Trang

▼

Thứ Sáu, 30 tháng 10, 2026

6756. 05-05-1955, 17 giờ – Số 173 (C): Collins đánh giá tình hình sau khi Diệm thắng Bình Xuyên. (91 TL)

 Link nguồn

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d173?

GPT

05-05-1955, 17 giờ – Số 173 (C): Collins đánh giá tình hình sau khi Diệm thắng Bình Xuyên.

TÀI LIỆU 173 – NGÀY 05-05-1955

Tựa đề: Collins tổng kết tình hình Việt Nam sau cuộc giao tranh với Bình Xuyên và đề nghị Hoa Kỳ tiếp tục ủng hộ Diệm có điều kiện.

Nguồn: Foreign Relations of the United States (FRUS), 1955–1957, Volume I: Vietnam.

Loại tài liệu: Điện văn của Đại diện đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam, Tướng J. Lawton Collins, gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.

Địa điểm: Sài Gòn.

Thời gian: Ngày 5-5-1955, lúc 5 giờ chiều.

Số điện văn: 5074.


Mức độ mật: Tối mật (Top Secret), khẩn cấp.

Link nguyên văn: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d173

I. BẢN DỊCH TOÀN VĂN

Gửi Bộ trưởng Ngoại giao, từ Collins.

Liên quan đến điện văn Bộ Ngoại giao số 4868, được gửi đến Paris với số 3920.

Sau đây là bản tóm lược tình hình Việt Nam theo nhận định của tôi.

1. Tình hình quân sự đối với Bình Xuyên

A.

Quân đội Quốc gia Việt Nam đã đánh bật Bình Xuyên ra khỏi tất cả các vị trí tại Sài Gòn–Chợ Lớn, ngoại trừ ba vị trí nằm trong khu vực do Pháp kiểm soát.

Tôi đã đề nghị Tướng Ely thu xếp cho Bình Xuyên rút khỏi ba vị trí này và bàn giao chúng cho Cảnh sát Quốc gia cùng Sở An ninh, xem đây là một bước quan trọng nhằm làm giảm tâm lý chống Pháp.

Tôi sẽ báo cáo tiến triển về vấn đề này ngay khi có thông tin.

B.

Đáng tiếc là sau khi thành công trong việc đánh bật Bình Xuyên khỏi Sài Gòn–Chợ Lớn và khu vực ngay phía nam thành phố, Quân đội Quốc gia đã ngừng hành quân trong hai hoặc ba ngày.

Cái chết của Tướng Thế, tình trạng binh sĩ mệt mỏi, “nhu cầu tái phối trí lực lượng” và tình trạng được cho là gần thiếu đạn pháo đã được viện dẫn làm lý do cho việc không thể chấp nhận được là không tiêu diệt dứt điểm Bình Xuyên.

Khoảng thời gian tạm ngừng này có lẽ sẽ tạo điều kiện cho những lực lượng Bình Xuyên còn lại rút vào hoạt động bí mật, đúng như phía Pháp đã dự đoán.

Điều này có thể dẫn đến những hoạt động du kích nguy hiểm và kéo dài.

C.

May mắn là cho đến nay chưa có dấu hiệu nào cho thấy Ba Cụt hoặc Soái có hành động hỗ trợ Bình Xuyên.

Lực lượng của Soái vẫn án binh bất động tại khu vực Long Xuyên.

Cũng không có dấu hiệu cho thấy các đơn vị Quân đội Quốc gia gặp khó khăn với Hòa Hảo, mặc dù đôi khi người ta vẫn cho rằng cần có lực lượng hộ tống vũ trang khi đi lại trong khu vực Sa Đéc–Cần Thơ.

2. Tình hình Mặt trận Thống nhất (các giáo phái)

A.

Hiện còn quá sớm để khẳng định Mặt trận Thống nhất đã thực sự tan rã hay chưa.

Chắc chắn rằng cả Cao Đài lẫn Hòa Hảo đều không cung cấp sự hỗ trợ hữu hiệu nào cho Bình Xuyên.

Hiện tại, Mặt trận Thống nhất đang ở trong tình trạng không hoạt động.

B.

Không còn nghi ngờ gì rằng Bảy Viễn là động lực chính đứng sau Mặt trận Thống nhất.

Đáng tiếc là Quân đội Quốc gia đã để Bảy Viễn, cố vấn chính trị của ông là Lai Hữu Tài, và Sang, cựu Giám đốc Sở An ninh, trốn thoát.

Trừ khi những người này bị bắt, bị giết hoặc bị buộc phải rời khỏi đất nước, họ vẫn là những phần tử nguy hiểm có khả năng thống nhất lại Mặt trận Thống nhất.

3. Quân đội Quốc gia Việt Nam

A.

Cho đến nay, Quân đội Quốc gia đã thể hiện khá tốt trong cuộc chiến chống Bình Xuyên và vẫn trung thành với Chính phủ Diệm.

B.

Các cuộc điều động chiến thuật của Quân đội Quốc gia không khéo léo, phần lớn chỉ gồm những cuộc tấn công trực diện.

Điều này đã tạo điều kiện cho các lãnh đạo Bình Xuyên trốn thoát và một lực lượng đáng kể rút về phía nam Sài Gòn–Chợ Lớn.

C.

Việc Diệm từ chối chuyển giao toàn bộ quyền chỉ huy quân sự cho Vy dường như không còn bị Bảo Đại tiếp tục phản đối, mặc dù trước đó ông đã ban hành mệnh lệnh này.

Theo tin tức nhận được, Vy đã sang Paris sau khi thực hiện cuộc đảo chính bất thành.

Sự thất bại của Vy, cùng với phản ứng mạnh mẽ của quần chúng chống lại quyết định của Bảo Đại đưa Hinh trở về Việt Nam trong một nhiệm vụ đặc biệt, đã củng cố vị thế của giới lãnh đạo quân đội hiện đang ủng hộ Diệm trong cuộc chiến chống Bình Xuyên.

D.

Mặc dù một số lãnh đạo quân đội, gồm các Tướng Thế, Trần Văn Đỗ và Trần Văn Minh, đã ký vào những bản tuyên bố ban đầu của Ủy ban Cách mạng, nhưng nay Tướng Đôn cho biết quân đội muốn đứng ngoài các hoạt động chính trị trực tiếp.

Đôn cũng nói rằng quân đội sẽ không cử đại diện tham dự cuộc họp Đại hội Đại biểu, mặc dù Diệm đã mời.

E.

Mặc dù cho đến nay quân đội vẫn trung thành với Diệm trên cương vị người đứng đầu chính phủ hợp pháp, nhưng nếu Ủy ban Cách mạng tìm cách lật đổ Bảo Đại và Bảo Đại chống lại hành động này, thì rất khó dự đoán điều đó sẽ ảnh hưởng như thế nào đến lòng trung thành của quân đội.

Trong trường hợp ấy, có lẽ ít nhất sẽ xảy ra sự chia rẽ sâu sắc trong hàng ngũ quân đội, với khả năng một bộ phận đáng kể các sĩ quan cao cấp tuyên bố đứng về phía Bảo Đại.

F.

Việc quân đội đình chỉ hành động chống Bình Xuyên là điều đáng lo ngại.

Điều này có thể cho thấy, vì nhiều lý do khác nhau, quân đội không nhiệt tình tham gia một cuộc chiến tranh du kích chống Bình Xuyên.

4. Ủy ban Cách mạng

(Xem các điện văn Đại sứ quán số 5047, được gửi lặp lại cho Paris với số 1295; số 5054, gửi lặp lại cho Paris với số 1299; và số 5049, gửi lặp lại cho Paris với số 1296.)

Tôi sẽ thông báo kết quả các cuộc họp ngày 5 tháng 5.

5. Vị thế của Bảo Đại

A.

Bảo Đại đã phạm những sai lầm lớn.

Ông đã hai lần ra lệnh cho Diệm sang Pháp để tham khảo ý kiến, bằng những điện văn không mã hóa và được phổ biến rộng rãi. Tuy nhiên, Diệm đã chống lại những mệnh lệnh ấy một cách thành công.

Trong điện văn thứ ba, mà chúng tôi chưa được xem, người ta nói rằng Bảo Đại đã phần nào rút lại lập trường trước đó.

Ông giải thích rằng mình không có ý chỉ trích Diệm, mà chỉ muốn tham khảo ý kiến ông trên cương vị Thủ tướng trước khi gặp những lãnh đạo quốc gia khác.

Điện văn thứ tư, ngày 4 tháng 5, mà chúng tôi cũng chưa được xem, được cho là có lời lẽ kiềm chế và hòa giải.

Sai lầm thứ hai của Bảo Đại là bổ nhiệm Vy làm Tổng chỉ huy quân sự tối cao, có toàn quyền quân sự, đứng trên các nhà chức trách dân sự và những cấp chỉ huy quân sự cao nhất.

Hành động này cũng đã gây tác dụng ngược.

Sai lầm thứ ba là nhiệm vụ giao cho Hinh. Điều này đặc biệt thiếu khôn ngoan, bởi trước đó Hinh đã bị mô tả là một người nổi loạn khi được Bảo Đại triệu hồi từ Việt Nam sang Pháp.

B.

Hiện nay, Bảo Đại đang là đối tượng của những lời công kích dữ dội từ cái gọi là Ủy ban Cách mạng và trên báo chí tiếng Việt tại Sài Gòn.

Những cuộc công kích như vậy sẽ không xảy ra nếu không có sự khơi gợi hoặc ít nhất là sự khuyến khích ngầm của chính phủ.

Bản tuyên cáo công khai của Ủy ban Cách mạng, tuyên bố phế truất Bảo Đại khỏi chức vụ Quốc trưởng, đã làm cho phong trào chống Bảo Đại được biết đến rộng rãi hơn và có thêm động lực.

Phong trào này vốn luôn mạnh mẽ tại Nam Kỳ.

C.

Nếu Bảo Đại đủ khôn ngoan để tiếp tục giữ thái độ kiềm chế và hòa giải như thể hiện trong những điện văn gần đây, ông có thể trở thành một yếu tố rất quan trọng giúp khôi phục sự ổn định tại Việt Nam và củng cố chính phủ.

Mặc dù vị thế của Bảo Đại đã bị suy yếu nghiêm trọng và uy tín của ông bị tổn hại bởi những biến cố gần đây cũng như những sai lầm của chính ông, sức mạnh còn lại trong địa vị của Bảo Đại nằm ở chỗ:

Trong khi Việt Nam vẫn chưa có Quốc hội và Hiến pháp, ông là thẩm quyền hợp pháp duy nhất, dù rất mong manh, có khả năng thực hiện việc thay đổi chính phủ một cách hòa bình và hợp pháp.

Dù chúng ta không thích tình trạng này đến đâu, cho đến khi Quốc hội được bầu ra, Bảo Đại vẫn là người duy nhất có thẩm quyền bảo đảm yếu tố liên tục về chính trị.

Vì vậy, chúng ta phải xem xét những phương thức duy trì địa vị của Bảo Đại.

Ông có thể trở thành một yếu tố tích cực nếu hoàn toàn ủng hộ Chính phủ Diệm trong thời gian chờ tổng tuyển cử và thành lập Quốc hội.

6. Vị thế của Diệm

A.

Vị thế của Diệm rõ ràng đã được củng cố bởi những biến cố gần đây.

Những yếu tố làm tăng uy tín và sức mạnh của ông gồm:

1. Phản ứng mạnh mẽ và quyết liệt của Diệm trước sự thách thức của Bình Xuyên ngày 28 tháng 4.

2. Quân đội Quốc gia tiếp tục trung thành với Diệm trên cương vị người đứng đầu chính phủ hợp pháp.

3. Quân đội Quốc gia thành công trong việc đánh bật Bình Xuyên, một lực lượng không được quần chúng ưa chuộng, ra khỏi thành phố.

4. Sự thù địch rõ rệt của người Pháp đối với Diệm đã tạo ra phản ứng có lợi cho Diệm trong dân chúng.

5. Những hành động vụng về của Bảo Đại nhằm chống Diệm và việc Diệm thành công trong việc chống lại các hành động ấy.

6. Sự ủng hộ liên tục của Hoa Kỳ.

B.

Những điểm yếu trong vị thế hiện nay của Diệm gồm:

1. Nguy cơ ông trở thành người bị Ủy ban Cách mạng khống chế.

2. Lòng trung thành của quân đội, phần lớn, tùy thuộc vào việc ông tiếp tục giữ địa vị người đứng đầu hợp pháp của một chính phủ hợp pháp.

3. Khả năng Bảo Đại gây ra xung đột nội bộ bằng cách cách chức Diệm, nếu Ủy ban Cách mạng và Đại hội Đại biểu phế truất Bảo Đại và Diệm liên kết với hành động này.

4. Khó khăn trong việc kiểm soát tình cảm ủng hộ chế độ cộng hòa vốn luôn tiềm ẩn, nay đã được khơi dậy khi Ủy ban Cách mạng nêu ra khả năng phế truất Bảo Đại.

5. Bản thân Diệm có nguy cơ bị lật đổ trong một thời gian ngắn nếu những phần tử cực đoan phế truất Bảo Đại rồi quay sang chống lại ông.

7. Lập trường của Pháp

A.

Lập trường của Pháp sẽ được quyết định bởi hai yếu tố:

1. Trách nhiệm của Ely đối với sự an toàn của Quân đoàn Viễn chinh Pháp, cũng như sinh mạng và tài sản của người Pháp; đồng thời là trách nhiệm của ông với tư cách một bên ký kết các Hiệp định Genève.

2. Mong muốn của Pháp duy trì sự hiện diện về văn hóa và kinh tế, đồng thời giữ Việt Nam trong Liên hiệp Pháp.

B.

Sự xung đột giữa Pháp và Việt Nam đã trở nên nghiêm trọng.

Tình trạng này bắt nguồn từ hai nguyên nhân chính:

1. Để thực hiện trách nhiệm bảo vệ sinh mạng và tài sản người Pháp, Ely đã thiết lập một khu vực an ninh do Pháp kiểm soát, bao gồm phần lớn các khu dân cư và thương mại ngay trong thành phố Sài Gòn.

Ông đã đưa thêm các tiểu đoàn Pháp đến bảo vệ khu vực này.

Sự hiện diện của các lực lượng ấy, những báo cáo cho biết Pháp từ chối cho các đơn vị Quân đội Quốc gia đi qua khu vực an ninh, và việc ba vị trí Bình Xuyên được trú ẩn trong khu vực này là những nguyên nhân thường xuyên gây bất bình cho giới quốc gia Việt Nam.

2. Hoạt động tuyên truyền chống Diệm, chẳng hạn những chương trình phát thanh của Đài France-Asie, cùng với những lời cáo buộc rằng Pháp ủng hộ các giáo phái, đặc biệt là Bình Xuyên, vốn được nhiều người Việt Nam tin tưởng, đã đổ thêm dầu vào lửa.

C.

Ely và các nhà chức trách Pháp tại đây cuối cùng đã đi đến kết luận rằng Diệm phải ra đi.

Sự thù địch ngày càng tăng của người Pháp đối với Diệm và sự nhạy cảm của họ trước hoạt động tuyên truyền “chống thực dân” đã phần nào lan sang cả Hoa Kỳ.

Họ trách Hoa Kỳ vì đã không cùng họ gây áp lực buộc Diệm tìm kiếm một cuộc ngừng bắn.

Phía Pháp cũng có khuynh hướng quy trách nhiệm cho Hoa Kỳ về những cuộc đổ máu gần đây, vì khoảng ba tuần trước, chúng ta đã không đồng ý với họ trong việc tìm kiếm một giải pháp chính trị cho cuộc khủng hoảng chính phủ.

D.

Tính chất chống Pháp mạnh mẽ của Ủy ban Cách mạng có sức hấp dẫn lớn đối với những bộ phận đông đảo dân chúng, vốn từ lâu đã âm thầm nuôi dưỡng lòng căm ghét và khinh miệt người Pháp.

E.

Bất kể những diễn biến tương lai như thế nào, các biến cố trong tuần qua, nổi bật bởi sự căng thẳng ngày càng tăng trong quan hệ Pháp–Việt, chắc chắn sẽ gây nguy hại nghiêm trọng cho những lợi ích lâu dài của Pháp tại Việt Nam.

Gần đây, người ta ngày càng ít nghe nói đến việc duy trì các lợi ích và ảnh hưởng văn hóa, kinh tế, mà ngày càng nghe nhiều hơn những lời đe dọa rằng Pháp sẽ từ bỏ trách nhiệm và rút Quân đoàn Viễn chinh Pháp.

Tuy nhiên, chúng tôi tin rằng đây chỉ là một giai đoạn nhất thời.

F.

Liên quan đến hoạt động của Ủy ban Cách mạng và Đại hội Đại biểu, giới chức Pháp tại địa phương có cùng những lo ngại như chúng ta.

Người Pháp tin chắc rằng Ủy ban Cách mạng đã bị các điệp viên Việt Minh xâm nhập, nhưng cho đến nay họ chưa thể cung cấp cho chúng ta bất cứ bằng chứng có tính kết luận nào.

Họ cũng hoài nghi khả năng Đại hội Đại biểu có thể làm dịu bớt những nghị quyết cấp tiến của Ủy ban Cách mạng.

G.

Tôi nghĩ có thể nói một cách công bằng rằng người Pháp tin chắc Diệm muốn lật đổ Bảo Đại và sẽ tiếp tục những nỗ lực nhằm thực hiện điều đó, bất kể những hoạt động hiện nay của Ủy ban Cách mạng.

H.

Như đã trình bày trong những điện văn gần đây, Tướng Ely và Phủ Tổng ủy viên Pháp tại Sài Gòn đã trở nên quá xúc động trong thái độ chống đối gay gắt đối với Diệm và những người thân cận của ông.

Tôi e rằng họ đã phần nào đánh mất tính khách quan khi đánh giá phản ứng của quần chúng đối với những hành động gần đây của Diệm, mức độ kiểm soát của ông đối với quân đội và khả năng đối phó với Bình Xuyên.

Họ tin chắc rằng Bình Xuyên sẽ phát động một cuộc chiến tranh nghiêm trọng, và tâm lý chống Pháp do Diệm, có thể cả Việt Minh, kích động vẫn có thể gây ra những vụ bạo động nghiêm trọng tại các khu vực có người nước ngoài sinh sống ở Sài Gòn.

8. Kết luận

A.

Theo tôi, những bước thiết yếu để tái lập đường lối phối hợp Mỹ–Pháp đối với tình hình Việt Nam phải như sau:

(1) Chính phủ Diệm phải được hoàn toàn ủng hộ trong việc nhanh chóng giải quyết dứt điểm cuộc xung đột với Bình Xuyên.

(a) Điều này đòi hỏi phía Pháp, không chỉ tại Paris mà quan trọng hơn là tại Sài Gòn, phải thực sự hỗ trợ Chính phủ Việt Nam và các lực lượng vũ trang Việt Nam, thay vì thụ động gây trở ngại.

(b) Cụ thể, Tướng Ely phải được chỉ thị thực hiện những bước tích cực nhằm thuyết phục Bình Xuyên rút lực lượng khỏi ba đồn cảnh sát còn lại trong khu vực an ninh của Pháp tại Sài Gòn.

Nếu Bình Xuyên từ chối, Pháp phải cho phép các lực lượng vũ trang Việt Nam đánh chiếm các vị trí ấy với thương vong ở mức thấp nhất.

(c) Tất cả các cấp trong bộ máy hành chính Pháp, kể cả các lực lượng vũ trang, phải được chỉ thị ngừng những hoạt động chống Chính phủ Diệm.

(d) Phải gây áp lực chính thức, cả tại Paris lẫn Sài Gòn, đối với Đài France-Asie, một cơ quan bán chính phủ, để đài này chấm dứt các cuộc công kích Chính phủ Diệm.

(e) Cần thực hiện những biện pháp có thể nhằm thuyết phục các nhà báo Pháp chấm dứt các cuộc công kích, đặc biệt tại Sài Gòn.

(f) Phải nhanh chóng giảm quân số lực lượng đồn trú Pháp tại Sài Gòn–Chợ Lớn.

(g) Các nhà chức trách Pháp có thẩm quyền phải công khai tuyên bố hoàn toàn ủng hộ Chính phủ Diệm trong cuộc xung đột hiện nay với Bình Xuyên.

(h) Về phía Hoa Kỳ, Phái bộ Cố vấn Viện trợ Quân sự (MAAG) phải tiến hành nhanh nhất có thể việc hỗ trợ tổ chức và huấn luyện các đơn vị hậu cần thiết yếu của lực lượng vũ trang Việt Nam, nhằm giúp họ độc lập với Quân đoàn Viễn chinh Pháp đến mức tối đa.

Công việc này đang được tiến hành theo chỉ thị của tôi gửi MAAG.

(2) Ngay sau khi cuộc khủng hoảng hiện nay kết thúc, phải thực hiện một nỗ lực quyết liệt nhằm thuyết phục hoặc bằng cách khác buộc Diệm cải tổ chính phủ, thành lập một nội các có năng lực thực hiện những chương trình cải cách rộng lớn đã được đề cập trong chương trình bảy điểm Collins–Ely, cùng với một chương trình đưa các giáo phái hòa nhập vào đời sống bình thường của Việt Nam.

(3) Nếu sau một thời gian thử thách hợp lý nữa mà Diệm vẫn không thể thành lập một chính phủ có khả năng thực hiện những chương trình này, Hoa Kỳ phải cùng với Pháp và Bảo Đại hỗ trợ những người quốc gia Việt Nam có tư tưởng tự do thành lập một chính phủ có năng lực.

B.

Tôi nhận thấy rằng Tướng Ely có thể đã kiên quyết đến mức không thể thay đổi trong việc phản đối ủng hộ bất cứ chính phủ nào do Diệm đứng đầu.

Nếu điều đó được chứng minh là đúng, tôi đề nghị chúng ta thúc giục Chính phủ Faure thay thế ông, tốt nhất bằng một người có năng lực như Devinat, hoặc có thể là Georges-Picot.

Đồng thời, có lẽ cũng cần thay Tướng Jacquot, người đã gây ra sự thù địch dữ dội trong dân chúng Việt Nam trong vụ Bình Xuyên, bằng một người như Tướng Cogny.

C.

Liên quan đến bước (3) nói trên, tôi cũng nhận thấy rằng về mặt chính trị, việc rút sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với Diệm có thể gặp khó khăn, ngay cả khi thời gian thử thách cho thấy ông không có khả năng thành lập một chính phủ hữu hiệu.

Tôi vẫn cảm thấy rằng ngay cả khi Diệm thành công trong việc trấn áp Bình Xuyên, điều đó cũng không thay đổi được sự thiếu năng lực căn bản của chính ông trong việc điều hành công việc chính phủ.

Những thành công hiện nay thậm chí có thể khiến chúng ta khó thuyết phục Diệm đưa những người có năng lực vào chính phủ, phân quyền cho các bộ trưởng và thiết lập những thủ tục đúng đắn để thực hiện các chương trình cải cách.

Tôi vẫn tin chắc rằng Diệm không có khả năng khéo léo trong việc sử dụng con người, cũng không có năng lực điều hành cần thiết để thực sự thống nhất đất nước và thiết lập một chính phủ hữu hiệu.

Nếu điều này trở nên rõ ràng, chúng ta phải hoặc rút khỏi Việt Nam vì tiền bạc của chúng ta sẽ bị lãng phí, hoặc thực hiện những biện pháp hợp pháp có thể tiến hành để bảo đảm có một Thủ tướng mới hữu hiệu.

D.

Trong toàn bộ quá trình này, tôi cho rằng chúng ta phải luôn ghi nhớ rõ ràng mục tiêu chính của mình tại Việt Nam, tức là giúp cứu đất nước này khỏi chủ nghĩa cộng sản.

Bất kể ai đứng đầu chính phủ tại đây, miền Nam Việt Nam tự do sẽ không thể được cứu vãn nếu những chương trình chính trị, kinh tế và quân sự đúng đắn không được nhanh chóng và hữu hiệu đưa vào thực hiện.

Điều này đòi hỏi sự đồng thuận và phối hợp toàn diện giữa người Việt Nam, người Mỹ và người Pháp.

Mặc dù khó đạt được, theo nhận định của tôi, điều đó vẫn có thể thực hiện.

Nếu không bảo đảm được phương thức hợp tác ba bên này, chúng ta nên rút khỏi Việt Nam.

Collins

II. CHÚ THÍCH CỦA FRUS

Chú thích 1. Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/5–555. Tối mật; khẩn cấp. Được gửi lặp lại cho Paris theo diện khẩn cấp để biết.

Chú thích 2. Trong điện văn ngày 3 tháng 5, Bộ Ngoại giao yêu cầu Sài Gòn đánh giá tình hình Việt Nam và dự đoán những diễn biến tương lai, bao gồm lập trường của giới chức Pháp tại địa phương đối với các vấn đề còn tồn đọng.

Yêu cầu này nhằm chuẩn bị cho các cuộc thảo luận Pháp–Mỹ–Anh về Đông Dương, dự kiến diễn ra trong khuôn khổ các cuộc họp Hội đồng Bắc Đại Tây Dương tại Paris, từ ngày 9 đến ngày 11 tháng 5.

Chú thích 3. Về điện văn 5047, xem Tài liệu 171.

Trong điện văn 5049 ngày 4 tháng 5, Collins báo cáo những cuộc trao đổi với Diệm, trong đó ông cảnh báo Diệm không được sử dụng “Ủy ban Cách mạng” để truất phế Bảo Đại.

Trong điện văn 5054, cũng ngày 4 tháng 5, Collins tóm lược nhận định của các tổ chức tình báo thân hữu tại địa phương về khả năng Việt Minh xâm nhập “Ủy ban Cách mạng”.

Ngoại trừ phía Pháp, vốn tin rằng 80% thành viên Ủy ban đã bị “lũng đoạn”, nhận định chung là Ủy ban có một số ít thành viên trước đây từng thân Việt Minh và cần được theo dõi cẩn thận.

Chú thích 4. Paul Devinat là một dân biểu thuộc Đảng Xã hội Cấp tiến và từng giữ chức bộ trưởng. Năm 1953, ông đứng đầu một Ủy ban Nghị viện về Đông Dương.

Chú thích 5. Có thể là Guillaume Georges-Picot, Đại sứ Pháp tại Mexico.

Chú thích 6. Tướng René Cogny, Tư lệnh Lục quân Liên hiệp Pháp tại miền Bắc Việt Nam trong giai đoạn 1953–1954.

Hết nguyên văn

 

III. TÓM TẮT TÀI LIỆU 173

1. Tình hình quân sự

Quân đội Quốc gia đã đánh bật Bình Xuyên khỏi phần lớn Sài Gòn–Chợ Lớn, nhưng việc tạm ngừng truy kích tạo nguy cơ Bình Xuyên chuyển sang chiến tranh du kích kéo dài.

Collins ghi nhận Cao Đài và Hòa Hảo không có sự hỗ trợ hữu hiệu nào cho Bình Xuyên.

2. Vị thế của Bảo Đại

Collins phê phán những quyết định sai lầm của Bảo Đại, nhưng vẫn xác định rằng khi chưa có Quốc hội và Hiến pháp, Bảo Đại là thẩm quyền hợp pháp duy nhất có khả năng bảo đảm sự chuyển tiếp chính phủ một cách hòa bình và hợp pháp.

3. Vị thế của Ngô Đình Diệm

Collins thừa nhận Diệm đã tăng uy tín sau chiến thắng trước Bình Xuyên, nhờ quân đội trung thành, phản ứng chống Pháp của dân chúng và sự ủng hộ liên tục của Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng lòng trung thành của quân đội gắn với địa vị hợp pháp của Diệm. Nếu Diệm tham gia việc truất phế Bảo Đại bằng một tổ chức không do dân bầu, quân đội có thể bị chia rẽ nghiêm trọng.

4. Quan hệ Pháp–Mỹ

Pháp muốn loại bỏ Diệm, trong khi Collins đề nghị tiếp tục ủng hộ chính phủ của ông trong cuộc chiến chống Bình Xuyên.

Collins cũng cho rằng giới chức Pháp tại Sài Gòn đã mất phần nào tính khách quan trong việc đánh giá Diệm.

5. Giải pháp của Collins

Collins đề nghị ba bước:

  • Trước hết, hoàn toàn ủng hộ Chính phủ Diệm giải quyết dứt điểm Bình Xuyên.
  • Sau đó, buộc Diệm cải tổ chính phủ, sử dụng người có năng lực, phân quyền và thực hiện các chương trình cải cách.
  • Nếu Diệm không thể xây dựng chính phủ hữu hiệu, Hoa Kỳ phải cùng Pháp và Bảo Đại tìm một Thủ tướng mới.

Collins nhấn mạnh rằng nếu không thể đạt được sự phối hợp Việt–Mỹ–Pháp, Hoa Kỳ nên rút khỏi Việt Nam.

IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý

Thứ nhất – Collins phân biệt thắng lợi quân sự với năng lực lãnh đạo quốc gia.

Mặc dù công nhận Diệm đã củng cố vị thế nhờ đánh bại Bình Xuyên, Collins vẫn giữ nguyên nhận định rằng Diệm thiếu khả năng điều hành chính phủ, sử dụng nhân sự và thực hiện những chương trình cải cách cần thiết.

Đối với Collins, chiến thắng Bình Xuyên không đủ để chứng minh Diệm có năng lực thống nhất đất nước.

Thứ hai – Collins đặt tính hợp pháp lên trên việc thay đổi Quốc trưởng bằng áp lực chính trị.

Dù phê phán Bảo Đại, Collins vẫn xác định ông là thẩm quyền hợp pháp duy nhất bảo đảm sự liên tục chính trị khi chưa có Quốc hội và Hiến pháp.

Collins cảnh báo rằng nếu Diệm liên kết với Ủy ban Cách mạng để truất phế Bảo Đại, quân đội có thể chia rẽ và chính Diệm cũng có nguy cơ bị lật đổ.

Nhận định rút ra từ tài liệu:

Điện văn ngày 5-5-1955 cho thấy Collins không chủ trương loại bỏ Diệm ngay lập tức. Ông đề nghị tiếp tục ủng hộ Diệm trong cuộc chiến chống Bình Xuyên, nhưng đặt điều kiện phải cải tổ chính phủ và chứng minh năng lực điều hành.

Đặc biệt, Collins vẫn xem Bảo Đại là cơ sở pháp lý cần thiết cho sự chuyển tiếp chính quyền.

Vì vậy, trong nhận định của Collins, sức mạnh quân sự, uy tín chính trị và tính hợp pháp của chính quyền là ba vấn đề khác nhau, không thể lấy thắng lợi ở một phương diện để thay thế cho hai phương diện còn lại.