Trang

▼

Thứ Ba, 6 tháng 10, 2026

6717. Tóm lược. Dàn dựng nền dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo Đại,”

 Jessica M. Chapman là một sử gia Hoa Kỳ nghiên cứu về lịch sử Việt Nam và quan hệ Việt–Mỹ. Năm 2006, bà công bố bài “Staging Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum to Depose Bao Dai” trên tạp chí Diplomatic History, tập 30, số 4, tr. 671 trở đi. Bài nghiên cứu khảo sát cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 nhằm phế truất Quốc trưởng Bảo Đại. Chapman sử dụng nhiều tài liệu đã công bố trước đó, đồng thời cho biết bà khai thác thêm tài liệu từ các văn khố Việt Nam để xem xét sự kiện từ chính tình hình chính trị nội bộ miền Nam Việt Nam, thay vì chỉ nhìn qua các nguồn của Hoa Kỳ. 

Jessica M. Chapman, “Dàn dựng nền dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo Đại,” *Diplomatic History*, Tập 30, Số 4, tháng 9 năm 2006, tr. 671 trở đi. 

Là một công trình rất đáng quan tâm. BBT xin tóm lược để tiện theo dõi. 

Link nguyên văn

https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?

Bản PDF.

https://drive.google.com/file/d/1hNYz6rG0xUHPhtCpdccTaJTkrakqRXbE/view?usp=sharing

TÓM LƯỢC NỘI DUNG VÀ QUAN ĐIỂM CỦA TÁC PHẨM:

“Staging Democracy: South Vietnam’s 1955 Referendum to Depose Bao Dai”: “Dàn dựng nền dân chủ: Cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 tại miền Nam Việt Nam nhằm phế truất Bảo Đại,” * 

Link: https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?

Tóm lược chung & Tóm lược 05 mảng.

TÓM LƯỢC CHUNG

Tác phẩm của Jessica Chapman khảo sát cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 tại miền Nam Việt Nam trong bối cảnh cuộc đấu tranh chính trị giữa Bảo Đại, Ngô Đình Diệm, Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên, các lực lượng đối lập và Hoa Kỳ. Tác giả sử dụng cả nguồn tiếng Anh và nguồn tiếng Việt để trình bày không chỉ cách Hoa Kỳ nhìn sự kiện, mà còn những vấn đề và tiếng nói xuất hiện trong đời sống chính trị miền Nam Việt Nam.

Một nội dung quan trọng của tác phẩm là chiến dịch phế truất Bảo Đại. Chapman đặt chiến dịch này trong sự tồn tại song song của những quan niệm chính trị truyền thống, đặc biệt là Nho giáo và Thiên mệnh, với những khái niệm chịu ảnh hưởng phương Tây như dân chủ, quyền tự quyết và quyền lựa chọn người lãnh đạo bằng lá phiếu. Theo tác phẩm, việc công kích phẩm hạnh và tư cách chính trị của Bảo Đại có thể được đặt trong khuôn khổ truyền thống về tính chính đáng của người cầm quyền, dù phía Diệm dường như không công khai tuyên bố rằng Bảo Đại đã mất Thiên mệnh.

Tác phẩm đồng thời trình bày Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập như những thành phần của chính trường miền Nam năm 1955. Chapman ghi nhận rằng các lực lượng này không hoàn toàn đồng nhất trong quan hệ với chính quyền Ngô Đình Diệm. Tác phẩm trình bày những quan hệ, xung đột và những tiếng nói chống đối xuất hiện trong quá trình chính quyền Diệm củng cố quyền lực.

Đối với cuộc trưng cầu ngày 23-10-1955, tác phẩm trình bày cách chính quyền Diệm phổ biến những khái niệm về dân chủ, quyền công dân, quyền bỏ phiếu và trưng cầu dân ý, đồng thời vận động phế truất Bảo Đại và công nhận Ngô Đình Diệm. Chapman cũng trình bày cách tổ chức và vận động cuộc bỏ phiếu, sự mất cân bằng giữa hai phía, cùng những vấn đề trong quá trình bỏ phiếu và kết quả áp đảo dành cho Diệm.

Về Hoa Kỳ, tác phẩm trình bày sự ủng hộ đối với việc củng cố chính quyền Diệm và xây dựng các định chế chính trị tại miền Nam, đồng thời ghi nhận những dè dặt của một số viên chức Mỹ đối với cách tổ chức cuộc trưng cầu. Theo Chapman, giới chức Hoa Kỳ chú ý nhiều đến ảnh hưởng của sự kiện đối với vị thế quốc tế của Diệm và hình ảnh của Hoa Kỳ, trong khi chưa dành sự chú ý tương xứng cho đời sống chính trị bên trong miền Nam và cách các lực lượng Việt Nam trải nghiệm những biến chuyển ấy.

Một đường dây xuyên suốt tác phẩm là quan niệm về dân chủ. Chapman cho rằng những khái niệm như dân chủ, quyền tự quyết, quyền công dân và bầu cử không chỉ được sử dụng trong quan hệ đối ngoại mà còn được phổ biến trong miền Nam. Tác phẩm đặt những lời hứa về dân chủ và quyền chính trị bên cạnh quá trình chính quyền Diệm thu hẹp hoạt động của các lực lượng đối lập.

Ở phần kết, Chapman cho rằng cuộc trưng cầu giúp Ngô Đình Diệm đạt được những mục tiêu chính trị quan trọng trong ngắn hạn, nhưng những lời hứa về dân chủ cũng tạo ra những tiêu chuẩn mà các lực lượng bất mãn sau đó sử dụng để chỉ trích chính quyền. Tác giả đồng thời cho rằng việc Hoa Kỳ chưa tìm hiểu đầy đủ sự phức tạp của đời sống chính trị miền Nam đã hạn chế khả năng của Hoa Kỳ trong việc hiểu những hệ quả phát sinh từ các chính sách của chính quyền Diệm.

Để trình bày rõ hơn nội dung của tác phẩm, phần dưới đây tóm lược theo năm mảng chính: Bảo Đại và chiến dịch phế truất Bảo Đại; Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập; Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955; Hoa Kỳ và cuộc trưng cầu dân ý; quan niệm về dân chủ và những kết luận của tác phẩm.

1/- Bảo Đại và chiến dịch phế truất Bảo Đại.

2/- Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập.

3/- Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955.

4/- Hoa Kỳ và cuộc trưng cầu dân ý.

5/- Quan niệm về dân chủ và những kết luận của tác phẩm.

TÓM LƯỢC 05 MẢNG CHÍNH.

Phần dưới đây nhằm tóm lược những nội dung và quan điểm được trình bày trong tác phẩm, tập trung vào cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 và những vấn đề chính trị có liên quan.

Đây không phải là phần phân tích, nhận xét hay kiểm chứng tác phẩm. Vì vậy, những sự kiện, cách gọi, đánh giá và kết luận được nêu ra sẽ được giữ theo cách trình bày của tác phẩm. Khi tác phẩm dẫn lại quan điểm của một cá nhân, tổ chức, chính quyền, báo chí hay tài liệu khác, bản tóm lược cũng sẽ cố gắng phân biệt rõ đó là quan điểm của nguồn được dẫn, chứ không mặc nhiên xem là quan điểm của tác giả.

Để tránh gom nhiều vấn đề khác nhau vào cùng một phần, nội dung được tóm lược theo 05 mảng chính:

1/- Bảo Đại và chiến dịch phế truất Bảo Đại.

Tóm lược những gì tác phẩm trình bày về Bảo Đại; cách chính quyền Ngô Đình Diệm và báo chí ủng hộ Diệm xây dựng hình ảnh Bảo Đại trong thời gian chuẩn bị trưng cầu dân ý; những cáo buộc về đời tư, đạo đức và chính trị; quan hệ của Bảo Đại với Pháp, phía Cộng sản và các lực lượng chính trị khác; cùng quá trình vận động phế truất ông.

2/- Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập.

Tóm lược cách tác phẩm trình bày các lực lượng thường được tác phẩm gọi là sects (“giáo phái”), quan hệ của họ với Bảo Đại và Ngô Đình Diệm, vai trò của Hội đồng Cách mạng, những phản ứng đối với cuộc trưng cầu dân ý, cũng như những diễn biến liên quan đến các lực lượng đối lập trước và sau cuộc bỏ phiếu.

3/- Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955.

Tóm lược cách tác phẩm trình bày mục tiêu của Ngô Đình Diệm, quá trình chuẩn bị cuộc trưng cầu, hoạt động tuyên truyền và vận động, thể thức bỏ phiếu, hình thức lá phiếu, việc tổ chức và kiểm soát cuộc bỏ phiếu, kết quả chính thức và những đánh giá về kết quả ấy được tác phẩm ghi nhận.

4/- Hoa Kỳ và cuộc trưng cầu dân ý.

Tóm lược những gì tác phẩm trình bày về thái độ và vai trò của Hoa Kỳ, gồm quan điểm của các viên chức ngoại giao và chính quyền Hoa Kỳ trước và sau cuộc bỏ phiếu; những lo ngại về tính dân chủ của cuộc trưng cầu; phản ứng trước kết quả; cùng những đánh giá của các cơ quan Hoa Kỳ được tác phẩm dẫn lại.

5/- Quan niệm về dân chủ và những kết luận của tác phẩm.

Tóm lược cách tác phẩm trình bày khái niệm dân chủ trong cuộc vận động năm 1955: dân chủ, quyền bỏ phiếu và quyền tự quyết được giới thiệu với dân chúng như thế nào; chúng được đặt trong tương quan với chế độ quân chủ, chủ nghĩa cộng sản và việc xây dựng một chính thể mới ra sao; đồng thời ghi lại những kết luận mà chính tác giả đưa ra ở cuối công trình.

Cách chia thành 05 mảng nhằm giữ riêng các đối tượng và vấn đề mà tác phẩm đề cập. Bốn mảng đầu lần lượt tập trung vào Bảo Đại – các lực lượng được gọi là “giáo phái” và đối lập – Ngô Đình Diệm cùng cuộc trưng cầu – Hoa Kỳ. Mảng thứ năm tập trung riêng vào quan niệm dân chủ và những kết luận của tác phẩm.

Nhờ cách sắp xếp này, bản tóm lược có thể trình bày tương đối đầy đủ nội dung của tác phẩm mà không cần chuyển sang phân tích hay phê bình. Việc một nhận định trong tác phẩm đúng hay sai, chứng cứ có đầy đủ hay không, hoặc có những tài liệu khác đưa ra cách nhìn khác hay không, không thuộc phạm vi của phần tóm lược này.

TÓM LƯỢC chi tiết

1/- Bảo Đại và chiến dịch phế truất Bảo Đại

Tác phẩm dành một phần quan trọng để trình bày Bảo Đại và chiến dịch vận động phế truất ông trước cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955. Trong phần này, Jessica Chapman đặt chiến dịch chống Bảo Đại trong hai dòng tư tưởng song song: một bên là những quan niệm chính trị truyền thống gắn với Nho giáo và Thiên mệnh; bên kia là những quan niệm chịu ảnh hưởng phương Tây về dân chủ, quyền tự quyết và quyền lựa chọn người lãnh đạo.

Nho giáo, Thiên mệnh và phẩm hạnh của người cầm quyền

Trước khi trình bày trực tiếp chiến dịch chống Bảo Đại, tác phẩm dành phần đáng kể nói về ảnh hưởng của Nho giáo và quan niệm Thiên mệnh (Mandate of Heaven) trong đời sống chính trị Việt Nam.

Chapman dẫn Stephen Young cho rằng Thiên mệnh là một khái niệm quan trọng trong đời sống Việt Nam: người cai trị phải có phẩm hạnh; những hành vi sai trái trong đời tư cũng như trong việc trị nước có thể làm người ấy mất Thiên mệnh. Tác phẩm cũng dẫn Paul Mus cho rằng người Việt không dễ dàng thay đổi sự trung thành chính trị mà thường chờ những dấu hiệu cho thấy một trật tự cũ đã mất tính chính đáng và một trật tự mới thực sự có khả năng thay thế nó.

Tuy nhiên, Chapman không xem Nho giáo hay Thiên mệnh là lời giải thích duy nhất cho hành vi chính trị của người Việt Nam. Tác phẩm dẫn những ý kiến khác để giới hạn cách giải thích này, trong đó có nhận định rằng những yếu tố thực tế như quyền lực của chính quyền, sự sợ hãi trước sự trừng phạt và những khác biệt giữa các vùng cũng cần được tính đến. Tác giả cũng lưu ý rằng miền Nam Việt Nam không chịu ảnh hưởng Nho giáo sâu đậm giống nhau ở mọi nơi.

Trong giới hạn đó, Chapman cho rằng di sản Nho giáo vẫn có ý nghĩa đối với chiến dịch năm 1955. Theo tác phẩm, một dòng tuyên truyền nhằm làm mất uy tín đạo đức của Bảo Đại, qua đó đặt vấn đề về tính chính đáng của ông với tư cách người đứng đầu quốc gia. Tác giả nhận thấy cách công kích này phù hợp với khuôn mẫu của tư tưởng chính trị Nho giáo: sự suy đồi của người cai trị được liên hệ với tình trạng suy yếu của quốc gia.

Tác phẩm vì vậy liên hệ chiến dịch chống Bảo Đại với quan niệm Thiên mệnh, nhưng đồng thời ghi rõ rằng Diệm và những người ủng hộ ông dường như không công khai tuyên bố Bảo Đại đã mất Thiên mệnh.

Hình ảnh đời tư và đạo đức của Bảo Đại

Theo tác phẩm, chính quyền Diệm và những người ủng hộ đã tiến hành một chiến dịch rộng rãi nhằm làm suy giảm uy tín của Bảo Đại. Đường phố Sài Gòn và nhiều địa phương xuất hiện biểu ngữ, áp-phích và hình nộm công kích ông. Báo chí ủng hộ Diệm cũng dành nhiều bài cho đời sống cá nhân của Bảo Đại.

Tác phẩm đặc biệt dẫn loạt bài của Hồng Vân trên báo Thời Đại. Những bài này mô tả Bảo Đại là người ham phụ nữ, cờ bạc, rượu chè và hưởng thụ. Hồng Vân còn đặt vấn đề về huyết thống của Bảo Đại bằng cách so sánh ông với vua Khải Định. Chapman đồng thời ghi nhận rằng chứng cứ cho nghi vấn Bảo Đại không phải con chính thống của Khải Định là không đầy đủ, và tính chính thống của Bảo Đại chưa bị chính thức bác bỏ.

Nền giáo dục của Bảo Đại tại Pháp, cuộc hôn nhân với Nam Phương Hoàng hậu và những quan hệ tình cảm khác cũng được các bài báo đưa vào câu chuyện. Theo những nguồn mà Chapman dẫn lại, vấn đề được đặt ra không chỉ là đời sống riêng của Bảo Đại, mà còn là trách nhiệm đạo đức của một người đứng đầu quốc gia.

Bằng cách đó, theo cách trình bày của tác phẩm, đời tư và tư cách chính trị được nối với nhau: những cáo buộc về hành vi cá nhân được sử dụng để đặt vấn đề về phẩm chất của Bảo Đại trong vai trò người cai trị.

Bảo Đại trong những cáo buộc chính trị

Song song với những công kích về đạo đức, tác phẩm trình bày một loạt cáo buộc chính trị được đưa ra chống Bảo Đại.

Trong tuyên truyền của phía ủng hộ Diệm, Bảo Đại bị mô tả là lệ thuộc vào Pháp, là người đã góp phần duy trì ảnh hưởng của thực dân Pháp và không bảo vệ được nền độc lập quốc gia. Những khẩu hiệu chống Bảo Đại gọi ông là vua bù nhìn, người bán nước hoặc công cụ của Pháp.

Tác phẩm cũng thuật lại những kiến nghị và tài liệu cáo buộc Bảo Đại có liên hệ với những hoạt động chống chính quyền Diệm: quan hệ với Tướng Nguyễn Văn Hinh trong cuộc khủng hoảng cuối năm 1954; quan hệ với Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên trong cuộc khủng hoảng năm 1955; bổ nhiệm những người bị cáo buộc tham nhũng; và phối hợp với phía Pháp trong những nỗ lực thay thế Ngô Đình Diệm.

Chapman lưu ý rằng những kiến nghị chống Bảo Đại được trình bày như tiếng nói của nhiều cá nhân, quân nhân, cơ quan và tổ chức chính trị, nhưng tác giả cho rằng ít nhất một số kiến nghị có thể đã chịu sự thúc đẩy hoặc cưỡng ép, thay vì hoàn toàn tự phát.

Cáo buộc Bảo Đại liên hệ với Cộng sản

Tác phẩm còn dành sự chú ý cho cáo buộc Bảo Đại có quan hệ với phía Cộng sản. Một cuộc phỏng vấn của Bảo Đại đăng trên Collier’s vào tháng 9-1955, trong đó ông nói đến việc vẫn duy trì những liên hệ với Việt Cộng, được những người ủng hộ Diệm sử dụng để cáo buộc ông có ý định hợp tác với Cộng sản.

Theo tác phẩm, trong bối cảnh chống cộng lúc ấy, cáo buộc này trở thành một yếu tố quan trọng trong chiến dịch yêu cầu Bảo Đại rời khỏi chức vụ Quốc trưởng.

Từ phê phán Bảo Đại đến lựa chọn một chính thể mới

Chapman cho rằng chiến dịch không dừng lại ở việc công kích cá nhân Bảo Đại. Việc làm suy giảm tính chính đáng của ông còn được nối với vấn đề rộng hơn về chế độ quân chủ.

Ở đây, tác phẩm chuyển từ dòng tư tưởng truyền thống sang một dòng tư tưởng khác chịu ảnh hưởng phương Tây. Nếu những công kích về phẩm hạnh của Bảo Đại có thể được hiểu trong khuôn khổ Nho giáo và Thiên mệnh, thì việc thay thế ông được trình bày bằng những khái niệm dân chủ, quyền tự quyết và quyền của người dân lựa chọn người lãnh đạo.

Theo tác phẩm, chính quyền Diệm trình bày cuộc trưng cầu như phương tiện để người dân trực tiếp quyết định Bảo Đại có tiếp tục làm Quốc trưởng hay không. Vì vậy, việc phế truất Bảo Đại được gắn với sự chuyển đổi từ chế độ quân chủ sang một chính thể mới được tuyên truyền là dân chủ.

Sự đối lập ấy cũng xuất hiện trực tiếp trên lá phiếu. Bảo Đại được thể hiện bằng màu xanh, với hình ảnh nghiêm nghị và trang phục truyền thống; Ngô Đình Diệm được thể hiện bằng màu đỏ, tươi cười và đứng giữa đám đông. Nội dung hai phần lá phiếu đặt việc giữ Bảo Đại đối diện trực tiếp với việc công nhận Ngô Đình Diệm làm Quốc trưởng và xây dựng một chính quyền mới.

Vị thế không cân bằng giữa Bảo Đại và Ngô Đình Diệm

Tác phẩm cũng ghi nhận rằng hai phía không có điều kiện vận động ngang nhau. Bảo Đại ở Pháp và không có khả năng tiến hành một chiến dịch tương đương trong miền Nam, trong khi chính quyền Diệm có trong tay bộ máy thông tin, báo chí và phát thanh để phổ biến thông điệp của mình.

Do đó, trong thời gian chuẩn bị cuộc trưng cầu, người dân được tiếp xúc rộng rãi với những nội dung chống Bảo Đại và ủng hộ Diệm, trong khi quan điểm của Bảo Đại không được trình bày với mức độ tương đương.

Tóm lại theo cách trình bày của tác phẩm

Trong cách trình bày của Jessica Chapman, chiến dịch phế truất Bảo Đại gồm hai dòng thuyết phục cùng tồn tại.

Một dòng dựa trên những yếu tố truyền thống: Nho giáo, phẩm hạnh của người cai trị và quan niệm Thiên mệnh. Trong dòng này, những cáo buộc về đời tư, đạo đức và trách nhiệm chính trị của Bảo Đại được sử dụng để làm suy giảm tính chính đáng của ông.

Dòng còn lại sử dụng những khái niệm chịu ảnh hưởng phương Tây: dân chủ, quyền tự quyết và quyền lựa chọn người lãnh đạo bằng lá phiếu. Trong dòng này, vấn đề không chỉ còn là loại bỏ Bảo Đại, mà còn là thay thế chế độ quân chủ bằng một chính thể mới.

Tác phẩm vì vậy trình bày cuộc vận động chống Bảo Đại vừa như một chiến dịch chống lại một cá nhân, vừa như một chiến dịch nhằm chấm dứt một trật tự chính trị cũ và xác lập tính chính đáng cho một trật tự mới. Đây là bối cảnh mà tác phẩm đặt cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955.

2/- Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các lực lượng đối lập

Trong tác phẩm, Jessica Chapman thường đặt Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên trong nhóm mà bà gọi là sects (“giáo phái”). Các lực lượng này xuất hiện trong câu chuyện về cuộc trưng cầu dân ý năm 1955 chủ yếu qua quan hệ với Bảo Đại, cuộc xung đột với chính quyền Ngô Đình Diệm, Hội đồng Cách mạng và những tiếng nói chống lại cuộc trưng cầu. Tác phẩm đồng thời đề cập đến các chính đảng và những thành phần quốc gia khác khi trình bày sự hình thành của lực lượng đối lập với chính quyền Diệm.

Các “giáo phái” trong cuộc khủng hoảng chính trị năm 1955

Theo cách trình bày của tác phẩm, Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên là những lực lượng có tổ chức và có sức mạnh chính trị, quân sự đáng kể tại miền Nam. Trong cuộc khủng hoảng năm 1955, quan hệ giữa chính quyền Ngô Đình Diệm và các lực lượng này trở thành một trong những vấn đề quan trọng của chính trường.

Tác phẩm thuật lại rằng phía chính quyền Diệm gắn Bảo Đại với những lực lượng này và cáo buộc ông đã hậu thuẫn hoặc có quan hệ với họ trong cuộc đấu tranh chống chính quyền. Trong chiến dịch chống Bảo Đại, mối quan hệ ấy được sử dụng như một phần của những cáo buộc nhằm chứng minh rằng Bảo Đại đứng về phía các lực lượng chống Diệm.

Vì vậy, trong tác phẩm, Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên xuất hiện không chỉ như những tổ chức tôn giáo hay quân sự riêng biệt mà còn là những thành phần của cuộc tranh chấp quyền lực tại miền Nam trong năm 1955.

Hội đồng Cách mạng và quan hệ với Ngô Đình Diệm

Tác phẩm trình bày một tình trạng không hoàn toàn đồng nhất giữa các lực lượng được gọi là “giáo phái”. Một số lãnh đạo Cao Đài và Hòa Hảo tham gia Hội đồng Cách mạng và trong một thời gian vẫn hoạt động trong khuôn khổ chính trị có quan hệ với chính quyền Diệm.

Vì vậy, tác phẩm không trình bày toàn bộ Cao Đài hoặc toàn bộ Hòa Hảo như một khối duy nhất chống Ngô Đình Diệm. Bên cạnh những người tham gia Hội đồng Cách mạng còn có những lãnh đạo và lực lượng khác không chấp nhận chính quyền hoặc tiếp tục chống lại chính quyền bằng chính trị hay quân sự.

Đến ngày 15-01-1956, theo tác phẩm, chính quyền Diệm giải tán Hội đồng Cách mạng bằng những cuộc bố ráp của cảnh sát. Một số thành viên phải lưu vong hoặc đi vào những khu vực có lực lượng vũ trang chống chính quyền. Chapman đặt diễn biến này trong quá trình ngày càng thu hẹp không gian hoạt động của các lực lượng chính trị ngoài chính quyền.

Những tiếng nói chống cuộc trưng cầu dân ý

Tác phẩm ghi nhận rằng trước ngày 23-10-1955, sự chống đối công khai đối với cuộc trưng cầu không nhiều. Một nguyên nhân được tác phẩm đề cập là các lực lượng đối lập không có phương tiện báo chí và tuyên truyền tương đương với chính quyền.

Tuy nhiên, Chapman dẫn một số trường hợp chống đối cụ thể.

Ngày 22-10-1955, Tướng Hòa Hảo Trần Văn Soái tuyên bố ủng hộ một chế độ thực sự dân chủ nhưng cho rằng cuộc trưng cầu do chính quyền Diệm tổ chức là bất hợp pháp và vô hiệu. Ông kêu gọi người Việt Nam và các quốc gia thân hữu không tin vào cuộc vận động này.

Tác phẩm cũng đề cập đến lực lượng Hòa Hảo của Ba Cụt, lúc đó đang chiến đấu với Quân đội Quốc gia tại miền Tây. Một truyền đơn ngày 03-10-1955 được tác phẩm dẫn lại cáo buộc chính quyền Diệm tập hợp và ép buộc dân chúng tham gia những cuộc biểu tình đòi phế truất Bảo Đại và đưa Diệm lên làm Quốc trưởng. Truyền đơn còn cáo buộc Hoa Kỳ đứng phía sau chính quyền Diệm và đề cập đến viện trợ của Hoa Kỳ cùng các tổ chức Công giáo Mỹ.

Đây là những cáo buộc của lực lượng chống Diệm được Chapman dẫn lại; tác phẩm không đồng nhất những lời trong truyền đơn với lời của chính tác giả.

Những cáo buộc về viện trợ Hoa Kỳ và việc vận động quần chúng

Tác phẩm còn dẫn tài liệu của Việt Nam Dân chủ Xã hội Đảng, một tổ chức gắn với Hòa Hảo. Theo tài liệu này, chính quyền Diệm bị cáo buộc sử dụng viện trợ của Hoa Kỳ không đúng mục đích và dùng tiền để vận động giới lao động và sinh viên ký kiến nghị ủng hộ việc đưa Diệm lên làm Quốc trưởng và phế truất Bảo Đại.

Chapman đưa những tài liệu này vào phần nói về những tiếng nói bất đồng của người Việt Nam. Tác phẩm qua đó ghi nhận rằng bên cạnh những kiến nghị và hoạt động ủng hộ cuộc trưng cầu được chính quyền phổ biến, vẫn tồn tại những lực lượng Việt Nam phản đối cách thức cuộc trưng cầu được tiến hành.

Từ các “giáo phái” đến vấn đề đối lập chính trị

Sau cuộc trưng cầu, tác phẩm mở rộng câu chuyện từ Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên sang vấn đề đối lập chính trị nói chung.

Chapman dẫn hồi ký của Cao Văn Luận về một cuộc trao đổi với Ngô Đình Diệm năm 1955. Theo lời thuật lại này, Diệm cho rằng có quá nhiều chính đảng nhỏ sẽ gây hỗn loạn và đất nước cần một phong trào cách mạng quốc gia cùng một chính đảng có tổ chức. Tác phẩm đặt nội dung này bên cạnh sự phát triển của Phong Trào Cách Mạng Quốc Gia và Đảng Cần Lao Nhân Vị, gắn với Ngô Đình Nhu.

Theo tác phẩm, chính quyền sau đó sử dụng biện pháp cưỡng chế đối với nhiều tổ chức đối lập, làm cho khả năng cạnh tranh chính trị công khai ngày càng bị hạn chế.

Chapman dẫn những con số khác nhau về số người thuộc các lực lượng chống đối bị giết hoặc bắt giữ trong những năm đầu của chính quyền Diệm. Tác giả lưu ý rằng một con số do một sử gia miền Bắc đưa ra có thể đã bị phóng đại, đồng thời dẫn một ước tính khác của Gabriel Kolko. Những số liệu này được tác phẩm sử dụng trong phần trình bày về bầu không khí sợ hãi và sự thu hẹp hoạt động chính trị đối lập.

Sự hình thành những lời chỉ trích chính quyền Diệm

Theo tác phẩm, đến thời gian chuẩn bị cuộc bầu cử Quốc hội tháng 3-1956, những tiếng nói chống đối rời rạc trước đó đã phát triển thành sự chống đối rõ ràng hơn.

Việc giải tán Hội đồng Cách mạng, các hoạt động của cảnh sát và việc một số nhân vật quốc gia bị đẩy ra khỏi đời sống chính trị công khai đã đưa nhiều thành phần bất mãn đến gần nhau hơn.

Tác phẩm ghi nhận rằng trong những lời chỉ trích chính quyền lúc này xuất hiện các cách gọi như “Mỹ-Diệm”, “Tôn Giáo Trị” (Religious Government) và “Gia Đình Trị” (Family Government). Đây là những cách gọi của các lực lượng chống chính quyền mà tác phẩm ghi nhận, không phải những danh xưng do Chapman đặt cho chính quyền.

Cách tác phẩm nhìn sự chú ý của Hoa Kỳ đối với các lực lượng này

Ở phần kết, Chapman trở lại Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên khi bàn về chính sách Hoa Kỳ.

Theo tác phẩm, các viên chức Hoa Kỳ quan tâm nhiều đến ảnh hưởng của cuộc trưng cầu đối với uy tín quốc tế của Ngô Đình Diệm và hình ảnh của Hoa Kỳ, nhưng không dành sự chú ý tương xứng cho cách những lực lượng chính trị và xã hội bên trong miền Nam trải nghiệm những biến chuyển ấy.

Chapman nêu cụ thể Hòa Hảo, Bình Xuyên và Cao Đài trong nhận định này. Theo tác giả, việc không tìm hiểu đầy đủ môi trường chính trị nội bộ miền Nam khiến phía Hoa Kỳ không nắm hết những hậu quả phát sinh từ các chính sách của chính quyền Diệm và sự bất mãn của những lực lượng Việt Nam.

Tóm lại theo cách trình bày của tác phẩm

Trong tác phẩm, Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên không được trình bày như một khối hoàn toàn đồng nhất. Có những lãnh đạo và thành phần tham gia Hội đồng Cách mạng, trong khi những thành phần khác chống chính quyền Diệm bằng chính trị hoặc quân sự. Riêng một số lực lượng Hòa Hảo đã công khai phản đối cuộc trưng cầu dân ý trước ngày 23-10-1955.

Tác phẩm đặt các lực lượng này trong một quá trình rộng hơn: từ cuộc khủng hoảng chính trị năm 1955, qua cuộc trưng cầu dân ý, đến sự thu hẹp của các lực lượng đối lập và sự gia tăng bất mãn đối với chính quyền Diệm trong năm 1956.

Trong cách trình bày của Chapman, những tiếng nói từ Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên và các thành phần đối lập còn có ý nghĩa đối với mục tiêu chung của tác phẩm: đưa những lực lượng và tiếng nói của chính người Việt Nam trong đời sống chính trị miền Nam vào câu chuyện về năm 1955, thay vì chỉ nhìn các biến cố ấy từ quan hệ giữa Ngô Đình Diệm và Hoa Kỳ.

3/- Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955

Trong tác phẩm, Jessica Chapman xem cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955 là một biến cố quan trọng trong quá trình Ngô Đình Diệm củng cố quyền lực và thay đổi chính thể tại miền Nam Việt Nam. Tác phẩm không chỉ trình bày kết quả cuộc bỏ phiếu mà dành nhiều phần cho cách chính quyền Diệm chuẩn bị, tuyên truyền, giải thích ý nghĩa của cuộc trưng cầu, tổ chức bỏ phiếu và xây dựng hình ảnh đối lập giữa Bảo Đại với Ngô Đình Diệm.

Từ phế truất Bảo Đại đến quyền lựa chọn của người dân

Theo tác phẩm, sau khi uy tín của Bảo Đại bị công kích trên cả phương diện đạo đức và chính trị, chính quyền Diệm chuyển vấn đề từ việc Bảo Đại có còn xứng đáng làm Quốc trưởng hay không sang vấn đề người dân có quyền lựa chọn người đứng đầu và chính thể của mình.

Ngày 06-10-1955, Ngô Đình Diệm công bố tổ chức cuộc trưng cầu. Theo cách chính quyền trình bày mà Chapman thuật lại, quyết định này nhằm đáp lại những kiến nghị và yêu cầu của các tổ chức chính trị, tôn giáo và quần chúng. Những yêu cầu ấy được chính quyền gọi là những nguyện vọng “chính đáng và dân chủ”.

Tác phẩm cho biết Diệm trình bày cuộc trưng cầu như bước đầu tiên để người dân thực hiện các quyền chính trị của mình, đồng thời đưa miền Nam vào con đường của thế giới tự do.

Chính quyền giải thích về dân chủ và quyền bỏ phiếu

Một phần đáng kể trong tác phẩm dành cho hoạt động của chính quyền nhằm giải thích cho dân chúng về dân chủ, quyền bỏ phiếu và ý nghĩa của cuộc trưng cầu.

Bộ Thông tin phát hành những tài liệu giải thích những nguyên tắc căn bản của một chính quyền dân chủ. Một tài liệu đặt câu hỏi vì sao còn cần tổ chức trưng cầu khi trước đó đã có nhiều kiến nghị yêu cầu phế truất Bảo Đại. Câu trả lời được đưa ra là việc loại bỏ một Quốc trưởng là vấn đề hệ trọng và phải được thực hiện bằng một thủ tục dân chủ, qua sự quyết định của người dân.

Theo những tài liệu mà Chapman dẫn lại, trưng cầu dân ý được giải thích là một phương thức để công dân trực tiếp biểu lộ ý kiến về chế độ chính trị và người đứng đầu quốc gia.

Ngày 19-10, chính quyền kêu gọi đồng bào biểu lộ ý chí và tiến lên trên con đường “Tự do, Độc lập và Dân chủ”. Ngày 22-10, Diệm nói trên đài phát thanh rằng đây là lần đầu tiên người nam và người nữ Việt Nam được thực hiện một quyền công dân căn bản bằng lá phiếu.

Tác phẩm vì vậy trình bày cuộc trưng cầu không chỉ như một cuộc lựa chọn giữa hai nhân vật mà còn được chính quyền Diệm giới thiệu như một bài học và một bước thực hành dân chủ.

Hai lựa chọn được chính quyền trình bày

Theo Chapman, chiến dịch vận động đặt Bảo Đại và Ngô Đình Diệm vào hai hình ảnh đối nghịch.

Bảo Đại được gắn với chế độ quân chủ, quá khứ phong kiến, sự lệ thuộc vào Pháp và những cáo buộc về suy đồi đạo đức. Ngược lại, Diệm được giới thiệu như người đại diện cho độc lập, chống thực dân, chống cộng sản và xây dựng một chính thể mới.

Sự đối lập này tiếp tục được thể hiện trực tiếp trên lá phiếu.

Phần dành cho Bảo Đại mang màu xanh, một màu mà tác phẩm cho là mang ý nghĩa không thuận lợi trong quan niệm phổ biến lúc đó; hình Bảo Đại được thể hiện với vẻ nghiêm nghị, mặc trang phục truyền thống. Phần dành cho Diệm mang màu đỏ, được xem là màu may mắn; Diệm tươi cười, mặc trang phục hiện đại và xuất hiện giữa đám đông.

Nội dung hai phần lá phiếu cũng không chỉ hỏi cử tri chọn một trong hai người. Một lựa chọn gắn với việc tiếp tục công nhận Bảo Đại; lựa chọn kia gắn việc công nhận Ngô Đình Diệm làm Quốc trưởng với việc xây dựng một chính quyền mới.

Chapman dẫn hồi ức của Edward Lansdale cho biết ông từng đề nghị chú ý đến việc sử dụng màu sắc vì ý nghĩa của màu sắc trong phong tục và tín ngưỡng. Tuy nhiên, tác phẩm cũng ghi rằng có ít chứng cứ cho thấy phía Hoa Kỳ can dự đáng kể vào các thủ tục cụ thể của cuộc bỏ phiếu trước ngày trưng cầu.

Thể thức tổ chức cuộc bỏ phiếu

Tác phẩm trình bày khá cụ thể những quy định chính thức về cuộc trưng cầu.

Theo công bố của chính quyền, nam và nữ từ 18 tuổi trở lên, đã đăng ký trong cuộc điều tra dân số gần nhất, có quyền bỏ phiếu kín. Số cử tri đăng ký chính thức được nêu là 5.335.688 người. Khoảng một ngàn cử tri được bố trí một phòng phiếu.

Cử tri xuất trình giấy tờ nhận dạng, nhận lá phiếu và phong bì, xé bỏ phần dành cho người mình không lựa chọn, đặt phần còn lại vào phong bì rồi bỏ vào thùng phiếu.

Tác phẩm cho biết trên giấy tờ, chính quyền ban hành khá nhiều quy định về tính hợp lệ của phiếu, việc kiểm phiếu, lập biên bản và những biện pháp nhằm ngăn ngừa gian lận. Chính quyền trình bày quá trình ghi nhận và kiểm phiếu như một thủ tục khách quan.

Kết quả cuộc trưng cầu và cách tác phẩm trình bày vấn đề

Kết quả chính thức đem lại cho Ngô Đình Diệm một tỷ lệ khoảng 98% số phiếu.

Chapman không cho rằng mức chênh lệch này có thể được giải thích chỉ bằng chiến dịch tuyên truyền một chiều, tâm lý chống Bảo Đại hoặc những yếu tố văn hóa mà tác phẩm đã trình bày trước đó. Tác giả cho rằng tham nhũng và sự đe dọa phải đóng một vai trò đáng kể trong việc tạo ra kết quả quá chênh lệch.

Tác phẩm dẫn lại một bản đánh giá của CIA năm 1966, trong đó cuộc trưng cầu tháng 10-1955 được xem là cuộc bỏ phiếu có kết quả được định trước nhiều nhất trong sáu cuộc bầu cử ở miền Nam kể từ Hiệp định Genève. Theo tài liệu CIA được Chapman dẫn, áp lực quân sự, việc can thiệp vào lá phiếu và tình trạng thiếu bí mật thực sự trong bỏ phiếu góp phần tạo nên kết quả áp đảo.

Chapman đồng thời ghi nhận một điểm khác trong tài liệu CIA. CIA cho rằng hoạt động giáo dục cử tri của chính quyền chủ yếu quảng bá những người được chính quyền ủng hộ và ít giải thích thực chất quyền lực của lá phiếu. Nhưng Chapman cho rằng nhận định ấy có phần không hoàn toàn công bằng, bởi chính quyền Diệm thực sự đã có những hoạt động nhằm giải thích cho dân chúng về dân chủ. Tác giả đồng thời cho rằng hoạt động giáo dục đó mang tính định hướng mạnh về phía chính quyền.

Như vậy, tác phẩm vừa ghi nhận những hoạt động giải thích dân chủ của chính quyền, vừa trình bày những vấn đề liên quan đến cách cuộc trưng cầu được tiến hành.

Cuộc trưng cầu và việc thành lập chính thể mới

Sau chiến thắng trong cuộc trưng cầu, ngày 26-10-1955, Ngô Đình Diệm tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng hòa và trở thành Tổng thống.

Theo tác phẩm, cuộc trưng cầu được chính quyền trình bày như bước đầu, chứ chưa phải toàn bộ quá trình xây dựng chính thể dân chủ. Những bước tiếp theo được đặt ra là bầu Quốc hội và xây dựng Hiến pháp.

Vì vậy, trong cách trình bày của chính quyền mà Chapman ghi nhận, cuộc trưng cầu ngày 23-10 nằm trong một tiến trình: phế truất Bảo Đại → xác lập chính thể cộng hòa → bầu Quốc hội → xây dựng Hiến pháp.

Cuộc trưng cầu và vấn đề tổng tuyển cử năm 1956

Tác phẩm còn đặt cuộc trưng cầu trong vấn đề rộng hơn của Hiệp định Genève và cuộc tổng tuyển cử dự kiến năm 1956.

Diệm từ chối thương lượng với chính quyền miền Bắc về cuộc tổng tuyển cử toàn quốc, với lập luận rằng Quốc Gia Việt Nam không bị ràng buộc bởi một hiệp định mà mình không ký và rằng một cuộc bầu cử tự do không thể diễn ra tại miền Bắc dưới chế độ cộng sản.

Theo tác phẩm, chính quyền Diệm và báo chí ủng hộ ông đặt miền Nam dân chủ đối lập với miền Bắc cộng sản, đồng thời chuyển trọng tâm sang việc tổ chức bầu Quốc hội và xây dựng các định chế riêng tại miền Nam.

Trong cách trình bày ấy, cuộc trưng cầu ngày 23-10 trở thành một phần của lập luận rằng miền Nam đang tự xây dựng một chính thể dựa trên bầu cử và vì vậy không cần tham gia một cuộc tổng tuyển cử mà chính quyền Diệm cho rằng không thể bảo đảm tự do.

Từ lời hứa dân chủ đến vấn đề đối lập

Chapman cũng đặt cuộc trưng cầu trong quá trình xây dựng “Cách mạng Nhân vị” của anh em Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu.

Theo tác phẩm, Diệm không chỉ sử dụng chữ “dân chủ” để đối ngoại. Những thông điệp về dân chủ, quyền tự quyết và quyền công dân được phổ biến rộng rãi trong miền Nam. Vì vậy, Chapman không hoàn toàn đồng ý với cách giải thích cho rằng những lời nói về dân chủ của Diệm chủ yếu chỉ nhằm làm hài lòng Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, tác phẩm đồng thời trình bày việc chính quyền thu hẹp hoạt động của các lực lượng đối lập và hạn chế cạnh tranh chính trị. Đây là vấn đề Chapman tiếp tục theo dõi khi bàn đến cuộc bầu cử Quốc hội năm 1956 và sự gia tăng những lời chỉ trích chính quyền.

Tóm lại theo cách trình bày của tác phẩm

Trong cách trình bày của Jessica Chapman, cuộc trưng cầu ngày 23-10-1955 có nhiều lớp nội dung cùng tồn tại.

Đối với chính quyền Ngô Đình Diệm, cuộc trưng cầu được giới thiệu là quyền lựa chọn của người dân, bước đầu của một tiến trình xây dựng chính thể dân chủ và phương tiện để chấm dứt chế độ quân chủ của Bảo Đại.

Tác phẩm ghi nhận rằng chính quyền thực sự tiến hành những hoạt động nhằm giải thích dân chủ, quyền công dân và ý nghĩa của lá phiếu cho dân chúng. Đồng thời, Chapman trình bày sự mất cân bằng giữa hai phía trong vận động, cách thiết kế lá phiếu, sự kiểm soát thông tin và những vấn đề liên quan đến việc tổ chức bỏ phiếu. Đối với kết quả khoảng 98% dành cho Diệm, tác giả cho rằng sự đe dọa và những hành vi sai lệch trong quá trình bỏ phiếu đã đóng vai trò đáng kể.

Vì vậy, theo tác phẩm, cuộc trưng cầu vừa là phương tiện phế truất Bảo Đại và xác lập quyền lực của Ngô Đình Diệm, vừa được chính quyền trình bày như bước mở đầu của một chính thể dân chủ mới tại miền Nam Việt Nam. Cách tác phẩm hiểu chữ “dân chủ” trong quá trình này sẽ được trình bày riêng ở mảng 5, để không trộn phần tóm lược sự kiện với quan niệm tổng quát của tác phẩm.

4/- Hoa Kỳ và cuộc trưng cầu dân ý

Trong tác phẩm, Jessica Chapman dành một phần quan trọng để trình bày thái độ của Hoa Kỳ đối với Ngô Đình Diệm và cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955. Tác phẩm phân biệt giữa việc chính quyền Diệm tổ chức cuộc trưng cầu với cách các viên chức Hoa Kỳ nhìn nhận, góp ý và phản ứng trước sự kiện này. Chapman cũng dành phần cuối tác phẩm để trình bày nhận định của mình về giới hạn trong cách Hoa Kỳ hiểu đời sống chính trị bên trong miền Nam Việt Nam.

Hoa Kỳ ủng hộ việc xây dựng các định chế chính trị tại miền Nam

Theo tác phẩm, Hoa Kỳ ủng hộ việc củng cố một chính quyền ở miền Nam có khả năng đứng vững trước miền Bắc cộng sản. Các viên chức Mỹ cũng ủng hộ việc tiến tới một Quốc hội được bầu và xây dựng những định chế chính trị mới.

Vấn đề này gắn với Hiệp định Genève và cuộc tổng tuyển cử toàn quốc dự kiến năm 1956. Chapman trình bày rằng Hoa Kỳ âm thầm ủng hộ việc tránh cuộc tổng tuyển cử thống nhất trong hoàn cảnh lúc đó, nhưng đồng thời muốn phía miền Nam có những bước đi có thể chứng tỏ rằng họ đang xây dựng một chính thể có cơ sở chính trị và pháp lý riêng.

Kenneth Young cho rằng một Quốc hội được bầu là điều cần thiết trước những bước tiếp theo liên quan đến vấn đề bầu cử và thống nhất. Tuy nhiên, theo tài liệu mà tác phẩm dẫn, ông cũng nhìn thấy một khó khăn: một cuộc bầu cử dân chủ thực sự có những yếu tố khó dự đoán và có thể gây bất lợi cho một chính quyền Diệm còn chưa vững chắc.

Hoa Kỳ có những dè dặt đối với cuộc trưng cầu

Tác phẩm cho thấy các viên chức Hoa Kỳ không hoàn toàn đồng ý với cách tổ chức cuộc trưng cầu của chính quyền Diệm.

Đại sứ Hoa Kỳ G. Frederick Reinhardt cho rằng một cách làm có tính dân chủ hơn là để một Quốc hội được bầu quyết định vấn đề Bảo Đại và việc xây dựng Hiến pháp, thay vì tổ chức cuộc trưng cầu theo phương thức mà Diệm lựa chọn.

Reinhardt cũng lo ngại rằng việc chính quyền kiểm soát quá trình vận động, trong khi phía đối lập không có cơ hội trình bày quan điểm tương xứng, sẽ khiến giới báo chí và dư luận quốc tế nhận thấy những yếu tố không dân chủ của cuộc trưng cầu.

Vì vậy, theo tác phẩm, ông khuyến cáo Hoa Kỳ không nên công khai mô tả cuộc trưng cầu như một cuộc bỏ phiếu hoàn toàn “tự do” hoặc “dân chủ”. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về căn bản đồng ý với cách thận trọng này.

Mức độ can dự của Hoa Kỳ vào thủ tục bỏ phiếu

Tác phẩm đề cập đến Edward Lansdale, một nhân vật Hoa Kỳ có quan hệ gần gũi với chính quyền Diệm.

Lansdale về sau nhớ lại rằng ông đã góp ý về việc sử dụng màu sắc trên lá phiếu dựa trên ý nghĩa văn hóa của các màu và rằng ông đề nghị nên sử dụng một hình ảnh thích hợp của Bảo Đại để cuộc bỏ phiếu có vẻ hợp lệ.

Tuy nhiên, Chapman đặt giới hạn cho chi tiết này. Theo tác phẩm, có ít chứng cứ cho thấy phía Hoa Kỳ quan tâm hoặc can dự đáng kể vào những thủ tục cụ thể của cuộc bỏ phiếu trước ngày 23-10.

Như vậy, tác phẩm có ghi nhận vai trò tư vấn của một nhân vật Mỹ, nhưng không từ đó trình bày toàn bộ việc tổ chức cuộc trưng cầu như một công việc do Hoa Kỳ trực tiếp điều hành.

Phản ứng của Hoa Kỳ trước kết quả

Sau cuộc bỏ phiếu, thái độ của các viên chức Hoa Kỳ được tác phẩm trình bày là nhìn chung thuận lợi.

Reinhardt gọi cuộc trưng cầu là một “resounding success” đối với chính quyền Diệm. Tuy nhiên, theo tác phẩm, ông không cho rằng kết quả ấy tự nó chứng minh rằng đại đa số dân chúng thực sự ủng hộ Diệm. Điều mà kết quả cho thấy rõ hơn, theo đánh giá được Chapman dẫn lại, là khả năng của chính quyền Diệm trong việc tổ chức một cuộc trưng cầu trên quy mô rộng mà hầu như không gặp sự chống đối công khai đáng kể.

Tác phẩm ghi nhận rằng ngoài một số cuộc tấn công của lực lượng Hòa Hảo vào các địa điểm bỏ phiếu tại khu vực Cần Thơ, sự chống đối có thể nhìn thấy trong ngày bỏ phiếu tương đối ít.

Các viên chức Hoa Kỳ cũng nhìn kết quả trong bối cảnh chính quyền Diệm đã vượt qua những thách thức từ Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên, những người ủng hộ Bảo Đại và các lực lượng cộng sản.

Báo chí Hoa Kỳ có những cách nhìn khác nhau

Chapman cũng trình bày phản ứng của báo chí Hoa Kỳ và cho thấy không phải báo chí Mỹ đều nhìn cuộc trưng cầu giống nhau.

Một số tờ báo, đặc biệt tại miền Trung Tây Hoa Kỳ, xem kết quả như một biểu hiện của sự tin tưởng dành cho Diệm và như một thắng lợi của các nguyên tắc dân chủ trước chủ nghĩa cộng sản.

Trong khi đó, một số báo ở miền Đông tỏ ra dè dặt hơn. Tác phẩm dẫn Henry Lieberman của New York Times, người cho rằng số người tham gia và kết quả cuộc trưng cầu cho thấy mức độ kiểm soát hành chính của chính quyền Diệm rất rộng.

Vì vậy, tác phẩm ghi nhận cả những phản ứng thuận lợi lẫn những phản ứng hoài nghi trong dư luận Hoa Kỳ.

Hoa Kỳ, cuộc trưng cầu và tổng tuyển cử năm 1956

Theo tác phẩm, kết quả ngày 23-10 còn được người Mỹ nhìn trong mối liên hệ với cuộc tổng tuyển cử thống nhất Việt Nam dự kiến năm 1956.

Một số báo chí Hoa Kỳ cho rằng thắng lợi của Diệm làm cho khả năng tiến hành cuộc tổng tuyển cử theo Hiệp định Genève trở nên xa hơn. Sau cuộc trưng cầu, Diệm tiếp tục tuyên bố rằng ông sẽ không thương lượng về bầu cử thống nhất khi miền Bắc chưa có những điều kiện mà ông xem là tự do thực sự.

Chapman đặt thái độ này trong bối cảnh lo ngại của Hoa Kỳ về sự phát triển của chủ nghĩa cộng sản tại Đông Nam Á và quan niệm rằng miền Nam cần được củng cố như một thực thể chính trị riêng.

Cuộc trưng cầu và sự suy giảm ảnh hưởng của Pháp

Tác phẩm còn cho rằng người Mỹ nhìn cuộc trưng cầu trong quan hệ với sự chuyển đổi ảnh hưởng từ Pháp sang Hoa Kỳ tại miền Nam Việt Nam.

Việc Bảo Đại bị loại bỏ và chính thể mới được thành lập đánh dấu sự suy giảm thêm của ảnh hưởng chính trị Pháp tại Sài Gòn. Một số người Mỹ nhìn sự thay đổi này một cách thuận lợi vì nó chấm dứt những tàn dư của quyền lực thực dân Pháp.

Tuy nhiên, tác phẩm cũng ghi nhận một cách nhìn khác: khi ảnh hưởng Pháp suy giảm, Hoa Kỳ trở thành cường quốc phương Tây chủ yếu gắn với miền Nam, và do đó cũng phải gánh trách nhiệm ngày càng lớn đối với những diễn biến tại đây.

Đánh giá của CIA về sau

Chapman dẫn một bản đánh giá của CIA năm 1966 nhìn lại các cuộc bầu cử ở miền Nam kể từ Genève.

Theo tài liệu này, cuộc trưng cầu tháng 10-1955 được xem là cuộc bỏ phiếu mà kết quả được định trước nhiều nhất trong số những cuộc bầu cử được khảo sát. CIA đề cập đến áp lực quân sự, việc can thiệp vào lá phiếu và tình trạng thiếu bí mật thực sự trong quá trình bỏ phiếu.

Tuy nhiên, như đã trình bày ở phần trước, Chapman không hoàn toàn chấp nhận tất cả đánh giá của CIA. Khi CIA cho rằng chương trình giáo dục cử tri ít giải thích ý nghĩa của quyền bỏ phiếu, tác giả cho rằng nhận định này có phần không công bằng, bởi chính quyền Diệm đã có những nỗ lực phổ biến khái niệm dân chủ cho dân chúng, dù những hoạt động đó mang tính định hướng mạnh.

Hoa Kỳ và đời sống chính trị bên trong miền Nam

Đây là điểm được Chapman nhấn mạnh ở phần kết của tác phẩm.

Theo tác giả, các viên chức Hoa Kỳ quan tâm nhiều đến việc một cuộc trưng cầu thiếu tính dân chủ có thể gây tổn hại như thế nào đối với uy tín quốc tế của Ngô Đình Diệm và hình ảnh của chính Hoa Kỳ. Nhưng họ ít chú ý hơn đến những gì đang diễn ra bên trong xã hội và chính trường miền Nam Việt Nam.

Chapman đặc biệt nhắc đến Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên. Theo tác giả, giới hoạch định chính sách Hoa Kỳ không tìm hiểu đầy đủ cách những lực lượng này và những thành phần chính trị Việt Nam khác nhìn nhận và trải nghiệm cuộc trưng cầu cũng như quá trình củng cố quyền lực của Diệm.

Ở điểm này, Chapman còn phân biệt cách giải thích của mình với một số hướng nghiên cứu khác. Tác phẩm nhắc đến những cách giải thích đặt trọng tâm vào lý thuyết hiện đại hóa, chính sách ngăn chặn cộng sản hoặc quan hệ giữa Diệm với Hoa Kỳ. Chapman không phủ nhận các yếu tố ấy, nhưng nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ chưa cố gắng đầy đủ để hiểu sự phức tạp của đời sống chính trị miền Nam Việt Nam.

Tác giả kết thúc bằng nhận định rằng, ở một mức độ nào đó, Hoa Kỳ đã “opted for ignorance rather than influence” — có thể hiểu là đã chọn sự thiếu hiểu biết hơn là tìm cách tạo ảnh hưởng dựa trên sự hiểu biết đầy đủ về tình hình.

Tóm lại theo cách trình bày của tác phẩm

Trong cách trình bày của Jessica Chapman, Hoa Kỳ ủng hộ việc củng cố chính quyền Ngô Đình Diệm và xây dựng những định chế chính trị riêng tại miền Nam, nhưng một số viên chức Mỹ có những dè dặt đáng kể đối với cách tổ chức cuộc trưng cầu ngày 23-10-1955.

Tác phẩm không trình bày Hoa Kỳ như bên trực tiếp tổ chức toàn bộ cuộc trưng cầu. Ngược lại, Chapman ghi nhận những bất đồng và lo ngại của các viên chức Mỹ, đồng thời cho rằng chứng cứ về sự can dự của Hoa Kỳ vào những thủ tục bỏ phiếu cụ thể còn hạn chế.

Sau cuộc trưng cầu, phía Hoa Kỳ nhìn chung đón nhận kết quả thuận lợi cho chính quyền Diệm, trong bối cảnh chống cộng sản, vấn đề tổng tuyển cử năm 1956 và sự suy giảm ảnh hưởng của Pháp.

Cuối cùng, nhận định riêng của Chapman là Hoa Kỳ đã chú ý nhiều đến hình ảnh quốc tế và những mục tiêu chiến lược, nhưng chưa dành sự quan tâm tương xứng cho đời sống chính trị bên trong miền Nam và tiếng nói của chính các lực lượng Việt Nam. Đây cũng là một trong những lý do tác phẩm chủ ý sử dụng các nguồn tiếng Việt để đưa những yếu tố đó trở lại câu chuyện về cuộc trưng cầu dân ý năm 1955.

 

 

5/- Quan niệm về dân chủ và những kết luận của tác phẩm

Đây là mảng bao quát nhất trong cách Jessica Chapman trình bày cuộc trưng cầu dân ý ngày 23-10-1955. Tác phẩm không chỉ khảo sát việc Bảo Đại bị phế truất và Ngô Đình Diệm trở thành người đứng đầu chính thể mới, mà còn đặt sự kiện này trong sự gặp nhau giữa những quan niệm chính trị truyền thống của Việt Nam với những khái niệm dân chủ chịu ảnh hưởng phương Tây. Đồng thời, ở phần kết, Chapman trình bày những kết luận của mình về chính quyền Diệm, các lực lượng Việt Nam và cách Hoa Kỳ nhìn chính trường miền Nam.

Nho giáo, Thiên mệnh và dân chủ

Ngay từ phần đầu, tác phẩm dành nhiều chỗ cho Nho giáo và quan niệm Thiên mệnh (Mandate of Heaven). Chapman dẫn các học giả khác nhau để trình bày quan niệm rằng phẩm hạnh của người cầm quyền có quan hệ với tính chính đáng của quyền lực. Một người cai trị không thực hiện đúng trách nhiệm đạo đức có thể mất Thiên mệnh, trong khi sự xuất hiện của một trật tự chính trị mới có thể được nhìn như dấu hiệu của sự chuyển đổi tính chính đáng.

Tuy nhiên, Chapman cũng dẫn những quan điểm khác để nói rõ rằng không thể dùng Nho giáo hay Thiên mệnh để giải thích toàn bộ hành vi chính trị của người Việt Nam. Những yếu tố thực tế như quyền lực của chính quyền, sự sợ hãi trước sự trừng phạt và những khác biệt giữa các vùng cũng phải được tính đến.

Trên nền đó, tác phẩm nhận thấy trong chiến dịch năm 1955 có hai dòng thuyết phục cùng tồn tại.

Dòng thứ nhất mang tính truyền thống: Bảo Đại bị công kích về đạo đức, phẩm hạnh và trách nhiệm của người cai trị. Chapman liên hệ cách công kích này với tư tưởng chính trị Nho giáo và quan niệm Thiên mệnh, dù tác giả lưu ý rằng phía Diệm dường như không công khai tuyên bố Bảo Đại đã mất Thiên mệnh.

Dòng thứ hai sử dụng những khái niệm chịu ảnh hưởng phương Tây: dân chủ, quyền tự quyết, quyền công dân và quyền lựa chọn người lãnh đạo bằng lá phiếu.

Những quan niệm chính trị theo phương Tây được đưa vào cuộc vận động

Theo tác phẩm, cuộc trưng cầu diễn ra trong một xã hội đang trải qua những thay đổi chính trị nhanh chóng. Những quan niệm truyền thống về người cầm quyền tồn tại bên cạnh những hình thức chính trị mới được trình bày bằng ngôn ngữ của dân chủ và bầu cử.

Chính quyền Diệm vì vậy không chỉ kêu gọi dân chúng đi bỏ phiếu mà còn phát hành tài liệu nhằm giải thích dân chủ là gì, trưng cầu dân ý là gì và tại sao người dân phải trực tiếp quyết định một vấn đề chính trị quan trọng.

Tác phẩm dẫn các tài liệu của Bộ Thông tin giải thích rằng trưng cầu dân ý là một phương thức dân chủ để công dân biểu lộ ý kiến về chế độ chính trị và người đứng đầu quốc gia. Việc đã có những kiến nghị yêu cầu phế truất Bảo Đại không được trình bày là đủ; theo tài liệu của chính quyền, một quyết định hệ trọng như vậy còn phải được thực hiện thông qua một thủ tục dân chủ.

Theo cách trình bày này, lá phiếu trở thành biểu hiện của quyền công dân.

Dân chủ được đặt đối lập với quân chủ và cộng sản

Trong những tài liệu và báo chí mà Chapman khảo sát, “dân chủ” được trình bày bằng cách đặt nó đối diện với hai mô hình khác.

Một phía là chế độ quân chủ và quá khứ phong kiến, được gắn với Bảo Đại. Việc phế truất Bảo Đại vì vậy được trình bày không chỉ là thay một cá nhân mà còn là rời bỏ một trật tự chính trị cũ.

Phía kia là chủ nghĩa cộng sản.

Tác phẩm dẫn báo Thời Luận giải thích sự khác biệt giữa chế độ độc tài, cộng sản, phát-xít và chế độ dân chủ. Theo cách trình bày của tờ báo, trong chế độ dân chủ, quyền cá nhân được đề cao, người dân có quyền lựa chọn bằng bầu cử và có quyền phê bình; còn trong chế độ độc tài, cá nhân phải phục tùng đảng và không có những quyền ấy.

Trong cách tuyên truyền được tác phẩm ghi nhận, miền Nam vì vậy được trình bày như đang tiến về dân chủ, trong khi miền Bắc cộng sản được mô tả như một chế độ toàn trị.

Dân chủ và vấn đề thống nhất Việt Nam

Tác phẩm cho rằng ngôn ngữ dân chủ còn liên hệ trực tiếp với vấn đề tổng tuyển cử thống nhất Việt Nam dự kiến năm 1956.

Chính quyền Diệm tuyên bố mong muốn thống nhất đất nước thông qua những cuộc bầu cử tự do, nhưng đồng thời cho rằng điều kiện để có một cuộc bầu cử thực sự tự do không tồn tại ở miền Bắc.

Ngoại trưởng Vũ Văn Mẫu nói với phía Hoa Kỳ rằng miền Nam hướng tới thống nhất bằng những cuộc bầu cử tự do và dân chủ, đồng thời khẳng định chính quyền miền Nam là chính quyền hợp pháp và sẽ tiến hành việc bầu Quốc hội của mình.

Theo tác phẩm, chính quyền Diệm vì vậy chuyển trọng tâm từ cuộc tổng tuyển cử toàn quốc sang xây dựng các định chế chính trị tại miền Nam, trước hết là cuộc trưng cầu tháng 10-1955, tiếp đến là bầu Quốc hội và xây dựng Hiến pháp.

Chapman không xem ngôn ngữ dân chủ chỉ nhằm vào Hoa Kỳ

Đây là một điểm được tác phẩm nhấn mạnh.

Chapman cho rằng nhiều cách giải thích trước đó đã xem những lời tuyên bố về dân chủ của Ngô Đình Diệm chủ yếu như một phương tiện nhằm làm hài lòng Hoa Kỳ và giành sự ủng hộ quốc tế.

Qua các nguồn tiếng Việt, Chapman đưa ra một cách nhìn khác. Theo tác giả, những thông điệp về dân chủ, quyền tự quyết và quyền công dân đã được phổ biến rộng rãi cho người dân ở miền Nam, chứ không chỉ dành cho người Mỹ.

Từ đó, tác giả cho rằng Diệm ít nhất tin vào những giá trị của dân chủ ở mức độ khái niệm, đồng thời đặt việc quảng bá một hình thức dân chủ của chính quyền trong chương trình rộng hơn mà Chapman gọi theo các nghiên cứu khác là cuộc “Cách mạng Nhân vị” của anh em Ngô Đình Diệm và Ngô Đình Nhu.

Dân chủ và việc loại bỏ đối lập

Tác phẩm đồng thời đặt những lời tuyên bố về dân chủ bên cạnh diễn biến của đời sống chính trị thực tế.

Chapman trình bày việc các lực lượng đối lập bị hạn chế, một số chính đảng bị loại khỏi đời sống chính trị công khai, Hội đồng Cách mạng bị giải tán và nhiều nhân vật chống chính quyền bị bắt giữ, lưu vong hoặc tiếp tục chống đối bằng vũ trang.

Theo tác phẩm, chính sự khác biệt giữa những lời hứa về quyền cá nhân, quyền chính trị và dân chủ với những chính sách thực tế của chính quyền về sau đã tạo điều kiện để những người chống Diệm sử dụng chính ngôn ngữ dân chủ ấy để chỉ trích ông.

Đến thời gian bầu Quốc hội tháng 3-1956, những lời chỉ trích này trở nên rõ hơn.

Tại sao tác phẩm chú ý đến nguồn tiếng Việt

Ở phần kết, Chapman trở lại vấn đề phương pháp tiếp cận của những nghiên cứu trước đó.

Theo tác giả, lịch sử cuộc trưng cầu năm 1955 thường được nhìn chủ yếu qua quan hệ giữa Hoa Kỳ và Ngô Đình Diệm. Cách tiếp cận ấy chưa dành sự chú ý tương xứng cho đời sống chính trị bên trong miền Nam và những quan điểm được chính người Việt Nam bày tỏ.

Vì vậy, Chapman sử dụng nhiều tài liệu tiếng Việt, gồm báo chí, truyền đơn, tuyên bố chính trị, tài liệu của chính quyền và tài liệu của những lực lượng chống chính quyền.

Qua những nguồn này, tác phẩm muốn trình bày không chỉ điều Hoa Kỳ nghĩ về Diệm, mà còn cách các khái niệm như dân chủ, độc lập, tự do, quyền công dân, quân chủ và cộng sản được sử dụng trong chính cuộc tranh luận chính trị của người Việt Nam.

Kết luận của tác phẩm về Ngô Đình Diệm

Theo Chapman, cuộc trưng cầu năm 1955 giúp Diệm đạt được những mục tiêu quan trọng trước mắt: phế truất Bảo Đại, thành lập một chính thể riêng tại miền Nam và tránh cuộc tổng tuyển cử thống nhất dự kiến năm 1956.

Tuy nhiên, tác giả cho rằng Diệm không xây dựng được một chế độ có mức độ ủng hộ rộng rãi tương ứng với những lời hứa dân chủ được đưa ra trong năm 1955.

Chapman cho rằng việc quảng bá rộng rãi những khái niệm như quyền công dân, quyền tự quyết và tự do chính trị có một hệ quả về sau: những người bất mãn với chính quyền có thể sử dụng chính những tiêu chuẩn ấy để đánh giá và chỉ trích chính quyền Diệm.

Theo kết luận của tác phẩm, những lời hứa không được thực hiện về quyền bình đẳng và tự do cá nhân góp phần giải thích sự bất mãn chính trị phát triển trong những năm sau đó. Chapman nối quá trình này với sự suy yếu và cuối cùng là sự sụp đổ của chính quyền Diệm.

Kết luận của tác phẩm về Hoa Kỳ

Ở những đoạn cuối, Chapman chuyển trọng tâm sang Hoa Kỳ.

Theo tác giả, các viên chức Mỹ quan tâm nhiều đến việc những biểu hiện thiếu dân chủ của cuộc trưng cầu có thể gây tổn hại cho hình ảnh quốc tế của Diệm và của Hoa Kỳ. Họ lại không dành sự chú ý tương xứng cho cách những chính sách ấy tác động đến các lực lượng chính trị và xã hội bên trong miền Nam.

Chapman đặc biệt nhắc đến Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên như những lực lượng mà giới hoạch định chính sách Hoa Kỳ chưa tìm hiểu đầy đủ.

Tác phẩm kết luận rằng sự thiếu chú ý đến môi trường chính trị nội bộ khiến Hoa Kỳ không được chuẩn bị đầy đủ để hiểu những hậu quả của các chính sách đàn áp đối lập và những lời hứa chính trị không được thực hiện.

Từ đó Chapman đưa ra câu kết rằng, ở một mức độ nào đó, Hoa Kỳ đã “opted for ignorance rather than influence” — tức tác giả cho rằng Hoa Kỳ đã chọn sự thiếu hiểu biết về những phức tạp của chính trường miền Nam thay vì xây dựng ảnh hưởng trên cơ sở hiểu biết đầy đủ hơn.

Tóm lại theo cách trình bày của tác phẩm

Quan niệm về dân chủ là một đường dây xuyên suốt tác phẩm. Chapman đặt cuộc trưng cầu năm 1955 tại điểm gặp nhau giữa Nho giáo – Thiên mệnh và những khái niệm chính trị chịu ảnh hưởng phương Tây như dân chủ – quyền tự quyết – quyền công dân – bầu cử.

Theo tác phẩm, chính quyền Diệm thực sự phổ biến những khái niệm dân chủ này rộng rãi trong miền Nam; vì vậy Chapman không xem chúng chỉ là những lời nói dành cho Hoa Kỳ. Đồng thời, tác giả đặt những lời hứa ấy bên cạnh việc chính quyền thu hẹp không gian dành cho các lực lượng đối lập.

Từ các nguồn tiếng Việt, Chapman muốn đưa người Việt Nam và đời sống chính trị bên trong miền Nam trở lại trung tâm câu chuyện. Theo kết luận của tác phẩm, cuộc trưng cầu đã giúp Diệm đạt được những mục tiêu chính trị quan trọng trong ngắn hạn, nhưng khoảng cách giữa những lời hứa dân chủ và việc thực hiện quyền lực về sau trở thành một nguồn của sự bất mãn đối với chính quyền.

Đó là cách Jessica Chapman trình bày và kết luận trong tác phẩm; ở đây chúng ta chỉ ghi nhận lại nội dung ấy, chưa kiểm chứng, chưa phản biện và chưa phân tích.

Hết tóm lược.

Link tác phẩm

https://www.viet-studies.com/kinhte/Vn_BaoDai_Referendum.pdf?