Jessica M. Chapman là một sử gia Hoa Kỳ nghiên cứu về lịch sử Việt Nam và quan hệ Việt–Mỹ. Năm 2006, bà công bố bài “Staging Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum to Depose Bao Dai” trên tạp chí Diplomatic History, tập 30, số 4, tr. 671 trở đi. Bài nghiên cứu khảo sát cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 nhằm phế truất Quốc trưởng Bảo Đại. Chapman sử dụng nhiều tài liệu đã công bố trước đó, đồng thời cho biết bà khai thác thêm tài liệu từ các văn khố Việt Nam để xem xét sự kiện từ chính tình hình chính trị nội bộ miền Nam Việt Nam, thay vì chỉ nhìn qua các nguồn của Hoa Kỳ.
Jessica M.
Chapman, “Dàn dựng nền dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt
Nam nhằm phế truất Bảo Đại,” *Diplomatic History*, Tập 30, Số 4, tháng 9 năm
2006, tr. 671 trở đi.
Là một công trình rất đáng quan tâm. BBT xin tóm lược để tiện theo dõi.
Link nguyên văn
https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?
Bản PDF.
https://drive.google.com/file/d/1hNYz6rG0xUHPhtCpdccTaJTkrakqRXbE/view?usp=sharing
TÓM
LƯỢC NỘI DUNG VÀ QUAN ĐIỂM CỦA TÁC PHẨM:
“Staging
Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum to Depose Bao Dai”: “Dàn dựng nền
dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo
Đại,” *
Link: https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?
Tóm lược chung
& Tóm lược 05 mảng.
TÓM
LƯỢC CHUNG
Tác phẩm của
Jessica Chapman khảo sát cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 tại miền Nam Việt
Nam trong bối cảnh cuộc đấu tranh chính trị giữa Bảo Đại, Ngô Đình Diệm, Cao
Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên, các lực lượng đối lập và Hoa Kỳ. Tác giả sử dụng cả
nguồn tiếng Anh và nguồn tiếng Việt để trình bày không chỉ cách Hoa Kỳ nhìn sự
kiện, mà còn những vấn đề và tiếng nói xuất hiện trong đời sống chính trị miền
Nam Việt Nam.
Một nội dung
quan trọng của tác phẩm là chiến dịch phế truất Bảo Đại. Chapman đặt chiến dịch
này trong sự tồn tại song song của những quan niệm chính trị truyền thống, đặc
biệt là Nho giáo và Thiên mệnh, với những khái niệm chịu ảnh hưởng phương Tây
như dân chủ, quyền tự quyết và quyền lựa chọn người lãnh đạo bằng lá phiếu.
Theo tác phẩm, việc công kích phẩm hạnh và tư cách chính trị của Bảo Đại có thể
được đặt trong khuôn khổ truyền thống về tính chính đáng của người cầm quyền,
dù phía Diệm dường như không công khai tuyên bố rằng Bảo Đại đã mất Thiên mệnh.
Tác phẩm đồng
thời trình bày Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập như những
thành phần của chính trường miền Nam năm 1955. Chapman ghi nhận rằng các lực lượng
này không hoàn toàn đồng nhất trong quan hệ với chính quyền Ngô Đình Diệm. Tác
phẩm trình bày những quan hệ, xung đột và những tiếng nói chống đối xuất hiện
trong quá trình chính quyền Diệm củng cố quyền lực.
Đối với cuộc
trưng cầu ngày 23-10-1955, tác phẩm trình bày cách chính quyền Diệm phổ biến những
khái niệm về dân chủ, quyền công dân, quyền bỏ phiếu và trưng cầu dân ý, đồng
thời vận động phế truất Bảo Đại và công nhận Ngô Đình Diệm. Chapman cũng trình
bày cách tổ chức và vận động cuộc bỏ phiếu, sự mất cân bằng giữa hai phía, cùng
những vấn đề trong quá trình bỏ phiếu và kết quả áp đảo dành cho Diệm.
Về Hoa Kỳ, tác
phẩm trình bày sự ủng hộ đối với việc củng cố chính quyền Diệm và xây dựng các
định chế chính trị tại miền Nam, đồng thời ghi nhận những dè dặt của một số
viên chức Mỹ đối với cách tổ chức cuộc trưng cầu. Theo Chapman, giới chức Hoa Kỳ
chú ý nhiều đến ảnh hưởng của sự kiện đối với vị thế quốc tế của Diệm và hình ảnh
của Hoa Kỳ, trong khi chưa dành sự chú ý tương xứng cho đời sống chính trị bên
trong miền Nam và cách các lực lượng Việt Nam trải nghiệm những biến chuyển ấy.
Một đường dây
xuyên suốt tác phẩm là quan niệm về dân chủ. Chapman cho rằng những khái niệm
như dân chủ, quyền tự quyết, quyền công dân và bầu cử không chỉ được sử dụng
trong quan hệ đối ngoại mà còn được phổ biến trong miền Nam. Tác phẩm đặt những
lời hứa về dân chủ và quyền chính trị bên cạnh quá trình chính quyền Diệm thu hẹp
hoạt động của các lực lượng đối lập.
Ở phần kết,
Chapman cho rằng cuộc trưng cầu giúp Ngô Đình Diệm đạt được những mục tiêu
chính trị quan trọng trong ngắn hạn, nhưng những lời hứa về dân chủ cũng tạo ra
những tiêu chuẩn mà các lực lượng bất mãn sau đó sử dụng để chỉ trích chính quyền.
Tác giả đồng thời cho rằng việc Hoa Kỳ chưa tìm hiểu đầy đủ sự phức tạp của đời
sống chính trị miền Nam đã hạn chế khả năng của Hoa Kỳ trong việc hiểu những hệ
quả phát sinh từ các chính sách của chính quyền Diệm.
Để trình bày rõ
hơn nội dung của tác phẩm, phần dưới đây tóm lược theo năm mảng chính: Bảo Đại
và chiến dịch phế truất Bảo Đại; Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng
đối lập; Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955; Hoa Kỳ và cuộc
trưng cầu dân ý; quan niệm về dân chủ và những kết luận của tác phẩm.
1/- Bảo Đại và
chiến dịch phế truất Bảo Đại.
2/- Cao Đài,
Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập.
3/- Ngô Đình Diệm
và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955.
4/- Hoa Kỳ và
cuộc trưng cầu dân ý.
5/- Quan niệm về
dân chủ và những kết luận của tác phẩm.
TÓM
LƯỢC 05 MẢNG CHÍNH.
Phần dưới đây
nhằm tóm lược những nội dung và quan điểm được trình bày trong tác phẩm, tập
trung vào cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 và những vấn đề chính trị có
liên quan.
Đây không phải
là phần phân tích, nhận xét hay kiểm chứng tác phẩm. Vì vậy, những sự kiện,
cách gọi, đánh giá và kết luận được nêu ra sẽ được giữ theo cách trình bày của
tác phẩm. Khi tác phẩm dẫn lại quan điểm của một cá nhân, tổ chức, chính quyền,
báo chí hay tài liệu khác, bản tóm lược cũng sẽ cố gắng phân biệt rõ đó là quan
điểm của nguồn được dẫn, chứ không mặc nhiên xem là quan điểm của tác giả.
Để tránh gom
nhiều vấn đề khác nhau vào cùng một phần, nội dung được tóm lược theo 05 mảng
chính:
1/- Bảo Đại và
chiến dịch phế truất Bảo Đại.
Tóm lược những
gì tác phẩm trình bày về Bảo Đại; cách chính quyền Ngô Đình Diệm và báo chí ủng
hộ Diệm xây dựng hình ảnh Bảo Đại trong thời gian chuẩn bị trưng cầu dân ý; những
cáo buộc về đời tư, đạo đức và chính trị; quan hệ của Bảo Đại với Pháp, phía Cộng
sản và các lực lượng chính trị khác; cùng quá trình vận động phế truất ông.
2/- Cao Đài,
Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập.
Tóm lược cách
tác phẩm trình bày các lực lượng thường được tác phẩm gọi là sects
(“giáo phái”), quan hệ của họ với Bảo Đại và Ngô Đình Diệm, vai trò của Hội đồng
Cách mạng, những phản ứng đối với cuộc trưng cầu dân ý, cũng như những diễn biến
liên quan đến các lực lượng đối lập trước và sau cuộc bỏ phiếu.
3/- Ngô Đình Diệm
và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955.
Tóm lược cách
tác phẩm trình bày mục tiêu của Ngô Đình Diệm, quá trình chuẩn bị cuộc trưng cầu,
hoạt động tuyên truyền và vận động, thể thức bỏ phiếu, hình thức lá phiếu, việc
tổ chức và kiểm soát cuộc bỏ phiếu, kết quả chính thức và những đánh giá về kết
quả ấy được tác phẩm ghi nhận.
4/- Hoa Kỳ và
cuộc trưng cầu dân ý.
Tóm lược những
gì tác phẩm trình bày về thái độ và vai trò của Hoa Kỳ, gồm quan điểm của các
viên chức ngoại giao và chính quyền Hoa Kỳ trước và sau cuộc bỏ phiếu; những lo
ngại về tính dân chủ của cuộc trưng cầu; phản ứng trước kết quả; cùng những
đánh giá của các cơ quan Hoa Kỳ được tác phẩm dẫn lại.
5/- Quan niệm về
dân chủ và những kết luận của tác phẩm.
Tóm lược cách
tác phẩm trình bày khái niệm dân chủ trong cuộc vận động năm 1955: dân chủ, quyền
bỏ phiếu và quyền tự quyết được giới thiệu với dân chúng như thế nào; chúng được
đặt trong tương quan với chế độ quân chủ, chủ nghĩa cộng sản và việc xây dựng một
chính thể mới ra sao; đồng thời ghi lại những kết luận mà chính tác giả đưa ra ở
cuối công trình.
Cách chia thành
05 mảng nhằm giữ riêng các đối tượng và vấn đề mà tác phẩm đề cập. Bốn mảng đầu
lần lượt tập trung vào Bảo Đại – các lực lượng được gọi là “giáo phái” và đối lập
– Ngô Đình Diệm cùng cuộc trưng cầu – Hoa Kỳ. Mảng thứ năm tập trung riêng vào
quan niệm dân chủ và những kết luận của tác phẩm.
Nhờ cách sắp xếp
này, bản tóm lược có thể trình bày tương đối đầy đủ nội dung của tác phẩm mà
không cần chuyển sang phân tích hay phê bình. Việc một nhận định trong tác phẩm
đúng hay sai, chứng cứ có đầy đủ hay không, hoặc có những tài liệu khác đưa ra
cách nhìn khác hay không, không thuộc phạm vi của phần tóm lược này.
TÓM
LƯỢC chi tiết
1/- Bảo Đại
và chiến dịch phế truất Bảo Đại
Tác phẩm dành một
phần quan trọng để trình bày Bảo Đại và chiến dịch vận động phế truất ông trước
cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955. Trong phần này, Jessica Chapman đặt chiến
dịch chống Bảo Đại trong hai dòng tư tưởng song song: một bên là những quan niệm
chính trị truyền thống gắn với Nho giáo và Thiên mệnh; bên kia là những quan niệm
chịu ảnh hưởng phương Tây về dân chủ, quyền tự quyết và quyền lựa chọn người
lãnh đạo.
Nho giáo, Thiên
mệnh và phẩm hạnh của người cầm quyền
Trước khi trình
bày trực tiếp chiến dịch chống Bảo Đại, tác phẩm dành phần đáng kể nói về ảnh
hưởng của Nho giáo và quan niệm Thiên mệnh (Mandate of Heaven) trong đời sống
chính trị Việt Nam.
Chapman dẫn
Stephen Young cho rằng Thiên mệnh là một khái niệm quan trọng trong đời sống Việt
Nam: người cai trị phải có phẩm hạnh; những hành vi sai trái trong đời tư cũng
như trong việc trị nước có thể làm người ấy mất Thiên mệnh. Tác phẩm cũng dẫn
Paul Mus cho rằng người Việt không dễ dàng thay đổi sự trung thành chính trị mà
thường chờ những dấu hiệu cho thấy một trật tự cũ đã mất tính chính đáng và một
trật tự mới thực sự có khả năng thay thế nó.
Tuy nhiên,
Chapman không xem Nho giáo hay Thiên mệnh là lời giải thích duy nhất cho hành
vi chính trị của người Việt Nam. Tác phẩm dẫn những ý kiến khác để giới hạn
cách giải thích này, trong đó có nhận định rằng những yếu tố thực tế như quyền
lực của chính quyền, sự sợ hãi trước sự trừng phạt và những khác biệt giữa các
vùng cũng cần được tính đến. Tác giả cũng lưu ý rằng miền Nam Việt Nam không chịu
ảnh hưởng Nho giáo sâu đậm giống nhau ở mọi nơi.
Trong giới hạn
đó, Chapman cho rằng di sản Nho giáo vẫn có ý nghĩa đối với chiến dịch năm
1955. Theo tác phẩm, một dòng tuyên truyền nhằm làm mất uy tín đạo đức của Bảo
Đại, qua đó đặt vấn đề về tính chính đáng của ông với tư cách người đứng đầu quốc
gia. Tác giả nhận thấy cách công kích này phù hợp với khuôn mẫu của tư tưởng
chính trị Nho giáo: sự suy đồi của người cai trị được liên hệ với tình trạng
suy yếu của quốc gia.
Tác phẩm vì vậy
liên hệ chiến dịch chống Bảo Đại với quan niệm Thiên mệnh, nhưng đồng thời ghi
rõ rằng Diệm và những người ủng hộ ông dường như không công khai tuyên bố Bảo Đại
đã mất Thiên mệnh.
Hình ảnh đời tư
và đạo đức của Bảo Đại
Theo tác phẩm,
chính quyền Diệm và những người ủng hộ đã tiến hành một chiến dịch rộng rãi nhằm
làm suy giảm uy tín của Bảo Đại. Đường phố Sài Gòn và nhiều địa phương xuất hiện
biểu ngữ, áp-phích và hình nộm công kích ông. Báo chí ủng hộ Diệm cũng dành nhiều
bài cho đời sống cá nhân của Bảo Đại.
Tác phẩm đặc biệt
dẫn loạt bài của Hồng Vân trên báo Thời Đại. Những bài này mô tả Bảo Đại
là người ham phụ nữ, cờ bạc, rượu chè và hưởng thụ. Hồng Vân còn đặt vấn đề về
huyết thống của Bảo Đại bằng cách so sánh ông với vua Khải Định. Chapman đồng
thời ghi nhận rằng chứng cứ cho nghi vấn Bảo Đại không phải con chính thống của
Khải Định là không đầy đủ, và tính chính thống của Bảo Đại chưa bị chính thức
bác bỏ.
Nền giáo dục của
Bảo Đại tại Pháp, cuộc hôn nhân với Nam Phương Hoàng hậu và những quan hệ tình
cảm khác cũng được các bài báo đưa vào câu chuyện. Theo những nguồn mà Chapman
dẫn lại, vấn đề được đặt ra không chỉ là đời sống riêng của Bảo Đại, mà còn là
trách nhiệm đạo đức của một người đứng đầu quốc gia.
Bằng cách đó,
theo cách trình bày của tác phẩm, đời tư và tư cách chính trị được nối với
nhau: những cáo buộc về hành vi cá nhân được sử dụng để đặt vấn đề về phẩm chất
của Bảo Đại trong vai trò người cai trị.
Bảo Đại trong
những cáo buộc chính trị
Song song với
những công kích về đạo đức, tác phẩm trình bày một loạt cáo buộc chính trị được
đưa ra chống Bảo Đại.
Trong tuyên
truyền của phía ủng hộ Diệm, Bảo Đại bị mô tả là lệ thuộc vào Pháp, là người đã
góp phần duy trì ảnh hưởng của thực dân Pháp và không bảo vệ được nền độc lập
quốc gia. Những khẩu hiệu chống Bảo Đại gọi ông là vua bù nhìn, người bán nước
hoặc công cụ của Pháp.
Tác phẩm cũng
thuật lại những kiến nghị và tài liệu cáo buộc Bảo Đại có liên hệ với những hoạt
động chống chính quyền Diệm: quan hệ với Tướng Nguyễn Văn Hinh trong cuộc khủng
hoảng cuối năm 1954; quan hệ với Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên trong cuộc khủng
hoảng năm 1955; bổ nhiệm những người bị cáo buộc tham nhũng; và phối hợp với
phía Pháp trong những nỗ lực thay thế Ngô Đình Diệm.
Chapman lưu ý rằng
những kiến nghị chống Bảo Đại được trình bày như tiếng nói của nhiều cá nhân,
quân nhân, cơ quan và tổ chức chính trị, nhưng tác giả cho rằng ít nhất một số
kiến nghị có thể đã chịu sự thúc đẩy hoặc cưỡng ép, thay vì hoàn toàn tự phát.
Cáo buộc Bảo Đại
liên hệ với Cộng sản
Tác phẩm còn
dành sự chú ý cho cáo buộc Bảo Đại có quan hệ với phía Cộng sản. Một cuộc phỏng
vấn của Bảo Đại đăng trên Collier’s vào tháng 9-1955, trong đó ông nói đến
việc vẫn duy trì những liên hệ với Việt Cộng, được những người ủng hộ Diệm sử dụng
để cáo buộc ông có ý định hợp tác với Cộng sản.
Theo tác phẩm,
trong bối cảnh chống cộng lúc ấy, cáo buộc này trở thành một yếu tố quan trọng
trong chiến dịch yêu cầu Bảo Đại rời khỏi chức vụ Quốc trưởng.
Từ phê phán Bảo
Đại đến lựa chọn một chính thể mới
Chapman cho rằng
chiến dịch không dừng lại ở việc công kích cá nhân Bảo Đại. Việc làm suy giảm
tính chính đáng của ông còn được nối với vấn đề rộng hơn về chế độ quân chủ.
Ở đây, tác phẩm
chuyển từ dòng tư tưởng truyền thống sang một dòng tư tưởng khác chịu ảnh hưởng
phương Tây. Nếu những công kích về phẩm hạnh của Bảo Đại có thể được hiểu trong
khuôn khổ Nho giáo và Thiên mệnh, thì việc thay thế ông được trình bày bằng những
khái niệm dân chủ, quyền tự quyết và quyền của người dân lựa chọn người lãnh đạo.
Theo tác phẩm,
chính quyền Diệm trình bày cuộc trưng cầu như phương tiện để người dân trực tiếp
quyết định Bảo Đại có tiếp tục làm Quốc trưởng hay không. Vì vậy, việc phế truất
Bảo Đại được gắn với sự chuyển đổi từ chế độ quân chủ sang một chính thể mới được
tuyên truyền là dân chủ.
Sự đối lập ấy
cũng xuất hiện trực tiếp trên lá phiếu. Bảo Đại được thể hiện bằng màu xanh, với
hình ảnh nghiêm nghị và trang phục truyền thống; Ngô Đình Diệm được thể hiện bằng
màu đỏ, tươi cười và đứng giữa đám đông. Nội dung hai phần lá phiếu đặt việc giữ
Bảo Đại đối diện trực tiếp với việc công nhận Ngô Đình Diệm làm Quốc trưởng và
xây dựng một chính quyền mới.
Vị thế không
cân bằng giữa Bảo Đại và Ngô Đình Diệm
Tác phẩm cũng
ghi nhận rằng hai phía không có điều kiện vận động ngang nhau. Bảo Đại ở Pháp
và không có khả năng tiến hành một chiến dịch tương đương trong miền Nam, trong
khi chính quyền Diệm có trong tay bộ máy thông tin, báo chí và phát thanh để phổ
biến thông điệp của mình.
Do đó, trong thời
gian chuẩn bị cuộc trưng cầu, người dân được tiếp xúc rộng rãi với những nội
dung chống Bảo Đại và ủng hộ Diệm, trong khi quan điểm của Bảo Đại không được
trình bày với mức độ tương đương.
Tóm lại theo
cách trình bày của tác phẩm
Trong cách
trình bày của Jessica Chapman, chiến dịch phế truất Bảo Đại gồm hai dòng thuyết
phục cùng tồn tại.
Một dòng dựa
trên những yếu tố truyền thống: Nho giáo, phẩm hạnh của người cai trị và quan
niệm Thiên mệnh. Trong dòng này, những cáo buộc về đời tư, đạo đức và trách nhiệm
chính trị của Bảo Đại được sử dụng để làm suy giảm tính chính đáng của ông.
Dòng còn lại sử
dụng những khái niệm chịu ảnh hưởng phương Tây: dân chủ, quyền tự quyết và quyền
lựa chọn người lãnh đạo bằng lá phiếu. Trong dòng này, vấn đề không chỉ còn là
loại bỏ Bảo Đại, mà còn là thay thế chế độ quân chủ bằng một chính thể mới.
Tác phẩm vì vậy
trình bày cuộc vận động chống Bảo Đại vừa như một chiến dịch chống lại một cá
nhân, vừa như một chiến dịch nhằm chấm dứt một trật tự chính trị cũ và xác lập
tính chính đáng cho một trật tự mới. Đây là bối cảnh mà tác phẩm đặt cuộc trưng
cầu dân ý ngày 23-10-1955.
2/- Cao Đài,
Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập
Trong tác phẩm,
Jessica Chapman thường đặt Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên trong nhóm mà bà gọi
là sects (“giáo phái”). Các lực lượng này xuất hiện trong câu chuyện về
cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 chủ yếu qua quan hệ với Bảo Đại, cuộc xung đột với
chính quyền Ngô Đình Diệm, Hội đồng Cách mạng và những tiếng nói chống lại cuộc
trưng cầu. Tác phẩm đồng thời đề cập đến các chính đảng và những thành phần quốc
gia khác khi trình bày sự hình thành của lực lượng đối lập với chính quyền Diệm.
Các “giáo phái”
trong cuộc khủng hoảng chính trị năm 1955
Theo cách trình
bày của tác phẩm, Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên là những lực lượng có tổ chức
và có sức mạnh chính trị, quân sự đáng kể tại miền Nam. Trong cuộc khủng hoảng
năm 1955, quan hệ giữa chính quyền Ngô Đình Diệm và các lực lượng này trở thành
một trong những vấn đề quan trọng của chính trường.
Tác phẩm thuật
lại rằng phía chính quyền Diệm gắn Bảo Đại với những lực lượng này và cáo buộc
ông đã hậu thuẫn hoặc có quan hệ với họ trong cuộc đấu tranh chống chính quyền.
Trong chiến dịch chống Bảo Đại, mối quan hệ ấy được sử dụng như một phần của những
cáo buộc nhằm chứng minh rằng Bảo Đại đứng về phía các lực lượng chống Diệm.
Vì vậy, trong
tác phẩm, Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên xuất hiện không chỉ như những tổ chức
tôn giáo hay quân sự riêng biệt mà còn là những thành phần của cuộc tranh chấp
quyền lực tại miền Nam trong năm 1955.
Hội đồng Cách mạng
và quan hệ với Ngô Đình Diệm
Tác phẩm trình
bày một tình trạng không hoàn toàn đồng nhất giữa các lực lượng được gọi là
“giáo phái”. Một số lãnh đạo Cao Đài và Hòa Hảo tham gia Hội đồng Cách mạng và
trong một thời gian vẫn hoạt động trong khuôn khổ chính trị có quan hệ với
chính quyền Diệm.
Vì vậy, tác phẩm
không trình bày toàn bộ Cao Đài hoặc toàn bộ Hòa Hảo như một khối duy nhất chống
Ngô Đình Diệm. Bên cạnh những người tham gia Hội đồng Cách mạng còn có những
lãnh đạo và lực lượng khác không chấp nhận chính quyền hoặc tiếp tục chống lại
chính quyền bằng chính trị hay quân sự.
Đến ngày
15-01-1956, theo tác phẩm, chính quyền Diệm giải tán Hội đồng Cách mạng bằng những
cuộc bố ráp của cảnh sát. Một số thành viên phải lưu vong hoặc đi vào những khu
vực có lực lượng vũ trang chống chính quyền. Chapman đặt diễn biến này trong
quá trình ngày càng thu hẹp không gian hoạt động của các lực lượng chính trị
ngoài chính quyền.
Những tiếng nói
chống cuộc trưng cầu dân ý
Tác phẩm ghi nhận
rằng trước ngày 23-10-1955, sự chống đối công khai đối với cuộc trưng cầu không
nhiều. Một nguyên nhân được tác phẩm đề cập là các lực lượng đối lập không có
phương tiện báo chí và tuyên truyền tương đương với chính quyền.
Tuy nhiên,
Chapman dẫn một số trường hợp chống đối cụ thể.
Ngày
22-10-1955, Tướng Hòa Hảo Trần Văn Soái tuyên bố ủng hộ một chế độ thực sự dân
chủ nhưng cho rằng cuộc trưng cầu do chính quyền Diệm tổ chức là bất hợp pháp
và vô hiệu. Ông kêu gọi người Việt Nam và các quốc gia thân hữu không tin vào
cuộc vận động này.
Tác phẩm cũng đề
cập đến lực lượng Hòa Hảo của Ba Cụt, lúc đó đang chiến đấu với Quân đội Quốc
gia tại miền Tây. Một truyền đơn ngày 03-10-1955 được tác phẩm dẫn lại cáo buộc
chính quyền Diệm tập hợp và ép buộc dân chúng tham gia những cuộc biểu tình đòi
phế truất Bảo Đại và đưa Diệm lên làm Quốc trưởng. Truyền đơn còn cáo buộc Hoa
Kỳ đứng phía sau chính quyền Diệm và đề cập đến viện trợ của Hoa Kỳ cùng các tổ
chức Công giáo Mỹ.
Đây là những
cáo buộc của lực lượng chống Diệm được Chapman dẫn lại; tác phẩm không đồng nhất
những lời trong truyền đơn với lời của chính tác giả.
Những cáo buộc
về viện trợ Hoa Kỳ và việc vận động quần chúng
Tác phẩm còn dẫn
tài liệu của Việt Nam Dân chủ Xã hội Đảng, một tổ chức gắn với Hòa Hảo. Theo
tài liệu này, chính quyền Diệm bị cáo buộc sử dụng viện trợ của Hoa Kỳ không
đúng mục đích và dùng tiền để vận động giới lao động và sinh viên ký kiến nghị ủng
hộ việc đưa Diệm lên làm Quốc trưởng và phế truất Bảo Đại.
Chapman đưa những
tài liệu này vào phần nói về những tiếng nói bất đồng của người Việt Nam. Tác
phẩm qua đó ghi nhận rằng bên cạnh những kiến nghị và hoạt động ủng hộ cuộc
trưng cầu được chính quyền phổ biến, vẫn tồn tại những lực lượng Việt Nam phản
đối cách thức cuộc trưng cầu được tiến hành.
Từ các “giáo
phái” đến vấn đề đối lập chính trị
Sau cuộc trưng
cầu, tác phẩm mở rộng câu chuyện từ Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên sang vấn đề
đối lập chính trị nói chung.
Chapman dẫn hồi
ký của Cao Văn Luận về một cuộc trao đổi với Ngô Đình Diệm năm 1955. Theo lời
thuật lại này, Diệm cho rằng có quá nhiều chính đảng nhỏ sẽ gây hỗn loạn và đất
nước cần một phong trào cách mạng quốc gia cùng một chính đảng có tổ chức. Tác
phẩm đặt nội dung này bên cạnh sự phát triển của Phong Trào Cách Mạng Quốc Gia
và Đảng Cần Lao Nhân Vị, gắn với Ngô Đình Nhu.
Theo tác phẩm,
chính quyền sau đó sử dụng biện pháp cưỡng chế đối với nhiều tổ chức đối lập,
làm cho khả năng cạnh tranh chính trị công khai ngày càng bị hạn chế.
Chapman dẫn những
con số khác nhau về số người thuộc các lực lượng chống đối bị giết hoặc bắt giữ
trong những năm đầu của chính quyền Diệm. Tác giả lưu ý rằng một con số do một
sử gia miền Bắc đưa ra có thể đã bị phóng đại, đồng thời dẫn một ước tính khác
của Gabriel Kolko. Những số liệu này được tác phẩm sử dụng trong phần trình bày
về bầu không khí sợ hãi và sự thu hẹp hoạt động chính trị đối lập.
Sự hình thành
những lời chỉ trích chính quyền Diệm
Theo tác phẩm,
đến thời gian chuẩn bị cuộc bầu cử Quốc hội tháng 3-1956, những tiếng nói chống
đối rời rạc trước đó đã phát triển thành sự chống đối rõ ràng hơn.
Việc giải tán Hội
đồng Cách mạng, các hoạt động của cảnh sát và việc một số nhân vật quốc gia bị
đẩy ra khỏi đời sống chính trị công khai đã đưa nhiều thành phần bất mãn đến gần
nhau hơn.
Tác phẩm ghi nhận
rằng trong những lời chỉ trích chính quyền lúc này xuất hiện các cách gọi như
“Mỹ-Diệm”, “Tôn Giáo Trị” (Religious Government) và “Gia Đình Trị” (Family
Government). Đây là những cách gọi của các lực lượng chống chính quyền mà
tác phẩm ghi nhận, không phải những danh xưng do Chapman đặt cho chính quyền.
Cách tác phẩm
nhìn sự chú ý của Hoa Kỳ đối với các lực lượng này
Ở phần kết,
Chapman trở lại Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên khi bàn về chính sách Hoa Kỳ.
Theo tác phẩm,
các viên chức Hoa Kỳ quan tâm nhiều đến ảnh hưởng của cuộc trưng cầu đối với uy
tín quốc tế của Ngô Đình Diệm và hình ảnh của Hoa Kỳ, nhưng không dành sự chú ý
tương xứng cho cách những lực lượng chính trị và xã hội bên trong miền Nam trải
nghiệm những biến chuyển ấy.
Chapman nêu cụ
thể Hòa Hảo, Bình Xuyên và Cao Đài trong nhận định này. Theo tác giả, việc
không tìm hiểu đầy đủ môi trường chính trị nội bộ miền Nam khiến phía Hoa Kỳ
không nắm hết những hậu quả phát sinh từ các chính sách của chính quyền Diệm và
sự bất mãn của những lực lượng Việt Nam.
Tóm lại theo
cách trình bày của tác phẩm
Trong tác phẩm,
Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên không được trình bày như một khối hoàn toàn đồng
nhất. Có những lãnh đạo và thành phần tham gia Hội đồng Cách mạng, trong khi những
thành phần khác chống chính quyền Diệm bằng chính trị hoặc quân sự. Riêng một số
lực lượng Hòa Hảo đã công khai phản đối cuộc trưng cầu dân ý trước ngày
23-10-1955.
Tác phẩm đặt
các lực lượng này trong một quá trình rộng hơn: từ cuộc khủng hoảng chính trị
năm 1955, qua cuộc trưng cầu dân ý, đến sự thu hẹp của các lực lượng đối lập và
sự gia tăng bất mãn đối với chính quyền Diệm trong năm 1956.
Trong cách
trình bày của Chapman, những tiếng nói từ Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các
thành phần đối lập còn có ý nghĩa đối với mục tiêu chung của tác phẩm: đưa những
lực lượng và tiếng nói của chính người Việt Nam trong đời sống chính trị miền
Nam vào câu chuyện về năm 1955, thay vì chỉ nhìn các biến cố ấy từ quan hệ giữa
Ngô Đình Diệm và Hoa Kỳ.
3/- Ngô Đình
Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955
Trong tác phẩm,
Jessica Chapman xem cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 là một biến cố quan trọng
trong quá trình Ngô Đình Diệm củng cố quyền lực và thay đổi chính thể tại miền
Nam Việt Nam. Tác phẩm không chỉ trình bày kết quả cuộc bỏ phiếu mà dành nhiều
phần cho cách chính quyền Diệm chuẩn bị, tuyên truyền, giải thích ý nghĩa của
cuộc trưng cầu, tổ chức bỏ phiếu và xây dựng hình ảnh đối lập giữa Bảo Đại với
Ngô Đình Diệm.
Từ phế truất Bảo
Đại đến quyền lựa chọn của người dân
Theo tác phẩm,
sau khi uy tín của Bảo Đại bị công kích trên cả phương diện đạo đức và chính trị,
chính quyền Diệm chuyển vấn đề từ việc Bảo Đại có còn xứng đáng làm Quốc trưởng
hay không sang vấn đề người dân có quyền lựa chọn người đứng đầu và chính thể của
mình.
Ngày
06-10-1955, Ngô Đình Diệm công bố tổ chức cuộc trưng cầu. Theo cách chính quyền
trình bày mà Chapman thuật lại, quyết định này nhằm đáp lại những kiến nghị và
yêu cầu của các tổ chức chính trị, tôn giáo và quần chúng. Những yêu cầu ấy được
chính quyền gọi là những nguyện vọng “chính đáng và dân chủ”.
Tác phẩm cho biết
Diệm trình bày cuộc trưng cầu như bước đầu tiên để người dân thực hiện các quyền
chính trị của mình, đồng thời đưa miền Nam vào con đường của thế giới tự do.
Chính quyền giải
thích về dân chủ và quyền bỏ phiếu
Một phần đáng kể
trong tác phẩm dành cho hoạt động của chính quyền nhằm giải thích cho dân chúng
về dân chủ, quyền bỏ phiếu và ý nghĩa của cuộc trưng cầu.
Bộ Thông tin
phát hành những tài liệu giải thích những nguyên tắc căn bản của một chính quyền
dân chủ. Một tài liệu đặt câu hỏi vì sao còn cần tổ chức trưng cầu khi trước đó
đã có nhiều kiến nghị yêu cầu phế truất Bảo Đại. Câu trả lời được đưa ra là việc
loại bỏ một Quốc trưởng là vấn đề hệ trọng và phải được thực hiện bằng một thủ
tục dân chủ, qua sự quyết định của người dân.
Theo những tài
liệu mà Chapman dẫn lại, trưng cầu dân ý được giải thích là một phương thức để
công dân trực tiếp biểu lộ ý kiến về chế độ chính trị và người đứng đầu quốc
gia.
Ngày 19-10,
chính quyền kêu gọi đồng bào biểu lộ ý chí và tiến lên trên con đường “Tự do, Độc
lập và Dân chủ”. Ngày 22-10, Diệm nói trên đài phát thanh rằng đây là lần đầu
tiên người nam và người nữ Việt Nam được thực hiện một quyền công dân căn bản bằng
lá phiếu.
Tác phẩm vì vậy
trình bày cuộc trưng cầu không chỉ như một cuộc lựa chọn giữa hai nhân vật mà
còn được chính quyền Diệm giới thiệu như một bài học và một bước thực hành dân
chủ.
Hai lựa chọn được
chính quyền trình bày
Theo Chapman,
chiến dịch vận động đặt Bảo Đại và Ngô Đình Diệm vào hai hình ảnh đối nghịch.
Bảo Đại được gắn
với chế độ quân chủ, quá khứ phong kiến, sự lệ thuộc vào Pháp và những cáo buộc
về suy đồi đạo đức. Ngược lại, Diệm được giới thiệu như người đại diện cho độc
lập, chống thực dân, chống cộng sản và xây dựng một chính thể mới.
Sự đối lập này
tiếp tục được thể hiện trực tiếp trên lá phiếu.
Phần dành cho Bảo
Đại mang màu xanh, một màu mà tác phẩm cho là mang ý nghĩa không thuận lợi
trong quan niệm phổ biến lúc đó; hình Bảo Đại được thể hiện với vẻ nghiêm nghị,
mặc trang phục truyền thống. Phần dành cho Diệm mang màu đỏ, được xem là màu
may mắn; Diệm tươi cười, mặc trang phục hiện đại và xuất hiện giữa đám đông.
Nội dung hai phần
lá phiếu cũng không chỉ hỏi cử tri chọn một trong hai người. Một lựa chọn gắn với
việc tiếp tục công nhận Bảo Đại; lựa chọn kia gắn việc công nhận Ngô Đình Diệm
làm Quốc trưởng với việc xây dựng một chính quyền mới.
Chapman dẫn hồi
ức của Edward Lansdale cho biết ông từng đề nghị chú ý đến việc sử dụng màu sắc
vì ý nghĩa của màu sắc trong phong tục và tín ngưỡng. Tuy nhiên, tác phẩm cũng
ghi rằng có ít chứng cứ cho thấy phía Hoa Kỳ can dự đáng kể vào các thủ tục cụ
thể của cuộc bỏ phiếu trước ngày trưng cầu.
Thể thức tổ chức
cuộc bỏ phiếu
Tác phẩm trình
bày khá cụ thể những quy định chính thức về cuộc trưng cầu.
Theo công bố của
chính quyền, nam và nữ từ 18 tuổi trở lên, đã đăng ký trong cuộc điều tra dân số
gần nhất, có quyền bỏ phiếu kín. Số cử tri đăng ký chính thức được nêu là
5.335.688 người. Khoảng một ngàn cử tri được bố trí một phòng phiếu.
Cử tri xuất
trình giấy tờ nhận dạng, nhận lá phiếu và phong bì, xé bỏ phần dành cho người
mình không lựa chọn, đặt phần còn lại vào phong bì rồi bỏ vào thùng phiếu.
Tác phẩm cho biết
trên giấy tờ, chính quyền ban hành khá nhiều quy định về tính hợp lệ của phiếu,
việc kiểm phiếu, lập biên bản và những biện pháp nhằm ngăn ngừa gian lận. Chính
quyền trình bày quá trình ghi nhận và kiểm phiếu như một thủ tục khách quan.
Kết quả cuộc
trưng cầu và cách tác phẩm trình bày vấn đề
Kết quả chính
thức đem lại cho Ngô Đình Diệm một tỷ lệ khoảng 98% số phiếu.
Chapman không
cho rằng mức chênh lệch này có thể được giải thích chỉ bằng chiến dịch tuyên
truyền một chiều, tâm lý chống Bảo Đại hoặc những yếu tố văn hóa mà tác phẩm đã
trình bày trước đó. Tác giả cho rằng tham nhũng và sự đe dọa phải đóng một vai
trò đáng kể trong việc tạo ra kết quả quá chênh lệch.
Tác phẩm dẫn lại
một bản đánh giá của CIA năm 1966, trong đó cuộc trưng cầu tháng 10-1955 được
xem là cuộc bỏ phiếu có kết quả được định trước nhiều nhất trong sáu cuộc bầu cử
ở miền Nam kể từ Hiệp định Genève. Theo tài liệu CIA được Chapman dẫn, áp lực
quân sự, việc can thiệp vào lá phiếu và tình trạng thiếu bí mật thực sự trong bỏ
phiếu góp phần tạo nên kết quả áp đảo.
Chapman đồng thời
ghi nhận một điểm khác trong tài liệu CIA. CIA cho rằng hoạt động giáo dục cử
tri của chính quyền chủ yếu quảng bá những người được chính quyền ủng hộ và ít
giải thích thực chất quyền lực của lá phiếu. Nhưng Chapman cho rằng nhận định ấy
có phần không hoàn toàn công bằng, bởi chính quyền Diệm thực sự đã có những hoạt
động nhằm giải thích cho dân chúng về dân chủ. Tác giả đồng thời cho rằng hoạt
động giáo dục đó mang tính định hướng mạnh về phía chính quyền.
Như vậy, tác phẩm
vừa ghi nhận những hoạt động giải thích dân chủ của chính quyền, vừa trình bày
những vấn đề liên quan đến cách cuộc trưng cầu được tiến hành.
Cuộc trưng cầu
và việc thành lập chính thể mới
Sau chiến thắng
trong cuộc trưng cầu, ngày 26-10-1955, Ngô Đình Diệm tuyên bố thành lập Việt
Nam Cộng hòa và trở thành Tổng thống.
Theo tác phẩm,
cuộc trưng cầu được chính quyền trình bày như bước đầu, chứ chưa phải toàn bộ
quá trình xây dựng chính thể dân chủ. Những bước tiếp theo được đặt ra là bầu
Quốc hội và xây dựng Hiến pháp.
Vì vậy, trong
cách trình bày của chính quyền mà Chapman ghi nhận, cuộc trưng cầu ngày 23-10 nằm
trong một tiến trình: phế truất Bảo Đại → xác lập chính thể cộng hòa → bầu Quốc
hội → xây dựng Hiến pháp.
Cuộc trưng cầu
và vấn đề tổng tuyển cử năm 1956
Tác phẩm còn đặt
cuộc trưng cầu trong vấn đề rộng hơn của Hiệp định Genève và cuộc tổng tuyển cử
dự kiến năm 1956.
Diệm từ chối
thương lượng với chính quyền miền Bắc về cuộc tổng tuyển cử toàn quốc, với lập
luận rằng Quốc Gia Việt Nam không bị ràng buộc bởi một hiệp định mà mình không
ký và rằng một cuộc bầu cử tự do không thể diễn ra tại miền Bắc dưới chế độ cộng
sản.
Theo tác phẩm,
chính quyền Diệm và báo chí ủng hộ ông đặt miền Nam dân chủ đối lập với miền Bắc
cộng sản, đồng thời chuyển trọng tâm sang việc tổ chức bầu Quốc hội và xây dựng
các định chế riêng tại miền Nam.
Trong cách
trình bày ấy, cuộc trưng cầu ngày 23-10 trở thành một phần của lập luận rằng miền
Nam đang tự xây dựng một chính thể dựa trên bầu cử và vì vậy không cần tham gia
một cuộc tổng tuyển cử mà chính quyền Diệm cho rằng không thể bảo đảm tự do.
Từ lời hứa dân
chủ đến vấn đề đối lập
Chapman cũng đặt
cuộc trưng cầu trong quá trình xây dựng “Cách mạng Nhân vị” của anh em Ngô Đình
Diệm và Ngô Đình Nhu.
Theo tác phẩm,
Diệm không chỉ sử dụng chữ “dân chủ” để đối ngoại. Những thông điệp về dân chủ,
quyền tự quyết và quyền công dân được phổ biến rộng rãi trong miền Nam. Vì vậy,
Chapman không hoàn toàn đồng ý với cách giải thích cho rằng những lời nói về
dân chủ của Diệm chủ yếu chỉ nhằm làm hài lòng Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, tác
phẩm đồng thời trình bày việc chính quyền thu hẹp hoạt động của các lực lượng đối
lập và hạn chế cạnh tranh chính trị. Đây là vấn đề Chapman tiếp tục theo dõi
khi bàn đến cuộc bầu cử Quốc hội năm 1956 và sự gia tăng những lời chỉ trích
chính quyền.
Tóm lại theo
cách trình bày của tác phẩm
Trong cách
trình bày của Jessica Chapman, cuộc trưng cầu ngày 23-10-1955 có nhiều lớp nội
dung cùng tồn tại.
Đối với chính
quyền Ngô Đình Diệm, cuộc trưng cầu được giới thiệu là quyền lựa chọn của người
dân, bước đầu của một tiến trình xây dựng chính thể dân chủ và phương tiện để
chấm dứt chế độ quân chủ của Bảo Đại.
Tác phẩm ghi nhận
rằng chính quyền thực sự tiến hành những hoạt động nhằm giải thích dân chủ, quyền
công dân và ý nghĩa của lá phiếu cho dân chúng. Đồng thời, Chapman trình bày sự
mất cân bằng giữa hai phía trong vận động, cách thiết kế lá phiếu, sự kiểm soát
thông tin và những vấn đề liên quan đến việc tổ chức bỏ phiếu. Đối với kết quả
khoảng 98% dành cho Diệm, tác giả cho rằng sự đe dọa và những hành vi sai lệch
trong quá trình bỏ phiếu đã đóng vai trò đáng kể.
Vì vậy, theo
tác phẩm, cuộc trưng cầu vừa là phương tiện phế truất Bảo Đại và xác lập quyền
lực của Ngô Đình Diệm, vừa được chính quyền trình bày như bước mở đầu của một
chính thể dân chủ mới tại miền Nam Việt Nam. Cách tác phẩm hiểu chữ “dân chủ”
trong quá trình này sẽ được trình bày riêng ở mảng 5, để không trộn phần tóm lược
sự kiện với quan niệm tổng quát của tác phẩm.
4/- Hoa Kỳ
và cuộc trưng cầu dân ý
Trong tác phẩm,
Jessica Chapman dành một phần quan trọng để trình bày thái độ của Hoa Kỳ đối với
Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955. Tác phẩm phân biệt giữa
việc chính quyền Diệm tổ chức cuộc trưng cầu với cách các viên chức Hoa Kỳ nhìn
nhận, góp ý và phản ứng trước sự kiện này. Chapman cũng dành phần cuối tác phẩm
để trình bày nhận định của mình về giới hạn trong cách Hoa Kỳ hiểu đời sống
chính trị bên trong miền Nam Việt Nam.
Hoa Kỳ ủng hộ
việc xây dựng các định chế chính trị tại miền Nam
Theo tác phẩm,
Hoa Kỳ ủng hộ việc củng cố một chính quyền ở miền Nam có khả năng đứng vững trước
miền Bắc cộng sản. Các viên chức Mỹ cũng ủng hộ việc tiến tới một Quốc hội được
bầu và xây dựng những định chế chính trị mới.
Vấn đề này gắn
với Hiệp định Genève và cuộc tổng tuyển cử toàn quốc dự kiến năm 1956. Chapman
trình bày rằng Hoa Kỳ âm thầm ủng hộ việc tránh cuộc tổng tuyển cử thống nhất
trong hoàn cảnh lúc đó, nhưng đồng thời muốn phía miền Nam có những bước đi có
thể chứng tỏ rằng họ đang xây dựng một chính thể có cơ sở chính trị và pháp lý
riêng.
Kenneth Young
cho rằng một Quốc hội được bầu là điều cần thiết trước những bước tiếp theo
liên quan đến vấn đề bầu cử và thống nhất. Tuy nhiên, theo tài liệu mà tác phẩm
dẫn, ông cũng nhìn thấy một khó khăn: một cuộc bầu cử dân chủ thực sự có những
yếu tố khó dự đoán và có thể gây bất lợi cho một chính quyền Diệm còn chưa vững
chắc.
Hoa Kỳ có những
dè dặt đối với cuộc trưng cầu
Tác phẩm cho thấy
các viên chức Hoa Kỳ không hoàn toàn đồng ý với cách tổ chức cuộc trưng cầu của
chính quyền Diệm.
Đại sứ Hoa Kỳ
G. Frederick Reinhardt cho rằng một cách làm có tính dân chủ hơn là để một Quốc
hội được bầu quyết định vấn đề Bảo Đại và việc xây dựng Hiến pháp, thay vì tổ
chức cuộc trưng cầu theo phương thức mà Diệm lựa chọn.
Reinhardt cũng
lo ngại rằng việc chính quyền kiểm soát quá trình vận động, trong khi phía đối
lập không có cơ hội trình bày quan điểm tương xứng, sẽ khiến giới báo chí và dư
luận quốc tế nhận thấy những yếu tố không dân chủ của cuộc trưng cầu.
Vì vậy, theo
tác phẩm, ông khuyến cáo Hoa Kỳ không nên công khai mô tả cuộc trưng cầu như một
cuộc bỏ phiếu hoàn toàn “tự do” hoặc “dân chủ”. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về căn bản
đồng ý với cách thận trọng này.
Mức độ can dự của
Hoa Kỳ vào thủ tục bỏ phiếu
Tác phẩm đề cập
đến Edward Lansdale, một nhân vật Hoa Kỳ có quan hệ gần gũi với chính quyền Diệm.
Lansdale về sau
nhớ lại rằng ông đã góp ý về việc sử dụng màu sắc trên lá phiếu dựa trên ý
nghĩa văn hóa của các màu và rằng ông đề nghị nên sử dụng một hình ảnh thích hợp
của Bảo Đại để cuộc bỏ phiếu có vẻ hợp lệ.
Tuy nhiên,
Chapman đặt giới hạn cho chi tiết này. Theo tác phẩm, có ít chứng cứ cho thấy
phía Hoa Kỳ quan tâm hoặc can dự đáng kể vào những thủ tục cụ thể của cuộc bỏ
phiếu trước ngày 23-10.
Như vậy, tác phẩm
có ghi nhận vai trò tư vấn của một nhân vật Mỹ, nhưng không từ đó trình bày
toàn bộ việc tổ chức cuộc trưng cầu như một công việc do Hoa Kỳ trực tiếp điều
hành.
Phản ứng của
Hoa Kỳ trước kết quả
Sau cuộc bỏ phiếu,
thái độ của các viên chức Hoa Kỳ được tác phẩm trình bày là nhìn chung thuận lợi.
Reinhardt gọi
cuộc trưng cầu là một “resounding success” đối với chính quyền Diệm. Tuy nhiên,
theo tác phẩm, ông không cho rằng kết quả ấy tự nó chứng minh rằng đại đa số
dân chúng thực sự ủng hộ Diệm. Điều mà kết quả cho thấy rõ hơn, theo đánh giá
được Chapman dẫn lại, là khả năng của chính quyền Diệm trong việc tổ chức một
cuộc trưng cầu trên quy mô rộng mà hầu như không gặp sự chống đối công khai
đáng kể.
Tác phẩm ghi nhận
rằng ngoài một số cuộc tấn công của lực lượng Hòa Hảo vào các địa điểm bỏ phiếu
tại khu vực Cần Thơ, sự chống đối có thể nhìn thấy trong ngày bỏ phiếu tương đối
ít.
Các viên chức
Hoa Kỳ cũng nhìn kết quả trong bối cảnh chính quyền Diệm đã vượt qua những
thách thức từ Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên, những người ủng hộ Bảo Đại và các lực
lượng cộng sản.
Báo chí Hoa Kỳ
có những cách nhìn khác nhau
Chapman cũng
trình bày phản ứng của báo chí Hoa Kỳ và cho thấy không phải báo chí Mỹ đều
nhìn cuộc trưng cầu giống nhau.
Một số tờ báo,
đặc biệt tại miền Trung Tây Hoa Kỳ, xem kết quả như một biểu hiện của sự tin tưởng
dành cho Diệm và như một thắng lợi của các nguyên tắc dân chủ trước chủ nghĩa cộng
sản.
Trong khi đó, một
số báo ở miền Đông tỏ ra dè dặt hơn. Tác phẩm dẫn Henry Lieberman của New
York Times, người cho rằng số người tham gia và kết quả cuộc trưng cầu cho
thấy mức độ kiểm soát hành chính của chính quyền Diệm rất rộng.
Vì vậy, tác phẩm
ghi nhận cả những phản ứng thuận lợi lẫn những phản ứng hoài nghi trong dư luận
Hoa Kỳ.
Hoa Kỳ, cuộc
trưng cầu và tổng tuyển cử năm 1956
Theo tác phẩm,
kết quả ngày 23-10 còn được người Mỹ nhìn trong mối liên hệ với cuộc tổng tuyển
cử thống nhất Việt Nam dự kiến năm 1956.
Một số báo chí
Hoa Kỳ cho rằng thắng lợi của Diệm làm cho khả năng tiến hành cuộc tổng tuyển cử
theo Hiệp định Genève trở nên xa hơn. Sau cuộc trưng cầu, Diệm tiếp tục tuyên bố
rằng ông sẽ không thương lượng về bầu cử thống nhất khi miền Bắc chưa có những
điều kiện mà ông xem là tự do thực sự.
Chapman đặt
thái độ này trong bối cảnh lo ngại của Hoa Kỳ về sự phát triển của chủ nghĩa cộng
sản tại Đông Nam Á và quan niệm rằng miền Nam cần được củng cố như một thực thể
chính trị riêng.
Cuộc trưng cầu
và sự suy giảm ảnh hưởng của Pháp
Tác phẩm còn
cho rằng người Mỹ nhìn cuộc trưng cầu trong quan hệ với sự chuyển đổi ảnh hưởng
từ Pháp sang Hoa Kỳ tại miền Nam Việt Nam.
Việc Bảo Đại bị
loại bỏ và chính thể mới được thành lập đánh dấu sự suy giảm thêm của ảnh hưởng
chính trị Pháp tại Sài Gòn. Một số người Mỹ nhìn sự thay đổi này một cách thuận
lợi vì nó chấm dứt những tàn dư của quyền lực thực dân Pháp.
Tuy nhiên, tác
phẩm cũng ghi nhận một cách nhìn khác: khi ảnh hưởng Pháp suy giảm, Hoa Kỳ trở
thành cường quốc phương Tây chủ yếu gắn với miền Nam, và do đó cũng phải gánh
trách nhiệm ngày càng lớn đối với những diễn biến tại đây.
Đánh giá của
CIA về sau
Chapman dẫn một
bản đánh giá của CIA năm 1966 nhìn lại các cuộc bầu cử ở miền Nam kể từ Genève.
Theo tài liệu
này, cuộc trưng cầu tháng 10-1955 được xem là cuộc bỏ phiếu mà kết quả được định
trước nhiều nhất trong số những cuộc bầu cử được khảo sát. CIA đề cập đến áp lực
quân sự, việc can thiệp vào lá phiếu và tình trạng thiếu bí mật thực sự trong
quá trình bỏ phiếu.
Tuy nhiên, như
đã trình bày ở phần trước, Chapman không hoàn toàn chấp nhận tất cả đánh giá của
CIA. Khi CIA cho rằng chương trình giáo dục cử tri ít giải thích ý nghĩa của
quyền bỏ phiếu, tác giả cho rằng nhận định này có phần không công bằng, bởi
chính quyền Diệm đã có những nỗ lực phổ biến khái niệm dân chủ cho dân chúng,
dù những hoạt động đó mang tính định hướng mạnh.
Hoa Kỳ và đời sống
chính trị bên trong miền Nam
Đây là điểm được
Chapman nhấn mạnh ở phần kết của tác phẩm.
Theo tác giả,
các viên chức Hoa Kỳ quan tâm nhiều đến việc một cuộc trưng cầu thiếu tính dân
chủ có thể gây tổn hại như thế nào đối với uy tín quốc tế của Ngô Đình Diệm và
hình ảnh của chính Hoa Kỳ. Nhưng họ ít chú ý hơn đến những gì đang diễn ra bên
trong xã hội và chính trường miền Nam Việt Nam.
Chapman đặc biệt
nhắc đến Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên. Theo tác giả, giới hoạch định chính
sách Hoa Kỳ không tìm hiểu đầy đủ cách những lực lượng này và những thành phần
chính trị Việt Nam khác nhìn nhận và trải nghiệm cuộc trưng cầu cũng như quá
trình củng cố quyền lực của Diệm.
Ở điểm này,
Chapman còn phân biệt cách giải thích của mình với một số hướng nghiên cứu
khác. Tác phẩm nhắc đến những cách giải thích đặt trọng tâm vào lý thuyết hiện
đại hóa, chính sách ngăn chặn cộng sản hoặc quan hệ giữa Diệm với Hoa Kỳ.
Chapman không phủ nhận các yếu tố ấy, nhưng nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ chưa cố gắng
đầy đủ để hiểu sự phức tạp của đời sống chính trị miền Nam Việt Nam.
Tác giả kết
thúc bằng nhận định rằng, ở một mức độ nào đó, Hoa Kỳ đã “opted for ignorance
rather than influence” — có thể hiểu là đã chọn sự thiếu hiểu biết hơn là tìm
cách tạo ảnh hưởng dựa trên sự hiểu biết đầy đủ về tình hình.
Tóm lại theo
cách trình bày của tác phẩm
Trong cách
trình bày của Jessica Chapman, Hoa Kỳ ủng hộ việc củng cố chính quyền Ngô Đình
Diệm và xây dựng những định chế chính trị riêng tại miền Nam, nhưng một số viên
chức Mỹ có những dè dặt đáng kể đối với cách tổ chức cuộc trưng cầu ngày
23-10-1955.
Tác phẩm không
trình bày Hoa Kỳ như bên trực tiếp tổ chức toàn bộ cuộc trưng cầu. Ngược lại,
Chapman ghi nhận những bất đồng và lo ngại của các viên chức Mỹ, đồng thời cho
rằng chứng cứ về sự can dự của Hoa Kỳ vào những thủ tục bỏ phiếu cụ thể còn hạn
chế.
Sau cuộc trưng
cầu, phía Hoa Kỳ nhìn chung đón nhận kết quả thuận lợi cho chính quyền Diệm,
trong bối cảnh chống cộng sản, vấn đề tổng tuyển cử năm 1956 và sự suy giảm ảnh
hưởng của Pháp.
Cuối cùng, nhận
định riêng của Chapman là Hoa Kỳ đã chú ý nhiều đến hình ảnh quốc tế và những mục
tiêu chiến lược, nhưng chưa dành sự quan tâm tương xứng cho đời sống chính trị
bên trong miền Nam và tiếng nói của chính các lực lượng Việt Nam. Đây cũng là một
trong những lý do tác phẩm chủ ý sử dụng các nguồn tiếng Việt để đưa những yếu
tố đó trở lại câu chuyện về cuộc trưng cầu dân ý năm 1955.
5/- Quan niệm
về dân chủ và những kết luận của tác phẩm
Đây là mảng bao
quát nhất trong cách Jessica Chapman trình bày cuộc trưng cầu dân ý ngày
23-10-1955. Tác phẩm không chỉ khảo sát việc Bảo Đại bị phế truất và Ngô Đình
Diệm trở thành người đứng đầu chính thể mới, mà còn đặt sự kiện này trong sự gặp
nhau giữa những quan niệm chính trị truyền thống của Việt Nam với những khái niệm
dân chủ chịu ảnh hưởng phương Tây. Đồng thời, ở phần kết, Chapman trình bày những
kết luận của mình về chính quyền Diệm, các lực lượng Việt Nam và cách Hoa Kỳ
nhìn chính trường miền Nam.
Nho giáo, Thiên
mệnh và dân chủ
Ngay từ phần đầu,
tác phẩm dành nhiều chỗ cho Nho giáo và quan niệm Thiên mệnh (Mandate of
Heaven). Chapman dẫn các học giả khác nhau để trình bày quan niệm rằng phẩm hạnh
của người cầm quyền có quan hệ với tính chính đáng của quyền lực. Một người cai
trị không thực hiện đúng trách nhiệm đạo đức có thể mất Thiên mệnh, trong khi sự
xuất hiện của một trật tự chính trị mới có thể được nhìn như dấu hiệu của sự
chuyển đổi tính chính đáng.
Tuy nhiên,
Chapman cũng dẫn những quan điểm khác để nói rõ rằng không thể dùng Nho giáo
hay Thiên mệnh để giải thích toàn bộ hành vi chính trị của người Việt Nam. Những
yếu tố thực tế như quyền lực của chính quyền, sự sợ hãi trước sự trừng phạt và
những khác biệt giữa các vùng cũng phải được tính đến.
Trên nền đó,
tác phẩm nhận thấy trong chiến dịch năm 1955 có hai dòng thuyết phục cùng tồn tại.
Dòng thứ nhất
mang tính truyền thống: Bảo Đại bị công kích về đạo đức, phẩm hạnh và trách nhiệm
của người cai trị. Chapman liên hệ cách công kích này với tư tưởng chính trị
Nho giáo và quan niệm Thiên mệnh, dù tác giả lưu ý rằng phía Diệm dường như
không công khai tuyên bố Bảo Đại đã mất Thiên mệnh.
Dòng thứ hai sử
dụng những khái niệm chịu ảnh hưởng phương Tây: dân chủ, quyền tự quyết, quyền
công dân và quyền lựa chọn người lãnh đạo bằng lá phiếu.
Những quan niệm
chính trị theo phương Tây được đưa vào cuộc vận động
Theo tác phẩm,
cuộc trưng cầu diễn ra trong một xã hội đang trải qua những thay đổi chính trị
nhanh chóng. Những quan niệm truyền thống về người cầm quyền tồn tại bên cạnh
những hình thức chính trị mới được trình bày bằng ngôn ngữ của dân chủ và bầu cử.
Chính quyền Diệm
vì vậy không chỉ kêu gọi dân chúng đi bỏ phiếu mà còn phát hành tài liệu nhằm
giải thích dân chủ là gì, trưng cầu dân ý là gì và tại sao người dân phải trực
tiếp quyết định một vấn đề chính trị quan trọng.
Tác phẩm dẫn
các tài liệu của Bộ Thông tin giải thích rằng trưng cầu dân ý là một phương thức
dân chủ để công dân biểu lộ ý kiến về chế độ chính trị và người đứng đầu quốc
gia. Việc đã có những kiến nghị yêu cầu phế truất Bảo Đại không được trình bày
là đủ; theo tài liệu của chính quyền, một quyết định hệ trọng như vậy còn phải
được thực hiện thông qua một thủ tục dân chủ.
Theo cách trình
bày này, lá phiếu trở thành biểu hiện của quyền công dân.
Dân chủ được đặt
đối lập với quân chủ và cộng sản
Trong những tài
liệu và báo chí mà Chapman khảo sát, “dân chủ” được trình bày bằng cách đặt nó
đối diện với hai mô hình khác.
Một phía là chế
độ quân chủ và quá khứ phong kiến, được gắn với Bảo Đại. Việc phế truất Bảo Đại
vì vậy được trình bày không chỉ là thay một cá nhân mà còn là rời bỏ một trật tự
chính trị cũ.
Phía kia là chủ
nghĩa cộng sản.
Tác phẩm dẫn
báo Thời Luận giải thích sự khác biệt giữa chế độ độc tài, cộng sản,
phát-xít và chế độ dân chủ. Theo cách trình bày của tờ báo, trong chế độ dân chủ,
quyền cá nhân được đề cao, người dân có quyền lựa chọn bằng bầu cử và có quyền
phê bình; còn trong chế độ độc tài, cá nhân phải phục tùng đảng và không có những
quyền ấy.
Trong cách
tuyên truyền được tác phẩm ghi nhận, miền Nam vì vậy được trình bày như đang tiến
về dân chủ, trong khi miền Bắc cộng sản được mô tả như một chế độ toàn trị.
Dân chủ và vấn
đề thống nhất Việt Nam
Tác phẩm cho rằng
ngôn ngữ dân chủ còn liên hệ trực tiếp với vấn đề tổng tuyển cử thống nhất Việt
Nam dự kiến năm 1956.
Chính quyền Diệm
tuyên bố mong muốn thống nhất đất nước thông qua những cuộc bầu cử tự do, nhưng
đồng thời cho rằng điều kiện để có một cuộc bầu cử thực sự tự do không tồn tại ở
miền Bắc.
Ngoại trưởng Vũ
Văn Mẫu nói với phía Hoa Kỳ rằng miền Nam hướng tới thống nhất bằng những cuộc
bầu cử tự do và dân chủ, đồng thời khẳng định chính quyền miền Nam là chính quyền
hợp pháp và sẽ tiến hành việc bầu Quốc hội của mình.
Theo tác phẩm,
chính quyền Diệm vì vậy chuyển trọng tâm từ cuộc tổng tuyển cử toàn quốc sang
xây dựng các định chế chính trị tại miền Nam, trước hết là cuộc trưng cầu tháng
10-1955, tiếp đến là bầu Quốc hội và xây dựng Hiến pháp.
Chapman không
xem ngôn ngữ dân chủ chỉ nhằm vào Hoa Kỳ
Đây là một điểm
được tác phẩm nhấn mạnh.
Chapman cho rằng
nhiều cách giải thích trước đó đã xem những lời tuyên bố về dân chủ của Ngô
Đình Diệm chủ yếu như một phương tiện nhằm làm hài lòng Hoa Kỳ và giành sự ủng
hộ quốc tế.
Qua các nguồn
tiếng Việt, Chapman đưa ra một cách nhìn khác. Theo tác giả, những thông điệp về
dân chủ, quyền tự quyết và quyền công dân đã được phổ biến rộng rãi cho người
dân ở miền Nam, chứ không chỉ dành cho người Mỹ.
Từ đó, tác giả
cho rằng Diệm ít nhất tin vào những giá trị của dân chủ ở mức độ khái niệm, đồng
thời đặt việc quảng bá một hình thức dân chủ của chính quyền trong chương trình
rộng hơn mà Chapman gọi theo các nghiên cứu khác là cuộc “Cách mạng Nhân vị” của
anh em Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu.
Dân chủ và việc
loại bỏ đối lập
Tác phẩm đồng
thời đặt những lời tuyên bố về dân chủ bên cạnh diễn biến của đời sống chính trị
thực tế.
Chapman trình
bày việc các lực lượng đối lập bị hạn chế, một số chính đảng bị loại khỏi đời sống
chính trị công khai, Hội đồng Cách mạng bị giải tán và nhiều nhân vật chống
chính quyền bị bắt giữ, lưu vong hoặc tiếp tục chống đối bằng vũ trang.
Theo tác phẩm,
chính sự khác biệt giữa những lời hứa về quyền cá nhân, quyền chính trị và dân
chủ với những chính sách thực tế của chính quyền về sau đã tạo điều kiện để những
người chống Diệm sử dụng chính ngôn ngữ dân chủ ấy để chỉ trích ông.
Đến thời gian bầu
Quốc hội tháng 3-1956, những lời chỉ trích này trở nên rõ hơn.
Tại sao tác phẩm
chú ý đến nguồn tiếng Việt
Ở phần kết,
Chapman trở lại vấn đề phương pháp tiếp cận của những nghiên cứu trước đó.
Theo tác giả, lịch
sử cuộc trưng cầu năm 1955 thường được nhìn chủ yếu qua quan hệ giữa Hoa Kỳ và
Ngô Đình Diệm. Cách tiếp cận ấy chưa dành sự chú ý tương xứng cho đời sống
chính trị bên trong miền Nam và những quan điểm được chính người Việt Nam bày tỏ.
Vì vậy, Chapman
sử dụng nhiều tài liệu tiếng Việt, gồm báo chí, truyền đơn, tuyên bố chính trị,
tài liệu của chính quyền và tài liệu của những lực lượng chống chính quyền.
Qua những nguồn
này, tác phẩm muốn trình bày không chỉ điều Hoa Kỳ nghĩ về Diệm, mà còn cách
các khái niệm như dân chủ, độc lập, tự do, quyền công dân, quân chủ và cộng sản
được sử dụng trong chính cuộc tranh luận chính trị của người Việt Nam.
Kết luận của
tác phẩm về Ngô Đình Diệm
Theo Chapman,
cuộc trưng cầu năm 1955 giúp Diệm đạt được những mục tiêu quan trọng trước mắt:
phế truất Bảo Đại, thành lập một chính thể riêng tại miền Nam và tránh cuộc tổng
tuyển cử thống nhất dự kiến năm 1956.
Tuy nhiên, tác
giả cho rằng Diệm không xây dựng được một chế độ có mức độ ủng hộ rộng rãi
tương ứng với những lời hứa dân chủ được đưa ra trong năm 1955.
Chapman cho rằng
việc quảng bá rộng rãi những khái niệm như quyền công dân, quyền tự quyết và tự
do chính trị có một hệ quả về sau: những người bất mãn với chính quyền có thể sử
dụng chính những tiêu chuẩn ấy để đánh giá và chỉ trích chính quyền Diệm.
Theo kết luận của
tác phẩm, những lời hứa không được thực hiện về quyền bình đẳng và tự do cá
nhân góp phần giải thích sự bất mãn chính trị phát triển trong những năm sau
đó. Chapman nối quá trình này với sự suy yếu và cuối cùng là sự sụp đổ của
chính quyền Diệm.
Kết luận của
tác phẩm về Hoa Kỳ
Ở những đoạn cuối,
Chapman chuyển trọng tâm sang Hoa Kỳ.
Theo tác giả,
các viên chức Mỹ quan tâm nhiều đến việc những biểu hiện thiếu dân chủ của cuộc
trưng cầu có thể gây tổn hại cho hình ảnh quốc tế của Diệm và của Hoa Kỳ. Họ lại
không dành sự chú ý tương xứng cho cách những chính sách ấy tác động đến các lực
lượng chính trị và xã hội bên trong miền Nam.
Chapman đặc biệt
nhắc đến Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên như những lực lượng mà giới hoạch định
chính sách Hoa Kỳ chưa tìm hiểu đầy đủ.
Tác phẩm kết luận
rằng sự thiếu chú ý đến môi trường chính trị nội bộ khiến Hoa Kỳ không được chuẩn
bị đầy đủ để hiểu những hậu quả của các chính sách đàn áp đối lập và những lời
hứa chính trị không được thực hiện.
Từ đó Chapman
đưa ra câu kết rằng, ở một mức độ nào đó, Hoa Kỳ đã “opted for ignorance rather
than influence” — tức tác giả cho rằng Hoa Kỳ đã chọn sự thiếu hiểu biết về những
phức tạp của chính trường miền Nam thay vì xây dựng ảnh hưởng trên cơ sở hiểu
biết đầy đủ hơn.
Tóm lại theo
cách trình bày của tác phẩm
Quan niệm về
dân chủ là một đường dây xuyên suốt tác phẩm. Chapman đặt cuộc trưng cầu năm
1955 tại điểm gặp nhau giữa Nho giáo – Thiên mệnh và những khái niệm chính trị
chịu ảnh hưởng phương Tây như dân chủ – quyền tự quyết – quyền công dân – bầu cử.
Theo tác phẩm,
chính quyền Diệm thực sự phổ biến những khái niệm dân chủ này rộng rãi trong miền
Nam; vì vậy Chapman không xem chúng chỉ là những lời nói dành cho Hoa Kỳ. Đồng
thời, tác giả đặt những lời hứa ấy bên cạnh việc chính quyền thu hẹp không gian
dành cho các lực lượng đối lập.
Từ các nguồn tiếng
Việt, Chapman muốn đưa người Việt Nam và đời sống chính trị bên trong miền Nam
trở lại trung tâm câu chuyện. Theo kết luận của tác phẩm, cuộc trưng cầu đã
giúp Diệm đạt được những mục tiêu chính trị quan trọng trong ngắn hạn, nhưng
khoảng cách giữa những lời hứa dân chủ và việc thực hiện quyền lực về sau trở
thành một nguồn của sự bất mãn đối với chính quyền.
Đó là cách
Jessica Chapman trình bày và kết luận trong tác phẩm; ở đây chúng ta chỉ ghi nhận
lại nội dung ấy, chưa kiểm chứng, chưa phản biện và chưa phân tích.
Hết tóm lược.
Link tác phẩm
https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?