đang giữ chức bằng các thành phần ‘cách mạng’.”²⁷ Theo Reinhardt, các thành
viên Cao Đài trong Hội đồng Cách mạng tiếp tục đi theo các chương trình của Diệm
với hy vọng ngăn ông hành động chống lại họ, đồng thời như một phần của một âm
mưu lớn hơn nhằm cuối cùng giành quyền kiểm soát chính phủ.
Ngày 7 tháng
7, Diệm giành thế chủ động từ Cao Đài bằng cách công bố kế hoạch tổ chức một
cuộc trưng cầu dân ý nhằm loại vị hoàng đế khỏi quyền lực và cho phép Diệm
thành lập một nền cộng hòa mới ở nửa phía nam Việt Nam. Ông đưa ra tuyên bố này
ít nhất một phần để đáp lại những thông điệp từ Hoa Kỳ rằng việc Hoa Kỳ tiếp tục
ủng hộ chế độ của ông sẽ tùy thuộc vào khả năng của ông trong việc phế truất Bảo
Đại bằng những phương thức hợp pháp và được dân chúng ủng hộ. Các nhà
ngoại giao Hoa Kỳ xem đây là một bước đi thiết yếu nhằm ngăn chặn những thách
thức trong tương lai từ Việt Minh và các giáo phái.²⁸
Mãi đến ngày 6
tháng 10, sau cái mà các nhà ngoại giao Hoa Kỳ tại Sài Gòn xác định là một “chiến
dịch báo chí do chính phủ khơi động kéo dài ba tuần chống lại Bảo Đại,” Diệm
mới ấn định ngày trưng cầu dân ý là 23 tháng 10 năm 1955.²⁹ Điều này khiến
Hội đồng Cách mạng — vốn nhìn chung thiếu những phương tiện truyền thông có ảnh
hưởng đáng kể³⁰ — có rất ít thời gian để giành lấy quyền chủ động từ bước đi của
Diệm nhằm nắm toàn quyền quyết định tương lai chính trị của miền Nam Việt Nam.
Bảo Đại, đang sống
xa hoa tại vùng Riviera của Pháp, cũng có rất ít thời gian để đưa ra lời
đáp và phát động một chiến dịch nhằm bảo vệ ngai vàng của mình. Dù sao đi nữa,
vào thời điểm này ông chỉ còn rất ít khả năng tự nhận mình có hiệu quả chính trị
hoặc có thẩm quyền đạo đức, và hầu như không có cơ hội đánh bại Diệm tại phòng
phiếu, ngay cả nếu ông được trao một cơ hội công bằng để vận động.
Từ tư dinh của
mình tại Cannes, ngày 13 tháng 10, vị hoàng đế đáp lại thông báo
về cuộc trưng cầu dân ý bằng cách cáo buộc Diệm cản trở việc thống nhất hòa
bình miền Nam và miền Bắc Việt Nam. Ông khẩn cầu dân chúng không ủng hộ hoặc
khuyến khích **“một hoạt động của chính phủ không phù hợp với tình cảm sâu sắc
của nhân dân Việt Nam cũng như với sự nghiệp chung của hòa bình.”**³¹
Ông đưa ra lời
kêu gọi không phải gửi đến các cử tri Việt Nam mà gửi đến các nhà lãnh đạo Pháp,
Anh và Hoa Kỳ, bởi ông không có phương tiện tuyên truyền tại Sài Gòn, nơi
các phương tiện truyền thông bị kiểm duyệt chặt chẽ.³²
Cuối cùng, nhận
ra rằng thất bại trong cuộc bỏ phiếu là điều không thể tránh khỏi, Bảo Đại thực
hiện một nỗ lực cuối cùng nhằm cứu vãn quyền lực của mình vào ngày 18 tháng
10 năm 1955. Cáo buộc Diệm sử dụng…
[Câu tiếp tục
sang trang 680.]
Chú thích
27. Điện
văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, ngày 27 tháng 6 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 4, 751G.00/6-2755.
28. Điện
văn từ Ngoại trưởng gửi Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn và Đại sứ quán Hoa Kỳ tại
Paris, ngày 29 tháng 6 năm 1955, NARA, RG59, C0008, Reel 4,
751G.00/6-2955.
29. Điện
văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, ngày 7 tháng 10 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-755; Điện văn từ Đại sứ quán
Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Bộ Ngoại giao, “The Government’s Case against Bao
Dai,” ngày 18 tháng 10 năm 1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5,
751G.00/10-1855.
30. Xem
Lancaster, The Emancipation of French Indochina, tr. 398.
31. Điện
văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris gửi Ngoại trưởng, ngày 14 tháng 10 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-1355; “Bao Dai Condemns Diem
Referendum,” New York Times, ngày 14 tháng 10 năm 1955; “Diem and
Bao Dai,” New York Times, ngày 15 tháng 10 năm 1955.
32. Xem
Điện văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris gửi Ngoại trưởng (chứa nguyên văn
thông điệp của Bảo Đại gửi đến nhân dân Việt Nam), ngày 19 tháng 10 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-1955. Bảo Đại quả thực đã gửi một
thông điệp đến nhân dân Việt Nam, nhưng không có bằng chứng cho thấy thông
điệp ấy được phát đi rộng rãi — nếu có được phát — trong phạm vi miền Nam Việt
Nam.
680
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 680
…**cuộc trưng cầu
dân ý để tái lập chế độ độc tài cá nhân của mình và khuyến khích xung đột trở lại
giữa Pháp và Hoa Kỳ, Bảo Đại đã thu hồi việc bổ nhiệm Diệm làm thủ tướng.**³³
Mặc dù các nhà
ngoại giao Hoa Kỳ lo ngại rằng những thông điệp của Bảo Đại được đưa ra nhằm
thúc đẩy việc thống nhất quốc gia dưới sự lãnh đạo của Cộng sản, những nỗ lực của
ông nhằm làm suy yếu cuộc trưng cầu dân ý hầu như không gây ra một gợn sóng nào
trên chính trường miền Nam Việt Nam.³⁴ Diệm tiếp tục một chiến dịch mạnh mẽ chống
lại vị hoàng đế trong tuần lễ trước cuộc bỏ phiếu. Sự kiên trì của ông, kết hợp
với một mức độ cay nghiệt không nhỏ, đã được tưởng thưởng bằng một tỷ lệ chiến
thắng hơn 98 phần trăm một chút.³⁵
Ngày 26
tháng 10, chỉ ít lâu sau khi chính thức tuyên bố chiến thắng Bảo Đại, Diệm
tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng hòa. Ông hô hào: **“Cuộc trưng cầu dân
ý ngày 23 tháng 10, trong đó [nhân dân miền Nam Việt Nam] đã tham gia một cách
nhiệt tình như vậy, là sự tán thành những chính sách đã được theo đuổi cho đến
nay, đồng thời báo hiệu một kỷ nguyên hoàn toàn mới cho tương lai của đất nước
chúng ta.”**³⁶
Mặc dù đây là một
sự phóng đại rất lớn về mức độ ủng hộ của dân chúng mà vị thủ tướng nhận được,
cuộc trưng cầu dân ý và việc Diệm sau đó tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng hòa
quả thực đã mở ra một kỷ nguyên mới cho đất nước. Chính vào thời điểm này, miền
Nam Việt Nam được chuyển đổi từ một khu vực tập hợp tạm thời thành một thực
thể chính trị riêng biệt, bán thường trực dưới quyền kiểm soát của Diệm.
VẬN ĐỘNG
TRANH CỬ THÔNG QUA TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI
Như các tài liệu
hiện có cho thấy, chiến dịch công khai dẫn đến cuộc bỏ phiếu ngày 23 tháng
10 gần như hoàn toàn chỉ diễn ra từ một phía, và kết quả của cuộc trưng cầu
dân ý hầu như không có gì phải nghi ngờ. Tuy nhiên, nó vẫn cho thấy rất nhiều
điều về những nỗ lực của Diệm nhằm tạo dựng một ý thức về quốc gia ở miền
Nam Việt Nam để cạnh tranh với lý tưởng Cộng sản.
Ngôn từ vận động
của vị thủ tướng vào mùa thu năm 1955 làm sáng tỏ văn hóa chính trị miền Nam Việt
Nam khi Diệm lèo lái sự chuyển đổi của đất nước từ quá khứ truyền thống và nền
cai trị thuộc địa sang nền độc lập, trong lúc vẫn đang diễn ra một cuộc tìm kiếm
hiện đại hóa và thống nhất quốc gia.
Kể từ thập niên
1950, các học giả phương Tây đã xác định “Thiên mệnh” (mandate of
heaven — thien menh) là động lực thúc đẩy hành vi chính trị truyền thống của
Việt Nam. Diệm và nhiều đối thủ của ông vẫn tuân theo quan niệm này ngay cả
trong khi cố gắng…
[Câu tiếp tục
sang trang 681.]
Chú thích
33. “La
Revocation de Ngo Dinh Diem Par Bao Dai—Extrait du Bulletin des Ecoutes du Haut
Commissariat de la République Française au Vietnam no. 2849 du 20 Octobre
1955,” VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 18092; “Bao Dai ‘Removes’ Vietnam Premier,”
New York Times, ngày 19 tháng 10 năm 1955; Điện văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ
tại Paris gửi Ngoại trưởng (chứa nguyên văn thư của Bảo Đại), ngày 18
tháng 10 năm 1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-1855.
34. Điện
văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris gửi Ngoại trưởng, ngày 20 tháng 10 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-2055.
35. Lua
Song, ngày 27 tháng 10 năm 1955; “Ket Qua Cuoc Trung Cau Dan Y
Ngay 23 Thang 10 Nam 1955,” ngày 26 tháng 10 năm 1955, VNA2, PTTDICH, Hồ sơ
639. Kết quả bầu cử chính thức cho thấy 5.721.735 trong tổng số 5.828.907 lá
phiếu được bỏ ủng hộ việc loại Bảo Đại khỏi chức vụ và giao cho Ngô Đình Diệm
trách nhiệm thành lập một chính phủ cộng hòa.
36. “Ban
Tuyen Cao Cua Quoc Truong Viet Nam,” ngày 26 tháng 10 năm 1955, VNA2,
PTTDICH, Hồ sơ 18097.
681
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 681
…hiện đại
hóa nền chính trị Việt Nam bằng cách nhấn mạnh dân chủ và sự tham gia của dân
chúng. Những tư tưởng sau này rõ ràng đã được các nhà cải cách Việt Nam
trong suốt thế kỷ XX vay mượn từ châu Âu và Hoa Kỳ, trong một tiến trình văn
minh hóa có ý thức về bản thân mà sử gia Mark Bradley đã mô tả rõ nhất.³⁷
Những công
trình nghiên cứu lịch sử gần đây dựa trên các nguồn tài liệu Việt Nam đã làm
sáng tỏ việc Diệm kết hợp các yếu tố chính trị truyền thống và hiện đại để định
hình một thực thể chính trị miền Nam Việt Nam riêng biệt. Philip
Catton, trong chuyên khảo của ông về chương trình Ấp Chiến lược của miền
Nam Việt Nam, cho rằng **“tư tưởng của Diệm chắc chắn bắt nguồn sâu xa từ những
ý tưởng và tập quán cũ, nhưng vào năm 1954 ông bắt tay xây dựng một phiên bản của
một quốc gia hiện đại chứ không phải tạo ra một bản sao của quá khứ tiền thuộc
địa.”**³⁸
Tương tự, Edward
Miller lập luận rằng Diệm không phải là “một anh hùng dân tộc giống như
một nhà hiền triết nhưng đã bị những đồng minh hay thay đổi cản trở,” cũng
không phải là **“một nhà độc tài cứng nhắc bị định sẵn phải thất bại vì bám vào
những quan niệm lỗi thời về quyền cai trị.”**³⁹
Cả Catton và
Miller đều chứng minh rằng chính trong những năm xung quanh cuộc trưng cầu dân
ý tháng 10, Diệm và em trai ông là Nhu đã tinh chỉnh triết lý chủ nghĩa nhân
vị (personalism) trừu tượng và thường khó hiểu, mà họ vay mượn từ
người Pháp Emmanuel Mounier và điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh Việt
Nam.
Miller chỉ ra rằng
đến năm 1957, chế độ Diệm đã tiếp nhận chủ nghĩa nhân vị làm hệ tư tưởng
chính thức của nhà nước, qua đó chế độ tìm cách cách mạng hóa xã hội miền
Nam Việt Nam. Theo quan điểm của Catton, Diệm và Nhu sử dụng chủ nghĩa nhân vị
để “phát triển một sự tổng hợp văn hóa cho Việt Nam,” bằng cách khuyến
khích “sự chú ý có tính phê phán đối với các triết học và tôn giáo châu Á”,
đồng thời tìm kiếm một **“con đường trung dung của chính quyền nhằm bảo đảm lợi
ích chung cũng như các quyền của con người.”**⁴⁰
Cao Văn Luận,
một cựu thành viên nội các của Diệm, nhớ lại nỗ lực này như một sự thất bại.
Ông cho rằng loại chủ nghĩa nhân vị của anh em Ngô không được đặt nền tảng đầy
đủ trong tư tưởng chính trị truyền thống Việt Nam, và do đó nó làm suy yếu
những tuyên bố của Diệm về vai trò lãnh đạo mang tính dân túy.⁴¹
Nhưng trong khi
cố gắng đặt nền móng cho một chính phủ hiện đại, dựa vào dân chúng thông qua cuộc
trưng cầu dân ý nhằm phế truất Bảo Đại, Diệm đồng thời thể hiện sự gắn bó của
mình với những tư tưởng lâu đời bằng cách viện dẫn một trong những nguyên lý
căn bản của nền chính trị truyền thống Việt Nam.
Thiên mệnh,
một quan niệm Nho giáo được kế thừa từ truyền thống tư tưởng Trung Hoa, có nhiều
ứng dụng thực tế khi được chuyển từ lý thuyết sang chính trị. Nó nhấn mạnh sự cần
thiết của một người cai trị phải phục vụ dân chúng về phương diện đạo đức và
luân lý, nhưng nó cũng có thể được một người chinh phục sử dụng để xác nhận
tính chính đáng cho cuộc chinh phục của mình và được một…
[Câu tiếp tục
sang trang 682.]
Chú thích
37.
Bradley, Imagining Vietnam and America; Mark Philip Bradley, “Becoming
Van Minh: Civilizational Discourse and Visions of the Self in Twentieth-Century
Vietnam,” Journal of World History 15, số 1 (2004): tr. 65–83.
38.
Catton, Diem’s Final Failure, tr. 37.
39.
Edward Miller, “Vision, Power and Agency: The Ascent of Ngo Dinh Diem,
1945–1954,” Journal of Southeast Asian Studies 35, số 3 (tháng 10
năm 2004): tr. 433.
40.
Catton, Diem’s Final Failure, tr. 40–41.
41. Cao
Văn Luận, Ben Giong Lich Su, 1940–1965 [Bên Giòng Lịch Sử, 1940–1965]
(Glendale, CA, 1986), tr. 282–87.
682
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 682
…**một nhà cách
mạng sử dụng để biện minh cho hành động lật đổ của mình.**⁴² Stephen Young,
khi cho rằng thiên mệnh là “khái niệm trung tâm trong đời sống Việt Nam,”
giải thích rằng người Việt tin rằng hành vi vô đạo đức, dù trong đời sống cá
nhân hay trong lĩnh vực công, là lý do chủ yếu khiến một người cai trị mất
thiên mệnh.⁴³ Một khi nhà lãnh đạo từ bỏ “những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về
cách hành xử đúng đắn,” Young cho rằng toàn thể xã hội có khả năng phải chịu
cơn thịnh nộ của trời dưới hình thức mất mùa, chiến tranh, tham nhũng và tai họa
nói chung giáng xuống loài người.
Tuy nhiên, nhà
xã hội học Pháp Paul Mus chỉ ra rằng người Việt Nam sẽ không dễ dàng
thay đổi lòng trung thành của mình. Trái lại, họ sẽ chờ đợi một dấu hiệu không
thể nhầm lẫn rằng trời đã ban hoặc thu hồi thiên mệnh trước khi ủng hộ một nhà
lãnh đạo mới hoặc nổi dậy chống lại một vị hoàng đế đang cai trị.⁴⁴ Do quan niệm
Nho giáo và cách nhìn lịch sử theo chu kỳ của họ, người dân Việt Nam sẽ kiên nhẫn
chờ đợi bằng chứng rằng một chế độ cách mạng có thiên mệnh; một điều mà, theo
quan điểm của Mus, chỉ có thể được chứng minh bằng **“sự xuất hiện của một hệ
thống chính trị mới thay thế hoàn toàn các học thuyết, thiết chế và những người
cầm quyền trước đó, đồng thời cho thấy nó hoàn toàn làm chủ xã hội.”**⁴⁵ Cho đến
thời điểm đó, người Việt Nam có khả năng tránh đứng về bên nào trong những cuộc
đấu tranh nội bộ, vì sợ ủng hộ nhầm ứng viên và phải gánh chịu cơn thịnh nộ của
trời.
Một học giả về
Nho giáo cho rằng: **“Niềm tin rằng cuộc đời và số phận do Trời định đoạt đã dẫn
đến một khuynh hướng hướng về thuyết định mệnh.”**⁴⁶ Yêu cầu phải có một thiên
mệnh áp đảo không chỉ khuyến khích thái độ đứng ngoài chờ xem, mà theo một số
người, còn loại bỏ khả năng thỏa hiệp giữa các đối thủ chính trị trong những nỗ
lực của họ nhằm thiết lập quyền lực và khôi phục trật tự cho thế giới.
Thật vậy, theo Peter
J. Moody, **“Không một quốc gia nào trong khu vực văn hóa Nho giáo cho thấy
khả năng dung thứ lớn đối với nền chính trị cạnh tranh.”**⁴⁷ Cho đến khi trời
biểu lộ sự lựa chọn của mình một cách không còn nghi ngờ gì nữa, các quốc gia
Nho giáo bị đặt vào tình trạng hỗn loạn và không có hòa bình.⁴⁸
Mặc dù chắc chắn
là một lý tưởng có sức mạnh trong xã hội Việt Nam, đồng thời là một yếu tố giải
thích cho kết quả gần như nhất trí của cuộc bầu cử này, thiên mệnh là quá…
[Câu tiếp tục
sang trang 683.]
Chú thích
42. Lee
H. Yearley, “Toward a Typology of Religious Thought: A Chinese Example,”
Journal of Religion 55, số 4 (tháng 10 năm 1975): tr. 428; cũng xem
Robert Petit, La Monarchie Annamite (Paris, 1931), đặc biệt tr. 37–47.
43.
Stephen B. Young, “The Mandate and Politics in Vietnam,” trong Electoral
Politics in South Vietnam, John C. Donnell và Charles A. Joiner chủ biên
(Lexington, MA, 1974), tr. 13–34; cũng xem Nguyen The Anh, “From Indra to
Maitreya: Buddhist Influence in Vietnamese Political Thought,” Journal
of Southeast Asian Studies 33, số 2 (tháng 6 năm 2002): tr. 225–41. Nguyen
chỉ ra rằng quan niệm về một người cai trị có đức hạnh cũng là một yếu tố
quan trọng trong truyền thống Phật giáo Việt Nam.
44. John
T. McAlister, Jr. và Paul Mus, The Vietnamese and Their Revolution (New
York, 1970), tr. 67–69.
45. Như
trên, tr. 114.
46. D.
Howard Smith, “The Significance of Confucius for Religion,” History
of Religions 2, số 2 (Mùa đông 1963): tr. 248.
47.
Peter R. Moody, Jr., Political Opposition in Post-Confucian Society (New
York, 1988), tr. 1.
48.
Young, “The Mandate and Politics in Vietnam,” tr. 13–34.
683
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 683
…quá giản lược
để có thể giải thích toàn bộ hành vi chính trị của người Việt Nam. Gerald
Hickey, một thành viên của Nhóm Cố vấn Đại học Michigan, lưu ý rằng người
Việt Nam thường hành động để đáp ứng những mối quan tâm thực tế hơn. Theo quan
điểm của ông, trong lịch sử, nỗi sợ bị chính quyền trả đũa, chứ không phải
cơn thịnh nộ của thần linh, đã buộc người Việt Nam phải trả lời các câu hỏi với
mục đích làm hài lòng những người có quyền lực, thay vì đưa ra câu trả lời thẳng
thắn.⁴⁹ Điều này không nhất thiết mâu thuẫn với quá khứ Nho giáo của Việt Nam,
vì Keith Taylor cho rằng Nho giáo Việt Nam đã được cố ý **“kết hợp lại
như một hình thức gây áp lực chống lại nguy cơ bất phục tùng.”**⁵⁰ Dù vậy, theo
sử gia R. B. Smith, miền Nam **“chưa bao giờ thấm sâu truyền thống Nho
giáo như miền Trung và miền Bắc.”**⁵¹
Những vấn đề
khác về khái niệm và thực tế cũng làm phức tạp thêm việc xem thiên mệnh như
một lực lượng chính trị. Cách giải thích này giả định rằng người dân, ít nhất
là thường dân nếu không phải cả những nhà lãnh đạo của họ, luôn hành động theo
những mệnh lệnh đạo đức mà họ nhận thức được, thay vì theo lợi ích cá nhân. Nó
còn giả định rằng tất cả người Việt Nam đều giải thích các dấu hiệu về đạo đức
theo những cách giống nhau.
Hơn nữa, khi áp
dụng vào các sự kiện trong thời kỳ sau năm 1945, cách giải thích này giả định rằng
tất cả công dân trên khắp đất nước đều có một nhận thức đồng đều và đồng thời về
các sự kiện chính trị quốc gia. Tuy nhiên, các học giả vẫn liên tục khẳng định
rằng quan niệm truyền thống về thiên mệnh đã thúc đẩy ngay cả những người Việt
Nam sống ở đô thị nhất, được giáo dục theo phương Tây nhất, trong suốt thập
niên 1970 và xa hơn nữa.⁵²
Họ đúng ở một mức
độ nhất định. Di sản Nho giáo của Việt Nam chắc chắn đã là một yếu tố trong
hành vi chính trị của người dân, ngay cả khi nó không thể giải thích hoàn toàn
những hành vi ấy.
Cách tốt nhất để
hiểu tập hợp phức tạp những yếu tố đã thúc đẩy cử tri Việt Nam trong thời điểm
biến đổi nhanh chóng về xã hội và chính trị này là khảo sát những tài liệu in ấn
hiện có. Các chính trị gia — cụ thể trong trường hợp này là Diệm — đã sử dụng
khái niệm thiên mệnh như thế nào để thuyết phục cử tri vứt bỏ vị hoàng đế
và dồn sự ủng hộ của họ cho Diệm cùng hình thức chính quyền dân chủ mới của
ông?
Hai dòng thuyết
phục — một mang tính truyền thống và dòng kia rõ ràng chịu ảnh hưởng của phương
Tây — xuyên suốt chiến dịch của Diệm chống Bảo Đại vào tháng 10 năm 1955.
Thứ nhất, chính
phủ miền Nam Việt Nam và báo chí Sài Gòn đã bỏ ra rất nhiều công sức để làm mất
uy tín đạo đức của Bảo Đại, có lẽ nhằm làm rõ rằng **Trời đã tước thiên mệnh khỏi
ông và hoàng tộc, rồi trao thiên mệnh ấy cho Diệm, một nhà lãnh đạo có phẩm chất
đạo đức lớn lao.**⁵³
Thứ hai, các
bài báo và những tuyên bố của chính phủ ca ngợi những ưu điểm của chính quyền
dân chủ và quyền tự quyết. Ngược lại, họ lên án hệ thống cai trị cũ của Việt
Nam là phong kiến, độc đoán và nói chung có hại cho tinh thần của quốc gia.
Chú thích
49.
Gerald Cannon Hickey, Village in Vietnam (New Haven, CT, 1964), tr. xv.
50. K.
W. Taylor, “Vietnamese Confucian Narratives,” trong Rethinking
Confucianism, Benjamin Elman, John B. Duncan và Herman Ooms chủ biên (Los
Angeles, 2002), tr. 337.
51. R.
B. Smith, “The Development of Opposition to French Rule in Southern Vietnam,
1880–1940,” Past and Present 54 (tháng 2 năm 1972): tr. 95.
52. Để
xem một ví dụ phổ biến về điều này, xem Frances FitzGerald, Fire in the
Lake: The Vietnamese and the Americans in Vietnam (New York, 1972).
53.
Fall, The Two Viet-Nams, tr. 237. Fall viết: “Có lẽ chính vì trung
thành với tính huyền nhiệm của chế độ quân chủ mà Diệm đã quyết định vào năm
1955 loại bỏ người đại diện không xứng đáng của nó, Bảo Đại.”
684
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 684
VỊ HOÀNG ĐẾ
TRỤY LẠC
Trong hướng thứ
nhất của chiến dịch này, Diệm và những người ủng hộ ông mô tả Bảo Đại như một vị
hoàng đế trụy lạc, cả trong đời tư lẫn trên chính trường. Mặc dù Bảo Đại thực
ra là một chính trị gia khôn ngoan với những niềm tin dân tộc chủ nghĩa riêng của
mình, chế độ miền Nam Việt Nam đã biến ông thành một hình ảnh biếm họa của sự xấu
xa và bất tài.
Theo hầu hết
các tài liệu, ông là một kẻ mê đàn bà, một người nghiện rượu, một kẻ tham ăn và
một kẻ lười biếng. Những người quan sát xem các đặc điểm này là những yếu tố trực
tiếp góp phần khiến ông thuận theo những âm mưu của Pháp nhằm tái lập chế độ
thuộc địa tại Việt Nam, thông đồng với những người Cộng sản, và ủng hộ các lãnh
chúa giáo phái “suy đồi”, “phong kiến.” Những người của Diệm và giới
truyền thông Sài Gòn không hề nương tay với vị hoàng đế khi phổ biến những khuyết
điểm này, và không để lại chút nghi ngờ nào rằng ông đã bị tước mất thiên mệnh.
Trong những tuần
trước cuộc trưng cầu dân ý, đường phố Sài Gòn và các tỉnh khác tràn ngập áp
phích, biểu ngữ, hình nộm Bảo Đại và nhiều phương tiện sáng tạo khác nhằm lên
án vị hoàng đế và khuyến khích người dân đứng về phía Diệm (xem Hình 1 và 2).
Một số khẩu hiệu
vận động tiêu biểu gồm:
“Bảo Đại,
vua bù nhìn bán nước,”
“Bảo Đại,
ông chủ của những sòng bạc và nhà chứa,”
“Biết rõ Bảo
Đại xấu xa ham mê cờ bạc, gái, rượu, sữa và bơ, những ai bỏ phiếu cho ông ta sẽ
phản bội đất nước và cướp bóc nhân dân.”
Mặt khác:
“Bỏ phiếu
cho nhà cách mạng Ngô Đình Diệm là xây dựng một xã hội phúc lợi và công lý,”
và
**“Hoan nghênh
Ngô Đình Diệm, vị cứu tinh của nhân dân. Diệt cộng sản, phế vua, [và] đấu tranh
chống thực dân là bổn phận của một công dân trong nước Việt Nam Tự Do.”**⁵⁴
Báo chí tạo cơ
hội cho những người ủng hộ Diệm khai triển những lời lên án vị hoàng đế một
cách kỹ lưỡng hơn so với những gì họ có thể làm trên các áp phích vận động nói
trên.
Vào tháng 8 năm
1955, nhật báo Thời Đại công kích uy tín đạo đức của Bảo Đại bằng một loạt
bài gay gắt kéo dài ba tuần về đời sống tình ái đầy tai tiếng của vị hoàng đế,
do chủ bút Hồng Vân viết.
Ông bắt đầu bằng
việc lên án những nỗ lực quanh co của Bảo Đại nhằm mô tả mình như một anh hùng
dân tộc, trong khi trên thực tế ông là **“một con bọ hung đã bán đất nước mình
để đổi lấy vinh quang cá nhân.”**⁵⁵
Theo tác giả
này, Bảo Đại, sinh ra với tên Vĩnh Thụy, thực ra không phải là con trai
hợp pháp của vua Khải Định.⁵⁶ Thay vào đó, ông bước vào hoàng tộc nhờ một sự
may mắn hoàn toàn ngẫu nhiên. Khải Định dường như được nhiều người biết là
không có khả năng sinh con, một sự thật ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền kế vị
ngai vàng của ông, trong khi hai người khác đang tranh giành quyền kiểm soát
triều đình tại Huế.
Tác giả tuyên bố
một cách không rõ ràng rằng triều đình có thể đã ban hành một sắc lệnh quy định
rằng người đàn ông không có con sẽ không được chấp nhận làm vua. Dù thế nào đi
nữa, Khải Định đã lấy một nữ tỳ tên là Cúc (sau này là Huệ…
[Câu tiếp tục
sang trang 685.]
Chú thích
54. Điện
văn từ Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, ngày 21 tháng 10 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-2155.
55. “Mot
Tai Lieu Dac Biet Chua Bao Nao Noi Toi: Cuoc Doi cua Bao Dai,” Thoi Dai,
ngày 4 tháng 8 năm 1955.
56. Để
xem một trình bày ngắn về triều đại dường như không có gì nổi bật và thường bị
chỉ trích của Khải Định, xem Oscar Chapuis, The Last Emperors of Vietnam:
From Tu Duc to Bao Dai (Westport, CT, 2000), tr. 27; Bruce McFarland
Lockhart, The End of the Vietnamese Monarchy (New Haven, CT, 1993).
685
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 685
[Hình 1]
Chữ trên
hình:
Vịnh
thằng nộm Bảo Đại
trước Chợ Bến Thành
Áo
vàng, đai đỏ, mặt bầu bầu
Mắt trắng, kính đen, cằm không râu...
Gái dựa cổ tay, nhìn nhơn nhác
Tiền treo dưới mắt, ngắm đi đâu...
Ông
nghè tháng tám? Không người đón!
Thằng nộm vườn dưa? Chẳng kẻ câu!
Thiên hạ sì sào: Kìa, Bảo Đại
Suốt đời chim gái với đi câu!
HÀN-CÔNG-KÍCH
Chú thích dưới
hình
Hình 1:
Hình nộm Bảo Đại trước Chợ Bến Thành ở Sài Gòn, kèm theo bài thơ vận động
của chính phủ, đăng trên Thời Đại (tháng 10 năm 1955).
…Phi)
làm phi tần của mình, và Bảo Đại được sinh ra với tư cách một hoàng tử không
lâu sau ngày 22 tháng 10 năm 1913.
Mặc dù Hồng Vân
tuyên bố rằng có một số bằng chứng chứng minh Bảo Đại là con ngoài giá thú,
trong đó có câu chuyện được cho là Khải Định đã âm mưu hối lộ người cha thật
của cậu bé để giữ im lặng, nhưng những điều đó không đủ để bác bỏ lời chứng
của chính nhà vua, và những tuyên bố về tính chính thống của Bảo Đại về mặt
chính thức không bị ai thách thức.
Ở trang này có
một điểm rất đáng giữ nguyên khi làm bản dịch sạch: Chapman không xác nhận
câu chuyện Bảo Đại là con ngoài giá thú là sự thật. Bà ghi rõ đó là lời Hồng
Vân tuyên bố, rồi ngay sau đó nói bằng chứng ấy không đủ để phủ nhận lời
của Khải Định. Vì vậy khi trích về sau, ta nên giữ đúng hai tầng này, không
biến lời của tờ Thời Đại thành kết luận của Chapman.
686
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 686
[Hình 2]
Chú thích dưới
hình:
Hình 2:
Lời và nhạc của bài hát vận động “Truất Phế Bảo Đại,” đăng trên Thời
Đại (tháng 10 năm 1955).
Hồng Vân mô tả Khải
Định và người anh em của ông là Đồng Khánh là yếu ớt, gầy gò, không có con
và nói chung không quan tâm đến phụ nữ. Trái lại, Bảo Đại thì **“to lớn như một
người lực lưỡng, có nhiều con và rất mê phụ nữ.”**⁵⁷
Một mặt, tác giả
đưa ra sự so sánh này nhằm nhấn mạnh những khác biệt giữa Bảo Đại và Khải Định
mà có thể bắt nguồn từ việc họ không cùng huyết thống.
Mặt khác, điều
đó hàm ý rằng hành vi dâm đãng của Bảo Đại không phải do việc trở thành người
trong hoàng tộc, và rằng ông có lẽ đã phục vụ đất nước tốt hơn nếu là một
người yếu đuối như cha mình, thay vì trở thành một tay ăn chơi như ông sau này.
Chú thích
57. “Cuoc
Doi Tinh Ai Ly Ky cua Bao Dai: Bao Dai la Con Mot . . . Thang Mu An Luong cua
Tu Cung Thai Hau,” Thoi Dai, ngày 5 tháng 8 năm 1955.
Ở đây cũng cần
giữ đúng tầng nguồn: toàn bộ nhận định về Khải Định, huyết thống Bảo Đại và
đời sống phụ nữ của Bảo Đại trong đoạn này là Chapman đang thuật lại bài
của Hồng Vân trên Thời Đại, chứ không phải Chapman xác nhận những điều
ấy là sự thật lịch sử.
687
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 687
Phù hợp với tâm
lý chống Pháp nhanh chóng phát triển ở miền Nam Việt Nam dưới quyền Diệm,⁵⁸
Hồng Vân quy đạo đức lỏng lẻo của Bảo Đại trong chuyện tình ái cho nền
giáo dục kiểu Pháp mà ông đã hấp thụ. Về cơ bản, ông được cựu Toàn quyền Đông
Dương và phu nhân nuôi dạy tại Paris, và vẫn ở đó ngay cả sau khi lên ngôi vua
Việt Nam vào ngày 8 tháng 1 năm 1926, khi mới mười ba tuổi.
Khi Bảo Đại bước
vào những năm cuối tuổi thiếu niên, mẹ ông bắt đầu nghe những lời đồn rằng ông
đang học cách yêu đương ở Pháp, một viễn cảnh khiến bà kinh hãi. Theo những bài
báo này, bà lo lắng rằng ai sẽ tiếp tục thờ cúng và dâng lễ vật cho các vị vua
Việt Nam đã qua đời nếu con trai bà cưới một phụ nữ Pháp và sinh ra một đàn con
lai.⁵⁹
Người ta cho rằng
bà lập tức viết thư cho những người giám hộ của Bảo Đại, báo cho họ biết mong
muốn của bà là gả ông cho một phụ nữ Việt Nam, đồng thời yêu cầu họ bảo
vệ ông khỏi những trải nghiệm có thể làm hư hỏng trong thời gian ở Pháp. Tuy
nhiên, khiến bà thất vọng, con trai bà dường như đã phải lòng một công dân Pháp
tên là Marie Jeanne Henriette Nguyen Huu Hao, người mà Hồng Vân mô tả là
**“một cô gái Việt Nam, nhưng giống một cô gái Pháp và trung thành với nước
Pháp.”**⁶⁰
Việc bà là một
tín đồ Thiên Chúa giáo khiến cuộc hôn nhân càng trở nên đáng chê trách
hơn đối với các bậc trưởng thượng của Bảo Đại trong triều đình Huế, bởi họ tin
chắc rằng ông và gia đình mình sẽ chuyển sự quan tâm khỏi truyền thống Phật
giáo sang Giáo hội Thiên Chúa giáo, qua đó **lơ là bổn phận chăm lo những nhu cầu
của tổ tiên ở thế giới bên kia.**⁶¹
Bất chấp những
lo ngại của gia đình, hai người kết hôn ngày 24 tháng 3 năm 1934, và
Henriette lấy tên Nam Phương. Bà tỏ ra còn là một người con dâu ít hiếu
thuận hơn cả những gì thái hậu đã dự liệu, nhưng sự trả đũa nhanh chóng xảy đến.
Sau khi bà sinh
cho Bảo Đại ba con trai và hai con gái liên tiếp trong một thời gian ngắn, Hồng
Vân cho rằng vóc dáng mảnh mai của Nam Phương trở nên mập ra và sức hấp dẫn của
bà giảm đi đáng kể trong mắt chồng. Sau vài năm, vị hoàng đế quên những lời thề
về tình yêu vĩnh cửu dành cho Nam Phương và sang Pháp **ăn chơi trụy lạc và thỏa
mãn dục vọng đối với những phụ nữ đẹp, đặc biệt là phụ nữ Pháp.**⁶² Sau đó ông
cặp với một cô gái làm việc tại quán bar người Pháp tên là Evelyn Riva,
[Câu tiếp tục
sang trang 688.]
Chú thích
58. Dĩ
nhiên, chủ nghĩa chống thực dân và tình cảm chống Pháp lúc này không phải là điều
gì mới ở Việt Nam. Tuy nhiên, cho đến khi Diệm được bổ nhiệm, các nhà lãnh đạo
của Quốc gia Việt Nam vẫn tương đối thân thiện với Pháp. Về những thảo luận
liên quan đến các phong trào chống thực dân thời kỳ trước, xem Peter Zinoman, The
Colonial Bastille: A History of Imprisonment in Vietnam, 1862–1940
(Berkeley, CA, 2001); McAlister và Mus, The Vietnamese and Their Revolution;
David G. Marr, Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945 (Berkeley, CA,
1981); Hue-Tam Ho-Tai, Radicalism and the Origins of the Vietnamese
Revolution (Cambridge, MA, 1992); William J. Duiker, The Rise of
Nationalism in Vietnam, 1900–1941 (Ithaca, NY, 1976). Về bối cảnh chống
Pháp của Diệm, xem Denis Warner, The Last Confucian; Miller, “Vision,
Power and Agency,” tr. 433–58.
59. “Cuoc
Doi Tinh Ai Ly Ky cua Bao Dai: Tu Cung Thai Hau So Con Lau Ay Vo Dam de Con Tay
Lai,” Thoi Dai, ngày 8 tháng 8 năm 1955.
60. “Cuoc
Doi Tinh Ai Ly Ky cua Bao Dai: Bao Dai Lay Vo voi Cai Ten Tay,” Thoi Dai,
ngày 9 tháng 8 năm 1955.
61. Như
trên.
62. “Cuoc
Doi Tinh Ai Ly Ky cua Bao Dai: Co Marie Jeanne Henriette la Con Nao ma Quyen Ru
Noi Bao Dai,” Thoi Dai, ngày 11 tháng 8 năm 1955.
688
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 688
…Evelyn Riva,
sau đó ông chuyển từ người phụ nữ này sang người phụ nữ khác, lấy một số người
làm tình nhân và một số người làm phi tần, trong khi suốt thời gian ấy lại bỏ
bê người vợ chính thức duy nhất của mình.
Hồng Vân viện dẫn
ký ức về các vị vua Việt Nam trước đây là Lê Thánh Tôn và Mộng Miệp
để đánh giá tính thích đáng trong hành vi của Bảo Đại. Lê Thánh Tôn có tổng cộng
sáu phi tần trong đời, một người trong số đó là người Trung Hoa. Còn Mộng Miệp
có đến bảy mươi tám con trai và bốn mươi sáu con gái với nhiều phụ nữ
khác nhau.
Như vậy, theo
truyền thống và luật lệ Việt Nam, Bảo Đại không thể bị trách cứ vì lấy nhiều vợ,
kể cả phụ nữ ngoại quốc. Tội thực sự của ông, theo Hồng Vân, là cách thức
hèn hạ và thất thường mà ông sử dụng phụ nữ rồi vứt bỏ họ, hoàn toàn không quan
tâm đến trách nhiệm của mình với tư cách là nhà lãnh đạo đạo đức và chính trị của
Việt Nam.
Không giống Lê
Thánh Tôn và Mộng Miệp, tác giả cáo buộc rằng **“Bảo Đại là một kẻ cờ bạc trụy
lạc, nghiện rượu và mê đàn bà, có liên tiếp những cuộc tình chóng vánh làm tổn
hại nghiêm trọng đến danh dự quốc gia của Việt Nam.”**⁶³
Hơn nữa, sự say
mê phụ nữ Pháp của ông, kết hợp với việc thiếu sự nhạy bén về chính trị, khiến
ông dễ bị những viên chức thực dân Pháp xảo quyệt thao túng. Hồng Vân viết:
**“Quý vị phải đồng ý với chúng tôi về điểm này: Bảo Đại là một quân bài của
người Pháp — hay chính xác hơn — của một số thực dân Pháp.”**⁶⁴
Chỉ bốn ngày
trước cuộc trưng cầu dân ý, các biên tập viên của Thời Đại nhắc lại với
độc giả về sự giáo dục trụy lạc của Bảo Đại, như Hồng Vân đã phơi bày vào tháng
Tám, bằng một tranh biếm họa mô tả tuổi trẻ phù phiếm của ông và cuộc đời dâm
đãng, tham lam sau đó (xem Hình 3).
Bất cứ ai nhìn
thấy bức tranh biếm họa ấy hẳn khó có thể quên những hình ảnh sống động về vị
hoàng đế vùi mình trong tình dục, thức ăn, rượu chè và cờ bạc. Và chắc
chắn họ sẽ hiểu ý nghĩa của ô cuối cùng trong bức tranh, trong đó mô tả một bức
ảnh Bảo Đại với một thanh kiếm đâm xuyên qua mắt, bên cạnh dòng chữ “23-10,”
ngày diễn ra cuộc trưng cầu dân ý.
Dù cuộc công
kích này có sức thuyết phục đến đâu, việc mô tả Bảo Đại như một người suy đồi
chỉ là một phần trong chiến dịch có hệ thống của Diệm nhằm bôi nhọ vị hoàng
đế. Ông còn bị mô tả là một kẻ phản bội.
Trên hết, như Hồng
Vân đã hàm ý khi gọi Bảo Đại là một quân bài của Pháp, Diệm khẳng định rằng ông
phạm tội rơi vào vai trò tay sai của Pháp và tạo điều kiện cho thực dân
Pháp tái lập quyền lực của họ tại Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ hai.⁶⁵
Ủy ban Trưng
cầu Dân ý công bố một thông cáo tuyên bố:
**“Bảo Đại,
hoàng đế bù nhìn, kẻ đứng đầu một quốc gia đã chia rẽ nhân dân, chia cắt đất nước
và bán toàn thể quốc gia cho Pháp và Nhật, nay đang âm mưu bắt tay với thực dân
và cộng sản để bán nước một lần nữa.”**⁶⁶
Đến lượt mình,
Bảo Đại đổ lỗi cho người Trung Hoa, những…
[Câu tiếp tục
sang trang 689.]
Chú thích
63. “Cai
An Tinh Ai Lich Su cua Bao Dai: Vua Co The Lay Vo Ngoai Quoc co Nhieu Vo, Nhieu
Con Khong?” Thoi Dai, ngày 27 tháng 8 năm 1955.
64. “Cuoc
Doi Tinh Ai Cua Bao Dai: Mot Cuoc Chay Dua Chinh Tri Bang . . . Ai Tinh Giua
Nam Phuong Henriette va Co Gai Hop Dem Evelyn Riva,” Thoi Dai, ngày 16
tháng 8 năm 1955.
65. “Truat
Phe Bao Dai la Y Nguyen cua Nhan Dan,” Thoi Dai, ngày 21 tháng 10
năm 1955.
66. “Tuyen
Cao cua Uy Ban Nhan Dan Trung Cau Dan Y Goi Dong Bao Toan Quoc,” Tieng
Chuong, ngày 8 tháng 10 năm 1955; xem thêm “Bao Dai Con Mua Roi
Den Bao Gio,” Lua Song, ngày 30…
[Chú thích
66 tiếp tục sang trang 689.]
689
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 689
[Hình 3]
Chú thích dưới
hình:
Hình 3:
Tranh biếm họa của Thời Đại, “Chuyện Bảo Đại bằng tranh” (ngày 19
tháng 10 năm 1955).
…người Nga,
và kết quả chung của Hội nghị Genève về việc “bán” nửa phía Bắc của đất nước
vào vòng nô lệ. Nhưng những người chỉ trích ông chỉ đơn giản sử dụng điều này
làm bằng chứng rằng ông không những là một nhà lãnh đạo bất tài, mà còn là một
nhà lãnh đạo **không muốn và không có khả năng nhận trách nhiệm về những thất bại
của mình.**⁶⁷
Chú thích
[Tiếp chú
thích 66 từ trang 688]
…tháng 9 năm
1955; “Bao Dai: Tru Danh Bu Nhin Dang Dao Ho Chon Minh Trong Am Muu Tay Sai
Cho Viet Cong,” Lua Song, ngày 10 tháng 10 năm 1955; “Bao
Dai va Viet Cong,” Dan Chu, ngày 26 tháng 9 năm 1955; “La
Collusion de Bao Dai avec les Communistes et les Colonialistes,” Vietnam
Presse, ngày 11 tháng 10 năm 1955, VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 18092.
Đây chỉ là một
vài ví dụ trong hàng loạt bài báo trên báo chí miền Nam Việt Nam trong tháng
trước cuộc trưng cầu dân ý, trong đó Bảo Đại được mô tả là một hoàng đế
bù nhìn và bị cáo buộc thông đồng với Cộng sản và người Pháp để bán Việt
Nam cho các thế lực bên ngoài.
67. “Chung
Quanh Vu Bao Dai Bi Mat Lien Lac Voi Viet Cong Tron Trach Nhiem,” Lua
Song, ngày 30 tháng 9 năm 1955.
690
Dàn dựng
Dân chủ — Trang 690
Như bản cáo trạng
nói trên cho thấy, những hành vi bị cáo buộc là sai trái của Bảo Đại đối với
Việt Nam không chấm dứt cùng với Hiệp định Genève. Các cá nhân, binh sĩ, cơ
quan chính phủ và nhiều nhóm chính trị miền Nam Việt Nam đã đệ trình hàng loạt
kiến nghị, khẩn cầu Diệm loại Bảo Đại khỏi chức vụ Quốc trưởng Việt Nam.⁶⁸
Mặc dù những kiến
nghị này có lẽ là do bị ép buộc, chứ không phải những biểu hiện phẫn nộ
tự phát, chúng yêu cầu phế truất Bảo Đại dựa trên mối liên hệ của ông với nhiều
hoạt động chống chính phủ đã diễn ra trong suốt năm trước đó.
Những người ký
kiến nghị cáo buộc ông âm mưu với vị tướng bất phục tùng của Quân đội Quốc gia
Việt Nam Nguyễn Văn Hinh nhằm lật đổ Diệm vào cuối năm 1954.⁶⁹ Hơn nữa,
họ cáo buộc Bảo Đại ủng hộ các giáo phái Hòa Hảo, Cao Đài và Bình Xuyên
trong những nỗ lực của họ nhằm phá hoại chính quyền Diệm vào tháng 3 và tháng 4
năm 1955.⁷⁰
Một số người
cho rằng Bảo Đại gia nhập nhóm những kẻ phản bội này đơn giản vì ông **không có
đủ sự sáng suốt để sử dụng quyền lực của mình nhằm bổ nhiệm những người có đức
hạnh.**⁷¹ Thay vào đó, cuối cùng ông đã đưa vào hàng ngũ chính quyền những kẻ
vô lại về chính trị, chỉ quan tâm đến việc nhét tiền đầy túi mình.
Dù thế nào đi nữa,
những cáo buộc về các hoạt động thân Pháp, chống Diệm không cần nhiều trí tưởng
tượng, bởi trên thực tế vị hoàng đế đã hợp tác với người Pháp trong nỗ lực thay
thế Diệm bằng một chính phủ dân tộc chủ nghĩa khác giữa lúc xảy ra cuộc khủng
hoảng giáo phái vào mùa xuân năm 1955.⁷² Nhưng phải có một lối suy nghĩ
mang tính xét lại nào đó mới có thể trình bày điều này như hành vi phản quốc,
chứ không đơn thuần là một tính toán chính trị khôn ngoan trước một chế độ Diệm
đang lung lay.
Những người ủng
hộ Diệm cho rằng hành động phản quốc không thể tha thứ nhất của Bảo Đại
không phải là việc ông hợp tác với thực dân Pháp, cũng không phải việc ông âm
mưu với các lãnh đạo giáo phái, mà là sự thông đồng của ông với những người
Cộng sản miền Bắc.
Tháng 9 năm
1955, trong một cuộc phỏng vấn với tạp chí Collier’s, ông thừa nhận rằng
mình vẫn đang tiếp xúc với Việt Cộng. Trong các giới chính trị thân Diệm,
điều này được giải thích rộng rãi như một dấu hiệu cho thấy Bảo Đại đang có kế
hoạch **đưa toàn bộ đất nước trở lại vòng nô lệ một lần nữa.**⁷³
Vị hoàng đế thường
thấy mình đứng về phía sai trong những cuộc xung đột chính trị ở miền Nam Việt
Nam, nhưng âm mưu của ông với những người Cộng sản bị xem là quá hiểm độc để có
thể chấp nhận. Vì vậy, Diệm khẳng định rằng Bảo Đại phải bị tước bỏ quyền lực
ngay lập tức.
Chú thích
68. Để
xem một số ví dụ về những kiến nghị theo cùng một khuôn mẫu này, xem VNA2,
PTTDICH, Hồ sơ 18091.
69. Hinh
là con trai của cựu Thủ tướng Quốc gia Việt Nam Nguyễn Văn Tâm, và đã có
một số suy đoán rằng ông tìm cách lật đổ Diệm nhằm mở đường cho cha mình trở lại
nắm quyền tại miền Nam Việt Nam.
70. Để
biết thêm về nguồn gốc mối quan hệ giữa Bảo Đại và các giáo phái, xem Jayne
Susan Werner, Peasant Politics and Religious Sectarianism: Peasant and
Priest in the Cao Dai in Viet Nam (New Haven, CT, 1981), tr. 53; cũng xem
Archimedes A. Patti, Why Vietnam? Prelude to America’s Albatross
(Berkeley, CA, 1980), tr. 445.
71. “Biet
Xu Dung La Phieu Nghia la Biet Bao Ve Quyen Loi Cho Chinh Minh,” Lua
Song, ngày 20 tháng 10 năm 1955.
72.
Lancaster, The Emancipation of French Indochina, tr. 382–97.
73. “Chung
Quang Vu Bao Dai Bi Mot Lien Lac Voi Viet Cong,” Saigon Moi, ngày 30
tháng 9 năm 1955; “Bu Nhin Bao Dai Lien Lac Voi Doc Tai V.C. de Du Dinh
No Le Hoa Nhan Dan Viet Nam Mot Lan Nua,” Lua Song, ngày 1 tháng
10 năm 1955; “Bao Dai va Viet Cong,” Dan Chu, ngày 26
tháng 9 năm 1955; các kiến nghị phế truất Bảo Đại, VNA2, PTTDICH, Hồ sơ
18091.
691
Trang 691 —
LOAN BÁO NỀN DÂN CHỦ
Không còn nghi ngờ gì nữa, cuộc công kích của Diệm vào tư
cách của Bảo Đại được mô tả ở trên đã đi theo khuôn mẫu do tư tưởng chính trị
Nho giáo thiết lập. Bảo Đại bị cáo buộc là vô đạo đức và trái luân lý
một cách sâu sắc, một điều góp phần làm cho Việt Nam suy yếu và bị nô dịch.
Mặc dù những người thuộc quyền ông chắc chắn sẽ hiểu những lời khẳng định này
trong khuôn khổ Nho giáo quen thuộc, nhưng dường như Diệm và các đồng minh của
ông chưa bao giờ công khai tuyên bố rằng Bảo Đại đã mất thiên mệnh. Như
nhà lý luận hậu thuộc địa Partha Chatterjee đã viết:
“Ngay cả những
chế độ hiện đại phi dân chủ nhất cũng phải tuyên bố rằng tính chính danh của
mình không bắt nguồn từ quyền lực thần thánh, sự kế vị triều đại hay quyền
chinh phục, mà từ ý chí của nhân dân.”⁷⁴
Thật vậy, Diệm
muốn chứng minh rằng trách nhiệm lựa chọn một nhà lãnh đạo, trên hết, thuộc
về nhân dân.
Quả thật, nếu Bảo
Đại với tư cách một cá nhân đã mất thiên mệnh, thì từ chiến dịch của Diệm người
ta có thể kết luận rằng chế độ quân chủ với tư cách một thể chế cũng đã
không còn được ưa chuộng. Diệm và các đồng minh của ông trình bày nền dân
chủ, với chính ông đứng đầu, như là đối cực của hệ thống đế chế đã mất uy
tín. Trong khi các sử gia theo truyền thống cho rằng lời lẽ dân chủ của Diệm
chủ yếu hướng về phía Hoa Kỳ, các nguồn tài liệu Việt Nam cho thấy ông đã phổ
biến rộng rãi những tư tưởng này trong dân chúng ở phía nam vĩ tuyến 17.⁷⁵ Thủ
tướng sử dụng cuộc trưng cầu dân ý như một cơ hội để phát động một chiến dịch rộng
khắp nhằm giáo dục người dân miền Nam Việt Nam về những đức tính tốt đẹp của
nền dân chủ và tính độc hại của hệ thống đế chế phong kiến cũ.
Ngày 6 tháng
10, khi Diệm công bố chính thức kế hoạch tổ chức trưng cầu dân ý, ông trình
bày việc này như một sự đáp ứng trước làn sóng phản đối của dân chúng đối với
Bảo Đại. Ông viện dẫn vô số kiến nghị được mọi loại tổ chức chính trị, tôn
giáo và quần chúng gửi đến chính phủ, khẩn cầu ông tổ chức một cuộc trưng cầu
dân ý để phế truất vị hoàng đế và ổn định tình hình chính trị miền Nam Việt
Nam. Vì vậy, Thủ tướng quảng bá cuộc trưng cầu dân ý ngày 23 tháng 10
như một sự đáp ứng đối với những kiến nghị “hợp pháp và dân chủ” này.⁷⁶
Tuy nhiên, Diệm
hình dung cuộc trưng cầu dân ý có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một thủ tục đơn
thuần. Nó sẽ là sự khai mở để đất nước bước vào Thế giới Tự do. Ông
tuyên bố:
“Đây mới chỉ là
bước đầu tiên, do nhân dân chúng ta thực hiện trong việc tự do sử dụng các quyền
chính trị của mình.”⁷⁷
Một tuyên cáo của
chính phủ ban hành ngày 19 tháng 10 năm 1955 nhiệt thành kêu gọi người
dân nắm lấy những quyền dân chủ mới này:
“Thưa…”
[Câu tiếp tục
sang trang 692.]
Ghi chú
74.
Chatterjee, The Politics of the Governed, tr. 27.
75.
Miller, “Grand Designs,” tr. 204–10. Trong luận án của mình, Miller sử dụng các
nguồn tài liệu Việt Nam để đưa ra một cách giải thích có nhiều sắc thái hơn về
các mục tiêu của Diệm xoay quanh cuộc trưng cầu dân ý. Ông lưu ý rằng Diệm dự định
cuộc trưng cầu dân ý sẽ là “một cuộc thực hành dân chủ ban đầu, mở đường cho
việc sớm thành lập một Quốc hội được bầu trực tiếp.” Tuy nhiên, ông không
đi sâu vào chi tiết những nỗ lực của Diệm nhằm phổ biến những quan niệm về dân
chủ của mình trong phạm vi Việt Nam.
76.
“Tuyen Bo Cua Ong Tong Tuong Noi Vu Phat Ngon Nhan Chinh Phu ve Trung Cau Dan
Y,” VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 18094.
77. Như
trên.
Có một điểm tôi
sẽ giữ nguyên đúng theo tác giả trong bản dịch sạch: trang này nói rằng
Diệm viện dẫn các kiến nghị như những kiến nghị “legitimate and democratic”
— “hợp pháp và dân chủ”. Tôi không sửa theo nhận định của trang 690 rằng
các kiến nghị ấy “were likely coerced” — “có lẽ là do bị ép buộc.” Hai
nhận định sẽ được giữ riêng đúng vị trí của chúng; sau này khi đối chiếu mới đặt
chúng cạnh nhau.
692
Trang 692 — Diplomatic
History
“…đồng bào,
hãy mạnh mẽ bày tỏ ý chí của mình! Hãy vững bước trên con đường Tự do, Độc lập
và Dân chủ!”⁷⁸ Và vào đêm trước ngày bỏ phiếu, Diệm tuyên bố trên đài phát
thanh:
“Ngày 23 tháng
10 này, lần đầu tiên trong lịch sử nước ta, những người đàn ông và phụ nữ của
chúng ta sẽ thực hiện một trong nhiều quyền dân sự căn bản của một nền dân chủ,
quyền bỏ phiếu.”⁷⁹
Bởi Việt Nam
không có một truyền thống thực sự về chính trị bầu cử, Bộ Thông tin miền Nam Việt
Nam phải đối diện với một công việc rất lớn nếu Diệm thực sự mong đợi người dân
thực hiện quyền bỏ phiếu của mình. Chính quyền bắt đầu chiến dịch bằng những mô
tả hết sức căn bản về một chính phủ dân chủ và các bộ phận cấu thành của nó. Một
tập tài liệu giáo dục do chính phủ phát hành đề cập đến câu hỏi tại sao cần phải
tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý để phế truất Bảo Đại, mặc dù người dân và các
chính đảng của họ đã yêu cầu ông thoái vị từ tháng Tư và tháng Năm.
Tài liệu giải
thích:
“Phế truất một
Quốc trưởng là một hành động hệ trọng, và phải theo một thủ tục dân chủ, đồng
thời đưa ra một mệnh lệnh rõ ràng đối với phía đối lập mà họ không thể phủ nhận.”⁸⁰
Phần còn lại của
tập tài liệu này cho thấy một số người Việt Nam hẳn đã hiểu rất ít về tiến
trình dân chủ và thậm chí cả vai trò của chính quyền trung ương. Tài liệu giải
thích:
“Một cuộc trưng
cầu dân ý là một phương thức cực kỳ dân chủ, qua đó công dân có thể trực tiếp
bày tỏ ý kiến của mình bằng cách bỏ phiếu để quyết định số phận của nhiều vấn đề
quốc gia quan trọng như lựa chọn chế độ chính trị, lựa chọn Quốc trưởng, v.v.”
Tài liệu tiếp tục
mô tả vai trò quan trọng của một Quốc trưởng trong việc tạo sự ổn định, đặc biệt
tại Việt Nam, nơi một nửa đất nước đã bị chủ nghĩa cộng sản nô dịch, còn nửa tự
do vẫn chưa xây dựng được hiến pháp hoặc bầu ra một Quốc hội. Bảo Đại, bị dân
chúng căm ghét và bị khinh miệt ở nước ngoài, không thể nào đáp ứng nhu cầu của
Việt Nam về một Quốc trưởng mạnh mẽ và có năng lực.⁸¹ Vì lý do đó, theo những
người của Diệm, nhân dân nên tự mình đứng ra loại ông khỏi quyền lực vào ngày
23 tháng 10.
Trong những
tháng trước cuộc bỏ phiếu, báo chí Sài Gòn cùng với Bộ Thông tin quảng bá sức hấp
dẫn của một hệ thống dân chủ. Một bài xã luận trên Thời Luận giải thích:
“Dưới một chế độ
độc tài, cộng sản hoặc phát-xít, người ta không nói đến lòng trung thành với
nhà vua hay lòng hiếu thảo đối với cha mẹ, mà nói đến lòng trung thành với đảng.”
“Người dân chỉ
đơn thuần là tài sản của đảng. Vì vậy, người dân không thể nói đến các quyền cá
nhân hoặc đòi hỏi những nhu cầu căn bản của mình phải được đáp ứng.”⁸²
Tác giả tiếp tục
giải thích rằng trong một nền dân chủ, các quyền cá nhân được đề cao hơn tất
cả. Các nền dân chủ có những cuộc bầu cử tự do, khuyến khích sự phê bình,…
[Câu tiếp tục
sang trang 693.]
Ghi chú
78.
“Translation of the Governmental Declaration October 19, 1955,” VNA2, PTTDICH,
Folder 18094.
[Bản dịch
Tuyên cáo của Chính phủ ngày 19 tháng 10 năm 1955], VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 18094.
79. “Loi
Tuyen Bo Truyen Thanh Cua Thu Tuong Chanh Phu,” 22 October 1955, VNA2, PTTDICH,
Folder 639.
“Lời Tuyên Bố Truyền Thanh Của Thủ Tướng Chánh Phủ,” ngày 22 tháng 10 năm
1955, VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 639.
80. “Tai
Lieu Hoc Tap Ve Cuoc Trung Cau Dan Y Ngay 23-10-1955,” VNA2, PTTDICH, Folder
639.
“Tài Liệu Học Tập Về Cuộc Trưng Cầu Dân Ý Ngày 23-10-1955,” VNA2, PTTDICH, Hồ
sơ 639.
81. “Muc
Dich va Y Nghia Truat Phe Bao Dai,” VNA2, PTTDICH, Folder 639. This educational
pamphlet explains Diem’s reasons for deposing Bao Dai at the current time and
the potential benefits of doing so.
“Mục Đích và Ý Nghĩa Truất Phế Bảo Đại,” VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 639. Tập tài
liệu giáo dục này giải thích những lý do của Diệm trong việc phế truất Bảo Đại
vào thời điểm hiện tại và những lợi ích có thể có của việc làm đó.
82.
“Quan Niem Doc Tai va Quan Niem Dan Chu,” Thoi Luan, 20 August 1955.
“Quan Niệm Độc Tài và Quan Niệm Dân Chủ,” Thời Luận, ngày 20 tháng 8
năm 1955.
693
Trang 693 — Staging
Democracy
…và chỉ đòi hỏi
sự hy sinh khi điều đó đem lại lợi ích cho người dân. Như vậy, dân chủ tượng
trưng cho một bước tiến so với hệ thống đế chế cũ, trong khi chủ nghĩa cộng sản
báo hiệu một bước thụt lùi rất lớn.
Diệm và những
người ủng hộ ông luôn nói về cuộc cách mạng dân chủ này như một phong trào
trên toàn quốc. Cả Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lẫn chế độ của Diệm đều tự nhận
mình là chính phủ hợp pháp của toàn thể Việt Nam, cả phía bắc lẫn phía nam vĩ
tuyến 17. Theo những người Cộng sản miền Bắc, chính quyền miền Nam chẳng qua chỉ
là một thực thể tân thuộc địa do Hoa Kỳ kiểm soát.⁸³ Diệm đáp lại lập luận này
bằng một lô-gích tương tự: chủ nghĩa cộng sản vốn mang bản chất toàn trị và
không đáp ứng ý chí của nhân dân. Và tệ hơn nữa, miền Bắc Việt Nam rõ ràng nằm
dưới sự khống chế của những kẻ thực dân Trung Quốc và Liên Xô. Báo chí Sài Gòn
đăng những câu chuyện kinh hoàng về các hành động tàn bạo của cộng sản ở miền Bắc,
do những người tị nạn sống trong các trại tái định cư kể lại, nhằm chứng minh bản
chất chuyên chế của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vì vậy, chính quyền Diệm khẳng định
quyền thành lập một chính phủ cho toàn thể Việt Nam, trong khi chờ cơ hội giải
phóng miền Bắc và thống nhất đất nước.
Thật vậy, một
bài báo trên nhật báo Sài Gòn Lửa Sống cho rằng chủ nghĩa cộng sản là
trở ngại chính đối với việc thiết lập một chính phủ dân chủ thực sự, một
chính phủ phục vụ và bảo vệ các quyền của nhân dân.⁸⁴ Bất cứ ai, đặc biệt là Bảo
Đại trong trường hợp này, cố ý hợp tác với những người cộng sản, thực dân hoặc
phong kiến, đều hành động trái với lợi ích của quốc gia và gây nguy hiểm cho sự
ổn định và hạnh phúc tương lai của Việt Nam. Vì vậy, cách duy nhất để giải
thoát Việt Nam khỏi chế độ lạc hậu, thối nát của nó là bỏ phiếu ủng hộ việc đưa
Diệm, người đã chứng tỏ lập trường chống cộng, lên làm Quốc trưởng vào
ngày 23 tháng 10.
Lời lẽ của Diệm
về dân chủ và việc ông lên án chủ nghĩa cộng sản, trong bối cảnh cuộc trưng cầu
dân ý, phục vụ một mục đích lớn hơn nhiều so với việc làm mất uy tín của Bảo Đại.
Ngoài việc loại bỏ ảnh hưởng của Pháp khỏi miền Nam Việt Nam thông qua vị hoàng
đế, Diệm còn hình dung cuộc trưng cầu dân ý như một phương tiện để hợp thức
hóa việc ông từ chối tổ chức cuộc tổng tuyển cử toàn quốc năm 1956 được quy định
trong Hiệp định Genève.⁸⁵ Bằng cách mô tả chế độ miền Nam như một nền dân
chủ và lên án chính quyền miền Bắc vì tính chất độc đoán của nó, Diệm hy vọng
giành được sự ủng hộ trong nước và quốc tế cho việc ông không muốn thương lượng
với những người Cộng sản.
Ngay từ cuối
tháng Sáu, Ngoại trưởng miền Nam Việt Nam Vũ Văn Mẫu đã thông báo với
Hoa Kỳ rằng chính phủ của ông tìm cách thống nhất đất nước thông qua những cuộc
bầu cử tự do, dân chủ. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng chính phủ miền Nam Việt
Nam là “chính phủ hợp pháp duy nhất trong nước,” và…
[Câu tiếp tục
sang trang 694.]
Ghi chú
83. Xem
Carlyle A. Thayer, War by Other Means: National Liberation and Revolution in
Viet-Nam 1954–1960 (Boston, 1989), đặc biệt tr. 26–45.
84.
“Cuoc Dau Phieu Dan Chu Nhat tu Xua Toi Nay o Viet Nam,” Lua Song, 15
October 1955.
“Cuộc Đầu Phiếu Dân Chủ Nhất từ Xưa Tới Nay ở Việt Nam,” Lửa Sống,
ngày 15 tháng 10 năm 1955.
85. Về sự
bàn luận đối với phản ứng quốc tế về vấn đề này, xem Ilya V. Gaiduk, Confronting
Vietnam: Soviet Policy toward the Indochina Conflict, 1954–1963
(Washington, DC, 2003), đặc biệt tr. 69–83.
694
Trang 694 — Diplomatic
History
…rằng chính phủ
ấy sẽ theo đuổi việc thống nhất thông qua các cuộc bầu cử Quốc hội của riêng
mình, thay vì tham gia cuộc tổng tuyển cử trên toàn quốc do Ủy hội Quốc
tế Kiểm soát thúc đẩy.⁸⁶ Trong khi Hoa Kỳ âm thầm ủng hộ những nỗ lực của
miền Nam Việt Nam nhằm tránh các cuộc bầu cử thống nhất, Hoa Kỳ vẫn thúc giục
Diệm bắt đầu tham khảo ý kiến với miền Bắc, ít nhất để tạo ra vẻ ngoài rằng ông
tuân thủ các thỏa thuận Genève.
Tuy nhiên, ngày
16 tháng 7 năm 1955, chỉ mười ngày sau khi công bố kế hoạch tổ chức cuộc
trưng cầu dân ý nhằm phế truất Bảo Đại, đích thân Diệm tuyên bố từ chối thương
lượng với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về cuộc tổng tuyển cử trên toàn quốc.⁸⁷ Ông
tuyên bố:
“Chúng ta sẽ
không để mình bị trói buộc bởi Hiệp định [Genève] đã được ký kết trái với nguyện
vọng của nhân dân Việt Nam.”
Do đó, ông kêu
gọi tất cả người dân ở phía nam vĩ tuyến 17 ủng hộ sứ mạng của ông nhằm thiết lập
một chính phủ tự do, độc lập và dân chủ để đối đầu với chế độ Hồ Chí
Minh.⁸⁸ Báo chí Sài Gòn, vốn bị kiểm soát chặt chẽ, luôn luôn ủng hộ lập trường
của ông, gọi các hiệp định là “Hiệp định Genève bán nước”, và khẳng định
rằng việc miền Nam Việt Nam bị buộc phải tham gia các cuộc bầu cử đã được dự liệu
sẽ là một bước thụt lùi rất lớn, chẳng khác nào đưa quốc gia vào cảnh nô lệ.⁸⁹
Theo những người
chống Cộng ở miền Nam, bản chất của chủ nghĩa cộng sản vốn đã là phản dân chủ;
vì vậy, theo lô-gích đó, chính quyền miền Bắc không có khả năng tổ chức một cuộc
bầu cử thực sự tự do. Ngày 15 tháng 8 năm 1955, Nghiêm Thị Xuân,
chủ bút kiên quyết chống Cộng và ủng hộ Diệm của tuần báo lớn nhất Sài Gòn, Thời
Luận,⁹⁰ đã bảo vệ lập luận này trong một bài báo có tựa đề “Làm Thế Nào
Một Cuộc Tổng Tuyển Cử Tự Do ở Việt Nam.”
Bà cáo buộc rằng
trước cuộc bầu cử Việt Minh năm 1946, binh lính Cộng sản đã đến nhà các cử tri
và ra lệnh cho họ bỏ phiếu cho những ứng cử viên Cộng sản đã được lựa chọn trước.
Vào ngày bầu cử, những người lính này được cho là đã đi theo dân chúng đến nơi
bỏ phiếu và theo dõi chặt chẽ để bảo đảm họ làm theo chỉ thị. Nghiêm khẳng định
rằng:
“Không một
chính phủ quốc gia nào, cũng không một công dân tự do nào, có thể chấp nhận
thêm một cuộc bầu cử vô nghĩa như thế.”⁹¹
Ghi chú
86.
“Telegram from the Ambassador to Vietnam (Reinhardt) to the Department of
State, June 29, 1955,” Foreign Relations of the United States, 1955–1957
(Washington, DC, 1985), I:470; Telegram from U.S. Embassy Saigon to Secretary
of State, 29 June 1955, NARA, RG59, C0008, Reel 4, 751G.00/6-2955. Ambassador
Reinhardt reported to Secretary Dulles that Vu Van Mau informed him in
strictest confidence that Diem’s cabinet was considering holding a referendum
to depose Bao Dai at this time.
Dịch:
“Điện văn của Đại sứ tại Việt Nam (Reinhardt) gửi Bộ Ngoại giao, ngày 29 tháng
6 năm 1955,” Foreign Relations of the United States, 1955–1957
(Washington, DC, 1985), I:470; Điện văn của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi
Ngoại trưởng, ngày 29 tháng 6 năm 1955, NARA, RG59, C0008, Reel 4,
751G.00/6-2955. Đại sứ Reinhardt báo cáo với Ngoại trưởng Dulles rằng Vũ Văn
Mẫu đã cho ông biết, trong vòng tuyệt mật, rằng nội các của Diệm lúc ấy đang
cân nhắc tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý để phế truất Bảo Đại.
87. Xem
Gaiduk, Confronting Vietnam, tr. 69. Tuyên bố này là sự đáp lại tuyên bố
tháng Sáu của Phạm Văn Đồng rằng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sẵn sàng tổ
chức một hội nghị tham khảo về các cuộc bầu cử. Bằng việc thực hiện bước đi
này, Diệm đã bất chấp lời khuyên của Hoa Kỳ rằng nên tiến hành tham khảo với Việt
Nam Dân chủ Cộng hòa với hy vọng phía Cộng sản sẽ không chấp nhận nhiều điều
khoản về bầu cử tự do và do đó phải chịu trách nhiệm về việc vi phạm các thỏa
thuận Genève.
88. “Loi
Tuyen Bo Truyen Thanh cua Ngo Thu Tuong Ngay 16-7-55,” Thoi Dai, 18
October 1955; Nguyen Van Minh, Lich Su Khang Chien Chong My Cuu Nuoc,
1955–1975 (Tap II) (Hanoi, 1996), 63; Patti, Why Vietnam?, 447.
Dịch nhan đề:
“Lời Tuyên Bố Truyền Thanh của Ngô Thủ Tướng Ngày 16-7-55,” Thời Đại,
ngày 18 tháng 10 năm 1955; Nguyễn Văn Minh, Lịch Sử Kháng Chiến Chống Mỹ Cứu
Nước, 1955–1975 (Tập II) (Hà Nội, 1996), tr. 63; Patti, Why Vietnam?,
tr. 447.
89. Ngôn
Luận, ngày 8 tháng 8 năm 1955.
90. Xem
Fall, The Two Viet-Nams, tr. 270.
91. “Lam
The Nao Mot Cuoc Tong Tuyen Cu Tu Do o Viet Nam,” Thoi Luan, 15 August
1955.
Dịch nhan đề:
“Làm Thế Nào Một Cuộc Tổng Tuyển Cử Tự Do ở Việt Nam,” Thời Luận, ngày
15 tháng 8 năm 1955.
695
Trang 695 — Staging
Democracy
Trong chiến dịch
tháng Mười, Diệm tìm cách chuyển trọng tâm ra khỏi vấn đề tổng tuyển cử thống
nhất, hướng sang cuộc bầu cử Quốc hội dự kiến vào đầu năm 1956 và bản
hiến pháp mà các đại biểu mới được bầu sẽ được giao soạn thảo. Diệm nhiều lần
mô tả cuộc trưng cầu dân ý ngày 23 tháng 10 chỉ là bước đầu tiên trong một
loạt bước cần thiết để hình thành một thể chế dân chủ. Quá trình ấy chỉ hoàn tất
khi hiến pháp được phê chuẩn.⁹²
Các viên chức
Hoa Kỳ hoàn toàn ủng hộ những nỗ lực của Diệm nhằm tránh cuộc tổng tuyển cử thống
nhất bằng cách thành lập tại miền Nam một Quốc hội do dân bầu, nhưng họ
vẫn có một số dè dặt về các thủ tục mà Diệm đặt ra.⁹³ Viên chức Bộ Ngoại giao Kenneth
Young nhận định:
“Một Quốc hội tại
Việt Nam Tự Do là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ sự xem xét nào của Việt Nam về
việc tham khảo và tổng tuyển cử toàn Việt Nam.”
Tuy nhiên, ông
lo ngại về tính khó lường của các cuộc bầu cử dân chủ tại những quốc gia mới
giành độc lập, cũng như khả năng chúng có thể làm suy yếu chế độ còn mong manh
của Diệm. Vì vậy, Young cảnh báo:
“Tôi không muốn
Hoa Kỳ và các nước bạn của mình bắt đầu thúc ép người Việt Nam đi theo con đường
này, một con đường mà từ đó không còn đường quay lại.”⁹⁴
Ngoài ra, Đại sứ
Reinhardt cũng bày tỏ dè dặt về vấn đề dư luận có thể nảy sinh từ kế hoạch
của Diệm nhằm loại bỏ Bảo Đại và phê chuẩn một bản hiến pháp miền Nam Việt Nam
bằng hình thức bỏ phiếu phổ thông. Ông nhận định:
“Thủ tục [trưng
cầu dân ý] rõ ràng là kém dân chủ hơn so với việc để [một] quốc hội dân
cử quyết định các vấn đề về Bảo Đại và [bản] hiến pháp mới.”⁹⁵
Những lo ngại của
Reinhardt phản ánh mối bận tâm rộng hơn của phía Hoa Kỳ về dư luận bất lợi
mà Nhà Trắng dự liệu sẽ xuất hiện trước cuộc trưng cầu dân ý rõ ràng thiếu
dân chủ của Diệm. Đại sứ cảnh báo:
“Việc chính phủ
kiểm soát [cuộc trưng cầu dân ý],” cùng với “việc [các] thành phần đối lập
không có cơ hội [được] trình bày quan điểm, cũng như những yếu tố thiếu dân chủ
khác của cuộc vận động này, đã không lọt khỏi sự chú ý của các đại diện báo chí
nước ngoài [tại Sài Gòn].”⁹⁶
Ông nhấn mạnh rằng
sẽ là thiếu khôn ngoan nếu các viên chức Hoa Kỳ công khai hàm ý rằng cuộc trưng
cầu dân ý là một sự biểu đạt tự do và dân chủ ý chí của nhân dân Việt Nam.
Thay vào đó, Reinhardt khuyên họ chỉ nên giữ lập trường rằng chính quyền
tương lai của Việt Nam là một vấn đề nội bộ, phải để cho chính người dân Việt
Nam quyết định.
Bộ Ngoại giao đồng
ý, và vào ngày 20 tháng 10, cuộc họp báo của Dulles…
[Câu còn tiếp
sang trang 696 — không tự ý bổ sung.]
Ghi chú
92.
“Tuyen Bo Cua Ong Tong Tuong Noi Vu Phat Ngon Nhan Chinh Phu ve Trung Cau Dan
Y,” VNA2, PTTDICH, Folder 18094.
Dịch nhan đề:
“Tuyên Bố Của Ông Tổng Trưởng Nội Vụ, Phát Ngôn Nhân Chính Phủ về Trưng Cầu Dân
Ý,” VNA2, PTTDICH, Hồ sơ 18094.
93. Điện
văn của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, ngày 27 tháng 9 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/9-2755.
94.
“Vietnamese National Assembly and Other Political Reforms,” Memo from Kenneth
T. Young to Mr. Robertson and Mr. Sebald, 5 October 1955, NARA, RG59,
C0008, Reel 5, 751G.00/10-555.
Dịch:
“Quốc hội Việt Nam và những cải cách chính trị khác,” bản ghi nhớ của Kenneth
T. Young gửi ông Robertson và ông Sebald, ngày 5 tháng 10 năm 1955.
95. Điện
văn của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, ngày 29 tháng 9 năm
1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/9-2955.
96. Điện
văn của Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, ngày 17 tháng 10
năm 1955, NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-1755.
Điểm cần giữ
nguyên để sử dụng sau
Trang này đặc
biệt quan trọng vì tác giả không chỉ đưa ra nhận xét của mình mà dẫn điện
văn ngoại giao Hoa Kỳ ngay trước ngày bỏ phiếu. Hai ý cần tách thật rõ:
Reinhardt:
thủ tục trưng cầu dân ý “clearly less democratic” — “rõ ràng kém dân chủ
hơn” việc để một quốc hội dân cử quyết định.
Điện văn
17-10-1955: phía Hoa Kỳ đã nhận thấy chính phủ kiểm soát cuộc trưng cầu,
phe đối lập không có cơ hội trình bày quan điểm và còn có những yếu tố thiếu
dân chủ khác; vì vậy Reinhardt không muốn Hoa Kỳ công khai gọi cuộc bỏ phiếu
này là sự thể hiện tự do và dân chủ của ý chí nhân dân.
Đây là chứng cứ
rất đáng giữ cho bản dịch sạch và bảng tổng hợp cuộc trưng cầu ngày
23-10-1955 của mình.
696
Trang 696 — Staging
Democracy
…người phát
ngôn đã đưa ra một tuyên bố công khai theo đúng những đường hướng ấy.⁹⁷
Có vẻ như Hoa Kỳ đã chọn cách giảm nhẹ tính chất dân chủ của cuộc trưng cầu
dân ý để tránh sự bối rối về chính trị, khi các nhà quan sát quốc tế ngày
càng thấy rõ rằng tấm màn dân chủ của Diệm đang trở nên mỏng đi.
23 THÁNG 10
Khi cử tri miền
Nam Việt Nam đến phòng phiếu ngày 23 tháng 10, chính quyền Diệm đã đặt
ra một cơ chế rất cụ thể để tiến hành và ghi nhận cuộc bỏ phiếu. Không lâu sau
khi Thủ tướng chính thức công bố ngày trưng cầu dân ý vào 6 tháng 10,
chính phủ của ông đã phổ biến những thông tin quan trọng về việc tổ chức cuộc bỏ
phiếu. Mặc dù một số quy định này có thể có vẻ rất bình thường dưới con mắt người
phương Tây ở thế kỷ XXI, nhưng chúng là những điều mới mẻ và quan trọng đối với
cử tri Việt Nam năm 1955.
Trong nỗ lực nhằm
bảo đảm quyền phổ thông đầu phiếu, hoặc ít nhất tạo ra vẻ ngoài như vậy,
tất cả nam và nữ trên 18 tuổi đã đăng ký trong cuộc kiểm kê dân số gần đó đều
có quyền bỏ phiếu kín. Theo con số cuối cùng của chính phủ, số cử tri đăng ký
là 5.335.688 người.⁹⁸ Để bảo đảm tính chính xác và ngăn ngừa gian lận,
các quy định của chính phủ yêu cầu giới chức tỉnh tổ chức một phòng phiếu
riêng cho mỗi 1.000 cử tri.⁹⁹
Khi vào phòng
phiếu, cử tri phải xuất trình thẻ căn cước trước khi nhận một lá phiếu và một
phong bì. Họ được hướng dẫn xé bỏ một nửa lá phiếu có hình ứng cử viên mà
mình không chọn, bỏ nửa còn lại vào phong bì, rồi trình cho trưởng ban kiểm
phiếu kiểm tra trước khi bỏ vào thùng phiếu. Sau đó, cử tri vứt nửa lá phiếu đã
loại xuống sàn hoặc vào một vật chứa nào đó.
Mặc dù những
quy định bầu cử này tạo ra vẻ ngoài vô tư, chính lá phiếu lại phát đi một
tín hiệu không thể nhầm lẫn rằng Diệm là sự lựa chọn thực sự duy nhất (xem
Hình 4).
Phía bên trái,
với đường viền màu xanh lá bị xem là điềm xấu, là hình Bảo Đại béo phị,
u sầu, mặc trang phục truyền thống; phía trên có dòng chữ:
“Tôi không truất
phế Bảo Đại và không công nhận Ngô Đình Diệm làm Quốc Trưởng Việt Nam với nhiệm
vụ tổ chức một chính phủ dân chủ.”
Phía bên phải,
có đường viền màu đỏ may mắn, là hình Diệm tươi cười, đầy sức sống, mặc
trang phục hiện đại, đang đi giữa một đám đông ngưỡng mộ; phía trên có dòng chữ:
“Tôi truất phế
Bảo Đại và công nhận Ngô Đình Diệm làm Quốc Trưởng Việt Nam với nhiệm vụ tổ chức
một chính phủ dân chủ.”¹⁰⁰
Viên chức CIA
và là người thân cận của Diệm, Edward Lansdale…
[Câu tiếp
sang trang 697 — giữ nguyên tại đây, không tự nối.]
Ghi chú
97. Điện
văn của Ngoại trưởng gửi Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại
London và Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn, 20-10-1955, NARA, RG59, C0008,
Reel 5, 751G.00/10-2055.
98.
“Diem Makes Plea on Today’s Vote,” New York Times, 23-10-1955.
99. “Những
Điều Quan Trọng về Việc Trưng Cầu Dân Ý Ngày 23-10 Tới Đây,” Tiếng Chuông,
12-10-1955; xem thêm “Organization du Referendum,” 10-10-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 18093.
100. Lá
phiếu cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 nhằm truất phế Bảo Đại, VNA2,
PTTDICH, Folder 18093; “Background of Plebiscite,” New York Times, 23-10-1955;
“Les Electeurs du Sud-Vietnam Vont Choisir sur Photographie Entre le Bon Ngo
Dinh Diem et le Vilain Bao-Dai,” Libération, 11-10-1955; “Mr.
Diem’s Lucky Color,” Economist, 29-10-1955.
Điểm rất
quan trọng để giữ cho bản dịch sạch
Trang này cho
ta hai con số và một mô tả trực tiếp về lá phiếu rất đáng chú ý:
·
5.335.688 = số cử tri đăng ký,
theo con số cuối cùng của chính phủ.
·
Mỗi 1.000 cử tri phải có một phòng phiếu
riêng.
·
Tác giả kết luận từ cách trình bày lá phiếu rằng
nó phát đi một tín hiệu “unmistakable” — không thể nhầm lẫn — rằng Diệm
là “the only real choice”, tức “sự lựa chọn thực sự duy nhất.”
Đặc biệt, con số
5.335.688 cử tri đăng ký nên giữ nguyên thật kỹ. Khi sang các trang nói
về tổng số phiếu thực tế và kết quả chính thức, ta sẽ đặt các con số cạnh
nhau. Khi ấy mình chỉ cần cho số liệu tự nói, chưa cần bình luận.
697
Trang 697 — Staging
Democracy
Hình 4
Lá phiếu cuộc
trưng cầu dân ý ngày 23 tháng 10 năm 1955
(Bên trái: Bảo Đại; bên phải: Ngô Đình Diệm).
Nguồn ảnh: Trung
tâm Lưu trữ Quốc gia Việt Nam số 2, Thành phố Hồ Chí Minh.
Edward Lansdale
nhớ lại rằng ông đã khuyên Diệm dùng màu sắc trên lá phiếu để gửi một thông
điệp ngầm đến cử tri, mà không trực tiếp dựa vào mê tín hay tập tục. Tuy
nhiên, Lansdale nói rằng ông đã thúc giục Diệm sử dụng một bức ảnh đẹp của Bảo
Đại để bảo đảm tính hợp lệ của cuộc bỏ phiếu.¹⁰¹ Ngoài việc này ra, có rất
ít bằng chứng cho thấy Hoa Kỳ đã quan tâm đáng kể đến cách thức tổ chức bỏ phiếu
của Diệm trước cuộc trưng cầu dân ý.
Dù sao đi nữa,
mặc dù lá phiếu mang tính gợi ý rõ rệt, chính quyền Diệm vẫn trình bày quá
trình ghi nhận phiếu bầu là vô tư. Sau khi tất cả các phiếu đã được bỏ,
nhân viên phòng phiếu được hướng dẫn cụ thể về việc kiểm phiếu và báo cáo kết
quả. Các quy định của chính phủ quy định chính xác cách xác định một lá phiếu
có hợp lệ hay không, cũng như kết quả phải được báo cáo cho ai và vào thời điểm
nào. Ít nhất trên giấy tờ, nhiều biện pháp đã được đặt ra nhằm ngăn ngừa gian lận
bầu cử.
Tuy nhiên,
trên thực tế, không một mức độ vận động một chiều nào, tình cảm chống Bảo Đại
nào, hay sự kiềm chế chính trị theo Nho giáo nào có thể giải thích được mức thắng
lợi 98 phần trăm của Diệm trong một miền Nam Việt Nam có thành phần chính trị rất
đa dạng. Tham nhũng và đe dọa hẳn đã đóng một vai trò đáng kể.
Ghi chú 101
Edward Geary
Lansdale, In the Midst of Wars: An American’s Mission to Southeast Asia
(New York, 1972), tr. 333–334.
Trang này rất
quan trọng cho bản dịch sạch của mình, vì cần phân biệt thật rõ đâu là sự
kiện được tác giả thuật lại và đâu là kết luận của chính tác giả.
Đặc biệt, câu
cuối tác giả viết nguyên văn:
“Corruption and
intimidation must have played a significant role.”
Dịch sát:
“Tham nhũng
và đe dọa hẳn đã đóng một vai trò đáng kể.”
Ta nên giữ đúng
như vậy, không đổi thành “tác giả chứng minh có gian lận”. Đây là nhận
định/kết luận của tác giả dựa trên mức thắng 98% và hoàn cảnh cuộc bỏ phiếu,
chứ riêng đoạn này chưa phải một chứng từ trực tiếp ghi nhận một hành vi gian lận
cụ thể.
Còn một chi tiết
rất có giá trị: Hình 4 chính là ảnh lá phiếu lưu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc
gia Việt Nam số 2. Như vậy khi mình sử dụng ảnh lá phiếu, ta có thể ghi nguồn
gốc của hiện vật rất rõ ràng, không phải chỉ dẫn lại từ một sách thứ cấp.
698
Trang 698 — Staging
Democracy
ĐÁNH GIÁ KẾT
QUẢ
Một bản đánh
giá năm 1966 của CIA về các tiến trình bầu cử tại miền Nam Việt Nam kết luận
rằng cuộc trưng cầu dân ý tháng 10-1955 là cuộc bỏ phiếu được định trước kết
quả nặng nề nhất trong sáu cuộc bầu cử được tổ chức tại miền Nam kể từ Hiệp
định Genève.
Bản đánh giá viết:
“Cả thủ tục bỏ
phiếu lẫn bầu không khí trước cuộc bỏ phiếu đều được tính toán nhằm tạo ra kết
quả mong muốn.”¹⁰²
Theo bản đánh
giá, Diệm đã sử dụng chiến dịch giáo dục cử tri của Bộ Thông tin để quảng bá
các ứng cử viên của chính phủ, “trong khi hiếm khi đi xa đến mức giải thích
cho người dân ý nghĩa của bầu cử hay sức mạnh của lá phiếu.”
Có lẽ đây là một
lời phê bình không hoàn toàn công bằng, vì chế độ Diệm quả thực đã có một số nỗ
lực nhằm giải thích tiến trình dân chủ. Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng những nỗ
lực giáo dục này luôn nghiêng mạnh về phía Thủ tướng.
Ngoài những sự
thao túng ấy, CIA ghi nhận rằng áp lực quân sự, việc sửa đổi lá phiếu và việc
không có lá phiếu thực sự kín có thể đã góp phần tạo nên chiến thắng áp đảo
của Diệm.
Tuy nhiên,
chính phủ Hoa Kỳ vào năm 1955 kết luận rằng tuyên truyền có ảnh hưởng lớn
hơn những bất thường trong việc bỏ phiếu đối với kết quả của cuộc trưng cầu
dân ý. Các nhà phân tích tình báo Hoa Kỳ nhận xét:
“Với Bảo Đại ở
Paris và không thể tự biện hộ cho mình, báo chí và phát thanh do chính phủ kiểm
soát đã độc quyền toàn bộ hoạt động vận động.”¹⁰³
Mặc dù chiến dịch
thiên lệch này đã khiến các viên chức Hoa Kỳ lo ngại trong những ngày trước cuộc
bỏ phiếu, Washington vẫn hoan nghênh chiến thắng của Diệm.
Sau khi Thủ tướng
tuyên bố chiến thắng ngày 26 tháng 10, Reinhardt gạt sang một bên những
lo ngại trước đó của mình và kết luận rằng cuộc “trưng cầu dân ý đã chứng tỏ
[là] một thành công vang dội đối với chính phủ Diệm.”
Theo ông, kết
quả không chứng minh rằng Diệm nhận được sự ủng hộ của đa số tại miền Nam Việt
Nam, mà chứng minh rằng chính phủ có khả năng tiến hành một cuộc trưng cầu
dân ý gần như không gặp sự thách thức nào.¹⁰⁴
Ngoài một số vụ
tấn công rải rác vào các địa điểm bỏ phiếu ở Cần Thơ do binh sĩ Hòa Hảo
thực hiện, sự chống đối có thể nhìn thấy được đối với cuộc bầu cử do Diệm kiểm
soát hầu như không có.¹⁰⁵ Trong tình trạng không có một biểu hiện dân chủ thực
sự, các viên chức Hoa Kỳ nhiệt tình ca ngợi khả năng của Diệm trong việc dập
tắt sự bất đồng từ các giáo phái, những người Cộng sản và những người có cảm
tình với Bảo Đại.
Hơn nữa, bất chấp
những lo ngại trước bầu cử của Reinhardt, phần lớn báo chí Mỹ ca ngợi cuộc bỏ
phiếu tại Việt Nam như một chiến thắng lớn của dân chủ và một đòn đánh vào
chủ nghĩa cộng sản trên toàn thế giới. Những người quan sát tại vùng Trung
Tây Hoa Kỳ giải thích kết quả là “một cuộc bỏ phiếu tín nhiệm áp đảo”
dành cho Diệm và là **“sự ủng hộ hết lòng đối với những nguyên tắc dân chủ mà
ông được biết đến là người đại diện.”**¹⁰⁶
[Câu cuối
còn tiếp sang trang 699: “According to one…” — dừng tại đây.]
Ghi chú
102. “A
Review of Election Processes in South Vietnam,” Directorate of Intelligence, 9-3-1966,
NARA, CREST, CIA-RDP79T00826A000400010040-7.
103.
Cùng tài liệu trên.
104. Điện
văn Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Ngoại trưởng, 25-10-1955, NARA,
RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-2555.
105.
“Phieu Tin Tuc Hoat Dong Quoc Gia Hoa Hao Tran Van Soai,” 4-11-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 4320.
106.
“New Leader in Asia,” Missourian, 25-10-1955, VNA2, PTTDICH,
Folder 18096; “South Vietnam and the Saar,” Desert News (Arizona), 25-10-1955,
VNA2, PTTDICH…
[Ghi chú 106
tiếp sang trang sau.]
Ghi riêng để
dùng sau
Trang này có hai
tầng chứng cứ phải giữ tách biệt:
CIA năm 1966
đánh giá lại cuộc trưng cầu 1955 và dùng câu rất mạnh: “the most heavily
predetermined” — tức cuộc bỏ phiếu có kết quả bị định trước nặng nề nhất
trong sáu cuộc bầu cử được khảo sát. CIA còn nêu ba yếu tố cụ thể: military
pressure – ballot tampering – lack of genuine secrecy.
Nhưng đánh
giá của Chính phủ Hoa Kỳ ngay năm 1955 lại cho rằng tuyên truyền có ảnh
hưởng đến kết quả lớn hơn các bất thường trong bỏ phiếu.
Điểm này rất
quý cho bài của mình vì ta không cần nhập hai nguồn thành một. Nguồn nào nói
gì, ở thời điểm nào, cứ giữ nguyên như vậy. Sau này khi đối chiếu, sự khác
nhau giữa đánh giá 1955 và đánh giá lại của CIA 1966 tự nó đã là
một dữ kiện đáng chú ý.
699
Trang 699 — Staging
Democracy
Trang này tiếp
tục phần Đánh giá kết quả.
Theo một tờ báo
ở Ohio:
“Một dân tộc hầu
như chưa có kinh nghiệm về phương thức dân chủ đã đi bỏ phiếu vào Chủ nhật và
đưa ra một phán quyết chứa đựng những bản năng chính trị lành mạnh.”¹⁰⁷
Tuy nhiên, các
nhà bình luận ở bờ Đông Hoa Kỳ vẫn tỏ ra hoài nghi hơn. Henry Lieberman của New
York Times viết:
“Cuộc trưng cầu
dân ý bị kiểm soát chặt chẽ trên khắp miền Nam Việt Nam khiến sự kiểm soát hành
chính của Diệm có vẻ sâu rộng hơn mức mà một số nhà quan sát tại đây từng
nghĩ.”¹⁰⁸
Cả những người
bi quan lẫn những người lạc quan đều nhận thấy rằng chiến thắng của Diệm trong
cuộc trưng cầu dân ý có khả năng sẽ ngăn chặn cuộc tổng tuyển cử thống nhất
đất nước dự kiến vào mùa xuân năm sau, đúng như Diệm mong muốn.
Ngày 24
tháng 10, Los Angeles Times nhận xét:
“Chiến thắng áp
đảo của Diệm hầu như đã loại bỏ mọi khả năng sẽ có một cuộc bầu cử thống nhất
Việt Nam vào tháng Bảy tới như được quy định trong các hiệp định đình chiến
Genève.”¹⁰⁹
Diệm xác nhận sự
nghi ngờ này vào 25 tháng 10, khi ông tuyên bố rằng ông sẽ không tiến
hành các cuộc thương lượng để chuẩn bị cho cuộc bầu cử trên toàn quốc cho đến
khi “tự do thực sự” được thiết lập tại miền Bắc Cộng sản.¹¹⁰
Kết quả này khiến
người Mỹ nói chung cảm thấy nhẹ nhõm, vì họ lo sợ hiệu ứng dây chuyền của những
“quân cờ domino đỏ” trên khắp Đông Nam Á.
Tuy nhiên, đối
với nhiều nhà báo Mỹ, cuộc trưng cầu dân ý đáng chú ý trước hết vì vai trò của
nó trong việc củng cố sự chuyển hướng chính trị của miền Nam Việt Nam, rời
khỏi Pháp và hướng về Hoa Kỳ.¹¹¹ Người Mỹ xem cuộc bỏ phiếu tháng 10 như một
cái tát vào mặt nước Pháp và thêm một sự sỉ nhục nặng nề đối với Pháp.
Bởi vì Pháp đã
đặt cược vào việc chống Diệm và ủng hộ Bảo Đại làm nhà lãnh đạo tối cao của miền
Nam Việt Nam, việc vị cựu hoàng cuối cùng bị loại khỏi quyền lực báo hiệu sự
chấm dứt mọi nỗ lực còn sót lại của Pháp nhằm duy trì quyền lực tại Sài Gòn.¹¹²
Mặc dù nhiều
người Mỹ hoan nghênh đây là một diễn biến tích cực, cho rằng nó sẽ giúp một Diệm
có năng lực điều hành một chính phủ hữu hiệu một cách dứt khoát, những người
khác lại dè dặt trước những hệ quả trong tương lai.¹¹³
Họ nhận ra rằng
việc Pháp bị loại ra đã khiến Hoa Kỳ trở thành cường quốc phương Tây duy nhất
tại miền Nam Việt Nam, một thực tế mà trong những năm sau đó sẽ còn ám ảnh
Washington.
Ghi chú
Phần đầu trang
tiếp tục ghi chú 106 từ trang 698: PTTDICH, Folder 18096; “Diem Gives
South Vietnam Rallying Point and a Chance,” Journal (Milwaukee, WI), 26-10-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 18096. Tác giả cho biết hồ sơ này tại Trung tâm Lưu trữ
Quốc gia II chứa các mẩu báo từ một số tờ báo Mỹ và Pháp viết về cuộc trưng cầu
dân ý Việt Nam.
107.
“Vietnam Sticks with Diem,” News (Dayton, OH), 25-10-1955, VNA2,
PTTDICH, Folder 18096.
108.
Henry R. Lieberman, “Diem Moves to Strengthen an Independent Vietnam,” New
York Times, 30-10-1955.
109.
“South Viet-Nam Voters Repudiate Ex-Emperor,” Los Angeles Times, 24-10-1955.
110.
“Diem Sees Delay on Unity Upheld,” New York Times, 26-10-1955.
111.
Lieberman, “Diem Moves to Strengthen an Independent Vietnam.”
112.
“Retired by Request: Bao Dai Joins the Exes,” Item (New Orleans), 26-10-1955;
“The Boot for Bao Dai,” News (Snyder, TX), 26-10-1955, VNA2,
PTTDICH, Folder 18096.
113. Nhiều
bài báo từ Luce Press Clipping Bureau, VNA2, PTTDICH, Folder 18096.
Ghi riêng
cho bản dịch sạch
Trang này có một
điểm cần giữ thật sát: tác giả không nói cuộc trưng cầu dân ý tự nó hủy bỏ
cuộc tổng tuyển cử năm 1956. Ông nói chiến thắng của Diệm “would likely
preclude” — có khả năng sẽ ngăn chặn cuộc bầu cử ấy — và sau đó dẫn
sự kiện ngày 25-10-1955, khi Diệm tuyên bố chưa thương lượng bầu cử toàn
quốc cho đến khi có “tự do thực sự” ở miền Bắc.
Như vậy ta cứ
giữ nguyên chuỗi chứng cứ của tác giả:
23-10 bỏ phiếu
→ 24-10 báo chí nhận định → 25-10 Diệm tuyên bố → 26-10 thành lập Việt Nam Cộng
hòa.
Không cần thêm
lời bình vào bản dịch. Chuỗi thời gian này tự nó đã rất rõ.
700
Trang 700 — Staging
Democracy
Các nhà ngoại
giao và nhà báo Pháp đương nhiên nhìn cuộc trưng cầu dân ý này không chỉ đơn giản
là một cái tát vào mặt nước Pháp. Mặc dù Pháp chính thức công nhận Việt Nam
Cộng hòa của Diệm gần như ngay lập tức, báo chí Pháp đã bộc lộ sự bất an của
nước Pháp trước chiến thắng của Diệm.
Trong những
ngày trước cuộc bỏ phiếu, các viên chức Pháp tại Sài Gòn lo ngại rằng chính quyền
Diệm sẽ lấy cuộc trưng cầu dân ý làm bằng chứng rằng họ không còn bị ràng buộc
bởi những thỏa thuận quốc tế trước đó, từ đó có thể yêu cầu giải thể ngay Bộ
Chỉ huy Tối cao Pháp. Pháp lo rằng một bước đi như vậy sẽ khiến việc thi
hành các Hiệp định Genève ở phía nam vĩ tuyến 17 trở nên không thể thực hiện được.¹¹⁴
Một số nhà báo
cho rằng âm mưu phế truất Bảo Đại là một phần trong kế hoạch của Mỹ nhằm phá hoại
cuộc tổng tuyển cử Genève bằng cách tổ chức một cuộc bỏ phiếu riêng biệt tại miền
Nam.¹¹⁵ Họ mô tả cuộc trưng cầu dân ý là giai đoạn đầu tiên trong chiến lược
hai giai đoạn của Diệm nhằm phá hoại việc tái lập hòa bình và thống nhất quốc
gia, đồng thời loại bỏ phe đối lập nói chung và ảnh hưởng của Pháp nói riêng.
Việc bầu một Quốc
hội cho Việt Nam sẽ hoàn tất kế hoạch mà họ cho là đầy thủ đoạn của Diệm. Nhiều
nhà quan sát Pháp lo ngại rằng một bước đi như vậy sẽ làm tổn hại nghiêm trọng
quan hệ Pháp–Mỹ và loại bỏ mọi khả năng tiến tới sự hòa giải giữa Bắc và Nam Việt
Nam.¹¹⁶
Mặc dù Le
Monde vẫn thận trọng hy vọng vào tiềm năng dân chủ của chế độ Diệm, một số
tờ báo Pháp khác khẳng định rằng thể thức bầu cử về căn bản là không dân chủ
và đặt vấn đề về kết quả cuộc bỏ phiếu.
Một số tờ báo
cho rằng việc không có tiếng nói đối lập công khai tại Sài Gòn là bằng chứng của
sự đàn áp chứ không phải sự đồng thuận.¹¹⁷
Theo báo chí
Paris, khoảng 50% cử tri đã không đi bỏ phiếu, và họ dùng điều đó để giải
thích chiến thắng áp đảo của Diệm. Theo cách giải thích này, Diệm giành được gần
như toàn bộ số phiếu đơn giản vì những người chống ông đã không đến phòng phiếu.¹¹⁸
MẦM MỐNG BẤT
ĐỒNG
Quan trọng hơn
cả phản ứng của Pháp và Mỹ đối với chiến dịch của Diệm là phản ứng của các
nhà lãnh đạo đối lập Việt Nam.¹¹⁹ Vì Diệm...
(Câu này còn
tiếp sang trang 701.)
Ghi chú
114. Điện
văn Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn gửi Bộ trưởng Ngoại giao, 20-10-1955,
NARA, RG59, C0008, Reel 5, 751G.00/10-1955.
115. “La
Signification Politique du Referendum du 23 Octobre au Sud-Vietnam,” La
Tribune des Nations, 21-10-1955, VNA2, PTTDICH, Folder 18006.
116.
“Les Electeurs Choisissent Entre Diem et Bao Dai,” France-Soir, 24-10-1955,
VNA2, Folder 18096.
117. “Le
Vietnam de M. Diem se Prononce Demain Pour ou Contre Bao Dai,” Combat, 22-10-1955;
“Le Cirque Diem Organise le Referendum Anti-Bao Dai,” Le Populaire, 22-10-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 18096.
118.
“Vietnam: Succes de Diem Assure, Mais 50% d’Abstentions,” L’Express, 24-10-1955;
“Sud-Vietnam: 50% d’Abstentions au ‘Referendum Diem,’” L’Humanité, 24-10-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 18096.
119. I.
Nathan, “The Consequences of Partition,” tr. 13–14. Ghi chú này còn tiếp
sang trang 701.
Điểm cần giữ
nguyên để dùng sau
Trang này rất
đáng giá vì tác giả phân biệt rõ ai nói điều gì. Các nhận định như “âm
mưu”, “kế hoạch của Mỹ”, “kế hoạch đầy thủ đoạn của Diệm”, hay con số 50%
không đi bỏ phiếu là những nhận định được tác giả thuật lại từ báo
chí/nhà quan sát Pháp, không phải tất cả đều là kết luận riêng của tác giả.
Đặc biệt, câu rất
mạnh nhưng có thể dùng an toàn nếu ghi đúng nguồn là:
“Việc không
có tiếng nói đối lập công khai tại Sài Gòn là bằng chứng của sự đàn áp chứ
không phải sự đồng thuận.”
Nhưng khi đưa
vào bài của mình, ta nên ghi rõ: “Một số báo Pháp đương thời cho rằng…”.
Như vậy chứng cứ thuộc về ai thì để nguyên cho người đó, đúng nguyên tắc mình
đang làm.
701
Trang 701 — Staging
Democracy
Trong khi Diệm
quảng bá cuộc trưng cầu dân ý như một thời khắc dân chủ lớn lao trong lịch sử
Việt Nam, những người chống đối ông công kích ông với lý do rằng sự cam kết
của ông đối với các lý tưởng dân chủ phần lớn chỉ là lời nói.
Thực tế, cuộc
bầu cử, ngay từ cách thiết kế, hoàn toàn không mang tính dân chủ.
Cao Văn Luận, một
cựu thành viên nội các của Diệm, nhớ lại một cuộc nói chuyện năm 1955, trong đó
Diệm than phiền rằng có quá nhiều đảng phái nhỏ đang đe dọa gây hỗn loạn tại miền
Nam. Diệm nhấn mạnh rằng đất nước chỉ nên có **một phong trào cách mạng quốc
gia (Phong Trào Cách Mạng Quốc Gia) và một chính đảng là Đảng Cần Lao
Nhân Vị (Can Lao Nhan Vi) do Ngô Đình Nhu kiểm soát.**¹²⁰
Vì vậy, chính
quyền đã dùng vũ lực để loại bỏ các đảng đối lập và xóa bỏ mọi triển vọng thực
sự về một cuộc cạnh tranh chính trị công khai.
Theo số liệu của
một sử gia miền Bắc, chế độ Mỹ–Diệm, hay chế độ Diệm được Mỹ bảo trợ, đã giết
hoặc bỏ tù 33.362 binh sĩ đối lập, đảng viên và những người yêu nước
trong khoảng từ tháng 7-1955 đến tháng 2-1956, trong một chiến dịch bạo lực nhằm
tiêu diệt các đối thủ.¹²¹ Con số này có lẽ đã bị phóng đại, nhưng chắc chắn nó
cho thấy một bầu không khí sợ hãi có thể cản trở tiến trình dân chủ.
Quả thật, trước
cuộc trưng cầu dân ý, rất ít sự chống đối Diệm được thể hiện công khai, nhất là
khi một số lãnh đạo có thế lực của Cao Đài và Hòa Hảo vẫn đang hoạt động
trong Hội đồng Cách mạng nhằm giành quyền lực khỏi tay chính phủ.¹²²
Tuy nhiên, các
lãnh đạo giáo phái bất mãn đứng ngoài tổ chức này vẫn có một số hành động chống
đối, dù bị hạn chế vì họ không có điều kiện tiếp cận báo chí.
Ngày 22-10-1955,
Tướng Hòa Hảo Trần Văn Soái tuyên bố ông ủng hộ một chế độ dân chủ thực
sự và cho rằng cuộc trưng cầu dân ý là bất hợp pháp, kết quả của nó vô giá
trị. Ông kêu gọi:
“các quốc gia
thân hữu và nhân dân Việt Nam hãy cảnh giác, không tin vào thủ đoạn chính trị
này.”¹²³
Lực lượng Hòa Hảo
của Ba Cụt, lúc ấy vẫn đang chiến đấu với Quân đội Quốc gia tại miền Tây
Nam Việt Nam, cũng đưa ra những lời chỉ trích tương tự đối với các thủ đoạn của
Diệm.
Trong một truyền
đơn đề ngày 3-10-1955, Ba Cụt cho rằng cuộc trưng cầu dân ý là thời điểm:
“Diệm tập hợp
dân chúng từ khắp các thị trấn và buộc họ biểu tình cho một mục tiêu duy nhất:
phế truất Bảo Đại và tuyên bố Diệm bù nhìn làm Quốc trưởng Việt Nam.”¹²⁴
Theo Ba Cụt,
đây là bằng chứng về một âm mưu của Mỹ nhằm “Công giáo hóa” Việt Nam, vì theo lời
ông, Diệm đã sử dụng không những 2 triệu đô-la viện trợ của Mỹ mà còn...
(Câu tiếp tục
sang trang 702.)
Phần chú
thích cuối trang
Phần đầu chú
thích 119 từ trang 700 tiếp tục:
“…cho đến lúc ấy
vẫn bị xem là những kẻ bất lương chính trị ham quyền lực.” Theo Nathan, việc
các tướng Cao Đài, Hòa Hảo và những người đồng minh của họ sử dụng ngôn ngữ dân
chủ như vậy không có ý nghĩa, bởi không một ai trong số những người này từng nắm
quyền.
120. Cao
Văn Luận, Bên Giòng Lịch Sử, tr. 282–287.
121.
Nguyễn Văn Minh, Lịch Sử Kháng Chiến Chống Mỹ Cứu Nước, tr. 73; xem thêm
Gabriel Kolko, Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern
Historical Experience (New York, 1985), tr. 89. Kolko ước tính 12.000
người bị giết tại miền Nam Việt Nam trong giai đoạn 1955–1957.
122. Những
người Việt Nam theo chủ nghĩa quốc gia tại Pháp và Hoa Kỳ cũng đưa ra một số phản
đối đối với cách Diệm tiến hành cuộc bầu cử, nhưng những phản đối đó không được
lắng nghe tại miền Nam Việt Nam.
123.
“Communication du General Hoa Hao Tran Van Soai au sujet des elections,” 22-10-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 4312.
124.
“Ngo Dinh Diem Dang Lam Gi???,” 3-10-1955, VNA2, PTTDICH, Folder 4321;
xem thêm “Chung Toi Phan Doi Ngo Thu Thuong,” 3-10-1955, VNA2, PTTDICH, Folder
4321. Một tài liệu của chính phủ Nam Việt Nam nằm trong cùng hồ sơ về hoạt động
của lực lượng Ba Cụt xác định nguồn của các tài liệu này là Hòa Hảo của Ba Cụt.
Có hai chứng
cứ rất đáng giữ riêng ở trang này cho bài khảo sát cuộc bỏ phiếu
23-10-1955: lời của Cao Văn Luận về quan niệm chỉ nên có một phong trào
và một đảng Cần Lao; và đặc biệt là tài liệu ngày 22-10-1955 của Trần Văn
Soái, tức lời phản đối được lập ngay trước ngày bỏ phiếu. Ta nên giữ
nguyên từng nguồn như vậy, chưa trộn chúng thành một kết luận chung.
702
Trang 702 — Staging
Democracy
… 2 triệu
đô-la viện trợ từ các tổ chức Công giáo Hoa Kỳ để hỗ trợ cuộc trưng cầu dân
ý.
Theo Đảng Xã
hội Việt Nam — cũng là một tổ chức Hòa Hảo — Diệm đã sử dụng số tiền viện
trợ của Mỹ này vào những mục đích không mấy chính đáng. Người phát ngôn của tổ
chức này cho rằng ông đã:
“mua chuộc giới
lao động và sinh viên trẻ để ủng hộ việc Diệm lên làm Quốc trưởng và ký kiến
nghị đòi phế truất Bảo Đại.”¹²⁵
Đến khi cuộc bầu
cử Quốc hội diễn ra vào tháng 3-1956, những lời chỉ trích rời rạc này đã
phát triển thành sự chống đối thực sự. Điều này, ít nhất một phần, là do Diệm
giải tán Hội đồng Cách mạng ngày 15-01-1956 bằng một loạt cuộc bố ráp của
cảnh sát, khiến phần lớn thành viên phải lưu vong hoặc trở lại các vùng rừng
núi có lực lượng vũ trang ở miền Tây Nam Việt Nam.¹²⁶
Các lãnh đạo
này, dễ hiểu, cảm thấy mình bị phản bội và đã liên kết với những người quốc gia
Việt Nam khác bị gạt ra ngoài để mạnh mẽ lên án những phương cách giả dân chủ
mà Diệm sử dụng nhằm củng cố quyền lực.
Đến tháng 3, họ
dùng cách gọi giống phía Cộng sản, gọi chính quyền của ông là Mỹ–Diệm
(America-Diem), đồng thời đưa thêm một số cách gọi mang tính công kích tồn
tại lâu dài trong ngôn ngữ chính trị, trong đó có Tôn Giáo Trị (Religious
Government) và Gia Đình Trị (Family Government).
KẾT LUẬN
Việc xem xét lại
cuộc trưng cầu dân ý 23-10 dựa trên các nguồn tài liệu tiếng Việt cho thấy
Diệm đã đưa ra những lời hứa rất rộng lớn về dân chủ và quyền tự quyết đối
với dân chúng trên khắp miền Nam Việt Nam.
Cho đến nay, phần
lớn các sử gia kết luận rằng Diệm chỉ nói đến các lý tưởng dân chủ trên trường
quốc tế nhằm làm hài lòng những người Mỹ bảo trợ ông. Tuy nhiên, những lời lẽ
được sử dụng trong chiến dịch tranh cử được khảo sát ở đây cho thấy bản thân vị
thủ tướng tin vào những giá trị của dân chủ, ít nhất trên phương diện lý
thuyết.
Việc cổ xúy cho
quan niệm dân chủ của riêng mình, đồng thời loại bỏ phe đối lập, đều là những bộ
phận trong cái mà Edward Miller gọi là “Cuộc Cách mạng Nhân vị” của anh
em Ngô Đình — được Miller mô tả như:
“một viễn kiến
lớn về cách Việt Nam có thể được biến đổi và hiện đại hóa.”¹²⁷
Hơn nữa, những
lời hứa không được thực hiện về quyền bình đẳng và tự do cá nhân được
đưa ra trong chiến dịch này có thể giúp giải thích sự phẫn nộ mà người dân miền
Nam Việt Nam sau này dành cho chế độ đàn áp của Diệm.
Tháng 10-1955,
vị thủ tướng tuyên bố sẽ làm một cuộc cách mạng đối với xã hội Việt Nam bằng
cách giải phóng xã hội khỏi quá khứ quân chủ lạc hậu và loại bỏ một nhà lãnh đạo
thiếu đạo đức.
Nhưng trong khi
không thay thế được hệ thống cũ bằng một chế độ được dân chúng ủng hộ hơn,
những lời lẽ về dân chủ của Diệm lại cung cấp cho những người chống đối ông một
kho ngôn từ sẵn có để tuyên truyền chống lại ông.
Từ tháng
10-1955 trở đi, các nhóm đối lập ở miền Nam Việt Nam không chỉ cáo buộc Diệm lãnh
đạo yếu kém, mà còn cáo buộc ông đạo đức giả.
Trong ngắn hạn,
Diệm đã thành công trong việc ngăn chặn cuộc tổng tuyển cử thống nhất năm
1956 và thiết lập miền Nam Việt Nam thành một quốc gia tự trị, nhưng…
(Câu còn tiếp
sang trang 703.)
Chú thích
125. Thư
của Tư lệnh Quân đội Đảng Xã hội Việt Nam gửi các chi nhánh quân đội, 14-10-1955,
VNA2, PTTDICH, Folder 4321.
126. Xem
Fall, The Two Viet-Nams, tr. 258.
127.
Miller, “Grand Designs,” tr. 10.
Trang này rất
đáng chú ý vì tác giả không chỉ nói cuộc bỏ phiếu có vấn đề, mà đặt ra mâu
thuẫn giữa lời nói và việc làm: một bên là lời hứa dân chủ, quyền bình đẳng,
tự do cá nhân; bên kia là loại bỏ đối lập và củng cố quyền lực. Nhưng khi ta sử
dụng, nên giữ đúng nguyên tắc của mình: đây là kết luận của tác giả; còn các
tài liệu ngày 14-10-1955, 15-01-1956… phải được tách riêng và kiểm chứng theo từng
nguồn.
703
Trang 703 — Staging
Democracy
…nhưng trong
quá trình ấy, ông đã gieo một số mầm mống bất mãn, cuối cùng góp phần dẫn
đến sự sụp đổ của chính ông và sự thất bại của Việt Nam Cộng hòa.
Mặt khác, các
nguồn tài liệu của Mỹ cho thấy các viên chức Hoa Kỳ dành nhiều sự chú ý cho
dư luận quốc tế hơn là cho những vấn đề chính trị nội bộ của Việt Nam.
Các nhà hoạch định
chính sách tại Washington và Sài Gòn chỉ quan tâm đến tính chất thiếu dân chủ của
cuộc trưng cầu dân ý tháng 10 trong chừng mực nó có thể làm tổn hại uy tín
quốc tế của Diệm và qua đó làm xấu hình ảnh của Hoa Kỳ.
Dulles,
Reinhardt và các đồng sự của họ không đặc biệt quan tâm đến việc người dân miền
Nam Việt Nam đã trải qua cuộc trưng cầu dân ý ấy như thế nào, cũng như phản ứng
của các lực lượng chính trị đang cạnh tranh trong nước như Hòa Hảo, Bình
Xuyên và Cao Đài.
Hơn nữa, việc
các viên chức Mỹ thiếu chú ý đến môi trường chính trị trong nước của miền Nam
Việt Nam đã khiến Hoa Kỳ đứng nhìn trong khi Diệm tự làm suy yếu quyền lực của
chính mình, đồng thời khiến Washington thiếu khả năng nhận định và ứng phó
với những hậu quả tiêu cực về sau do những lời hứa không được thực hiện và
các chính sách đàn áp của Diệm gây ra.
Trong nhiều thập
niên, các sử gia đã cố gắng tìm hiểu tại sao Hoa Kỳ lại quyết định ủng hộ Diệm
mặc dù phương pháp lãnh đạo của ông mang tính độc đoán.
Michael Latham
và một số học giả khác cho rằng Hoa Kỳ dựa vào một nhận thức sai lầm về lý
thuyết hiện đại hóa để biện minh cho việc ủng hộ sự mâu thuẫn chính trị của
Diệm.¹²⁸ Theo cách giải thích này, các viên chức Mỹ hy vọng rằng bằng cách thiết
lập một chính thể cộng hòa ở miền Nam Việt Nam và tài trợ các chương trình phát
triển kinh tế ở phía nam vĩ tuyến 17, họ có thể đưa miền Nam tiến theo con đường
phát triển, trong khi miền Bắc trì trệ dưới sự áp bức của Cộng sản.
David Anderson
cũng tán thành một cách giải thích tương tự. Anderson viết:
“Eisenhower và
các cố vấn của ông tin rằng thời gian đứng về phía họ” — rằng chủ nghĩa cộng sản
Bắc Việt cuối cùng có thể bị đánh bại, miễn là nó được kiềm chế đủ lâu.¹²⁹
Những học giả
khác cho rằng thái độ độc lập của Diệm khiến Hoa Kỳ không có nhiều lựa chọn
trong vấn đề này. Edward Miller cho rằng từ năm 1954, Diệm:
“không lệ thuộc
vào Hoa Kỳ, cũng không đặc biệt có khuynh hướng làm theo lời khuyên của Mỹ.”¹³⁰
Tuy nhiên, các
chứng cứ tài liệu xung quanh cuộc trưng cầu dân ý này cho thấy các viên chức Mỹ
đã không cố gắng đầy đủ để hiểu sự phức tạp của đời sống chính trị miền Nam
Việt Nam.
Một sự hiểu biết
như vậy là điều cần thiết trước khi Washington có thể xây dựng chính sách một
cách hữu hiệu và điều chỉnh những lời khuyên của mình cho phù hợp với những sắc
thái chính trị và văn hóa của miền Nam Việt Nam.
Do đó, ở một mức
độ nào đó, Hoa Kỳ đã chọn sự thiếu hiểu biết thay vì gây ảnh hưởng.
Chú thích
128.
Michael E. Latham, Modernization as Ideology: American Social Science and
“Nation Building” in the Kennedy Era (Chapel Hill, NC, 2000); xem thêm
Lucian W. Pye, “Political Modernization: Gaps between Theory and Reality,” Annals
of the Academy of Political and Social Science 442 (March 1979): 28–39.
129.
Anderson, Trapped by Success, tr. xiii.
130.
Miller, “Vision, Power and Agency,” tr. 457; Miller, “Grand Designs,”
tr. 10–12.
Như vậy trang
703 kết thúc phần “Conclusion” mà chúng ta đang dịch. Có một điểm rất quan
trọng khi dùng tài liệu này: nên phân biệt rõ hai tầng.
Tầng chứng cứ
là các điện văn, hồ sơ NARA, CIA, tài liệu Việt Nam, báo chí, truyền đơn… mà
tác giả dẫn ở các trang trước.
Tầng nhận định
là kết luận riêng của tác giả, chẳng hạn: “Diệm tự làm suy yếu quyền lực của
mình”, “những lời hứa không được thực hiện”, hay “Hoa Kỳ đã chọn
sự thiếu hiểu biết thay vì gây ảnh hưởng.”
Ta giữ bản dịch
sạch như hiện nay; khi viết bài về cuộc bỏ phiếu 23-10-1955, ta có thể lấy
từng chứng cứ gốc ra trước, rồi mới dùng nhận định của tác giả để tham khảo hoặc
đối chiếu. Cách ấy sẽ làm bài của mình chắc hơn rất nhiều.
HẾT