Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d145?
GPT DỊCH
TÀI LIỆU 145 – NGÀY 28-04-1955
Tựa: Lansdale phản đối phương án thay Diệm – Phái bộ Quân sự
Hoa Kỳ tại Sài Gòn cho rằng không có nhân vật quốc gia nào có triển vọng hơn Diệm
Loại tài liệu: Ghi chú của Ban Biên tập (Editorial Note).
Thời điểm: Ngày 28-04-1955.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, Tài liệu
145, trang 302–303.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 145
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Ngày 28-04-1955.
GHI CHÚ CỦA BAN BIÊN TẬP
Trong một điện văn gửi lúc 8 giờ 48 phút sáng ngày 28-04,
theo giờ Sài Gòn, Edward G. Lansdale, với tư cách người đứng đầu Phái bộ Quân sự
Hoa Kỳ tại Sài Gòn (Saigon Military Mission – SMM), đã gửi về Washington một điện
văn, trong đó ông lập luận rằng chính phủ Diệm có triển vọng thành công cao hơn
bất kỳ chính phủ không cộng sản nào khác có thể thành lập tại miền Nam Việt
Nam.
Việc không tiếp tục ủng hộ Diệm sẽ gây tổn hại nghiêm trọng
đến uy tín Hoa Kỳ và khiến bất kỳ chính phủ nào kế nhiệm Diệm cũng phải thất bại.
Những người duy nhất được hưởng lợi sẽ là Việt Minh.
Theo điện văn, những tình hình mới phát sinh từ cuộc giao
tranh tại Sài Gòn là lý do cần triệu tập một cuộc họp của nhóm đại diện các cơ
quan Hoa Kỳ tại Việt Nam (country team), và Lansdale đã yêu cầu tổ chức cuộc họp
ấy.
Đáp lại, Washington gửi một điện văn lúc 9 giờ 49 phút tối
ngày 27-04, yêu cầu Lansdale cung cấp những căn cứ dẫn đến kết luận của ông trước
8 giờ sáng ngày 28-04, theo giờ Washington, để sử dụng tại cuộc họp Hội đồng An
ninh Quốc gia diễn ra cùng ngày.
Sự chênh lệch 13 giờ giữa Washington và Sài Gòn giải thích
vì sao điện văn đầu tiên của Lansdale được nhận tại Washington, tính theo giờ địa
phương, vào ngày trước ngày nó được gửi đi từ Sài Gòn.
Theo yêu cầu, Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn đã gửi một
bản trình bày đầy đủ hơn về nhận định của mình đối với tình hình hiện tại ở miền
Nam Việt Nam, trong một điện văn khác lúc 8 giờ 44 phút tối ngày 28-04, theo giờ
Sài Gòn.
Phái bộ cho rằng Diệm đang tìm cách kéo dài thời gian và chờ
Đại sứ Collins trở lại Sài Gòn.
Theo quan điểm của Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn, việc
thành lập một cơ quan an ninh mới (sûreté), cải tổ nội các và kêu gọi tổ chức bầu
cử không phải là giải pháp cho vấn đề an ninh căn bản do Bình Xuyên đặt ra,
cũng như vấn đề Pháp có ủng hộ Diệm hay không.
Chiến lược hiện tại của Diệm là để cho sự ủng hộ dành cho
Bình Xuyên dần dần suy yếu rồi cuối cùng tan rã, thay vì chấp nhận nguy cơ đối
đầu quân sự toàn diện với Bình Xuyên hoặc tìm một giải pháp chính trị với Bảy
Viễn.
Mặc dù chính sách này phù hợp với mong muốn của Ely và
Collins, Lansdale và Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn không tin rằng nó sẽ
thành công. Trái lại, họ cho rằng chính sách ấy sẽ khiến vị thế của Diệm tiếp tục
suy yếu.
Có hai lý do dẫn đến nhận định bi quan này.
Thứ nhất, nội các mới sẽ không hoạt động hữu hiệu hơn nội
các cũ.
Thứ hai, tình trạng căng thẳng đang gia tăng tại Sài Gòn, do
Diệm thiếu sáng kiến và không có hành động dứt khoát, chắc chắn sẽ tiếp tục
tăng lên.
Theo Lansdale, vấn đề căn bản của Diệm là ông không nắm được
quyền kiểm soát tình hình; về mặt hỏa lực, ông yếu thế hơn Ely và Quân đội Viễn
chinh Pháp.
Do đó, tâm lý chống Pháp tại Sài Gòn–Chợ Lớn cũng như trên
toàn Việt Nam đang gia tăng đến mức nghiêm trọng.
Nếu Bảo Đại thay thế Diệm, Phái bộ dự đoán có nhiều khả năng
sẽ xảy ra những vụ bùng phát chống Pháp nghiêm trọng.
Trong hoàn cảnh ấy, khó có nhân vật quốc gia nào khác có thể
thực hiện những chương trình cần thiết để đạt được thành công tại Việt Nam.
Trong bản nhận định này, Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn
nêu ra ba khả năng có thể xảy ra.
Khả năng thứ nhất:
Bảo Đại, dưới sức ép mạnh mẽ của Pháp, sẽ thay thế Diệm bằng
một nhân vật được Paris chấp nhận hơn.
Kết quả sẽ là một thảm họa.
Khả năng thứ hai:
Diệm sẽ buộc phải duy trì vị thế lãnh đạo các thành phần quốc
gia Việt Nam bằng cách công khai chống Pháp và/hoặc đưa Quân đội Quốc gia Việt
Nam đánh Bình Xuyên.
Khả năng thứ ba:
Các thành phần quốc gia tại Việt Nam sẽ tự tiến hành những
hành động rời rạc, không được kiểm soát, rất có thể mang tính bạo lực, nhằm chống
Bình Xuyên và/hoặc nhân viên dân sự và quân sự Pháp.
Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn nói thêm rằng, nếu Diệm bị
loại khỏi chức vụ, ông dự định sẽ ở lại Việt Nam để lãnh đạo một đảng chính trị,
tham gia tranh cử vào Quốc hội Lâm thời.
Phái bộ nhận xét rằng nếu Diệm công khai chống Pháp — điều
mà theo họ chắc chắn sẽ xảy ra nếu ông bị Bảo Đại và Pháp buộc phải rời khỏi
quyền lực — thì ông sẽ trở thành một nhân tố chính trị có sức ảnh hưởng mạnh mẽ,
nhờ sự ủng hộ chính trị dành cho ông tại miền Trung Việt Nam và trong giới người
di cư từ miền Bắc.
Theo khả năng này, bầu không khí chính trị tương lai của Việt
Nam sẽ mang tính chống Pháp và chịu ảnh hưởng sâu rộng của Việt Minh.
Lansdale kết thúc bằng cách nhắc lại những kiến nghị đã nêu
trong điện văn đầu tiên của ông ngày 28-04:
Không có người nào trong số những nhân vật quốc gia đang
mong muốn nắm quyền tại Việt Nam có thể đem lại nhiều triển vọng như Diệm, và
không một nhà lãnh đạo thân Pháp nào có thể thành công trong cuộc đối đầu với
Việt Minh.
Bất kỳ chính phủ kế nhiệm Diệm nào được Pháp chấp nhận cũng
sẽ không có khả năng thực hiện những cải cách thiết yếu nhằm ngăn Việt Nam rơi
vào tay cộng sản.
Do đó, uy tín Hoa Kỳ tại Việt Nam sẽ suy giảm nghiêm trọng,
và Hoa Kỳ sẽ không thể giữ vai trò chủ yếu trong việc ủng hộ một chính phủ như
vậy.
Chính phủ ấy, vì thiếu sự ủng hộ của quần chúng, sẽ buộc phải
lệ thuộc nặng nề vào Pháp.
(Nguồn: Các điện văn của Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn
– SMM telegrams.)
Hết nguyên văn
II. TÓM LƯỢC NỘI DUNG
Tài liệu 145 ghi lại quan điểm của Lansdale và Phái bộ Quân
sự Hoa Kỳ tại Sài Gòn về cuộc khủng hoảng chính phủ Diệm ngày 28-04-1955.
Năm điểm chính:
1. Lansdale phản đối việc thay thế Diệm.
Ông cho rằng chính phủ Diệm có triển vọng thành công cao hơn
bất kỳ chính phủ quốc gia không cộng sản nào khác có thể thành lập tại miền Nam
Việt Nam. Thay Diệm sẽ gây tổn hại uy tín Hoa Kỳ và tạo lợi thế cho Việt Minh.
2. Lansdale không đồng ý với cách giải quyết tình hình của
Diệm, Ely và Collins.
Theo SMM, Diệm đang kéo dài thời gian, chờ Collins trở lại,
đồng thời hy vọng Bình Xuyên dần mất sự ủng hộ. Lansdale cho rằng chính sách
này không giải quyết được vấn đề an ninh và chỉ khiến Diệm tiếp tục suy yếu.
3. SMM nhận định Diệm không thực sự kiểm soát được tình
hình.
Lansdale cho rằng Diệm yếu thế hơn Ely và Quân đội Viễn
chinh Pháp về hỏa lực. Tâm lý chống Pháp đang gia tăng, trong khi nội các mới
không có triển vọng hoạt động hữu hiệu hơn nội các cũ.
4. SMM đưa ra ba khả năng chính trị và quân sự.
Đó là Bảo Đại thay Diệm dưới sức ép Pháp; Diệm công khai chống
Pháp hoặc đánh Bình Xuyên; hoặc các lực lượng quốc gia tự phát hành động chống
Bình Xuyên và người Pháp.
5. Lansdale cho rằng Diệm vẫn có cơ sở ủng hộ chính trị.
SMM nhận định Diệm có sự ủng hộ tại miền Trung và trong giới
người di cư từ miền Bắc. Nếu bị loại khỏi chính quyền, Diệm có thể ở lại Việt
Nam, lãnh đạo một đảng chính trị và tham gia bầu cử Quốc hội Lâm thời.
III. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Lansdale bảo vệ Diệm nhưng đồng thời thừa nhận những yếu
kém của chính phủ Diệm
Đây là một điểm đặc biệt của Tài liệu 145.
Lansdale chủ trương tiếp tục ủng hộ Diệm, nhưng chính bản nhận
định của SMM cũng ghi nhận:
- Diệm
chưa kiểm soát được tình hình.
- Diệm yếu
thế về quân sự trước lực lượng Pháp.
- Diệm
thiếu sáng kiến và hành động dứt khoát.
- Nội
các mới khó hoạt động hữu hiệu hơn nội các cũ.
- Chiến
lược chờ Bình Xuyên suy yếu có nguy cơ khiến vị thế Diệm tiếp tục sa sút.
Như vậy, Lansdale không lập luận rằng chính phủ Diệm đã hoạt
động hữu hiệu. Ông lập luận rằng, dù có những yếu kém ấy, Diệm vẫn là nhân vật
có triển vọng hơn những người có thể thay thế ông.
Đó là hai nhận định khác nhau, cần phân biệt khi nghiên cứu.
2. Lansdale xác nhận Diệm có sự ủng hộ chính trị tại miền
Trung và trong giới người di cư, nhưng không đưa ra số liệu
Tài liệu ghi rõ SMM nhận định Diệm có sự ủng hộ chính trị tại
miền Trung và trong giới người di cư từ miền Bắc.
Tuy nhiên, bản ghi chú này không cho biết:
- Có bao
nhiêu người ủng hộ Diệm tại miền Trung.
- Những
tổ chức hoặc đảng phái nào đứng về phía Diệm.
- Sự ủng
hộ ấy có được tổ chức thành lực lượng chính trị cụ thể hay không.
- Diệm
có những lực lượng vũ trang độc lập nào ủng hộ ông tại miền Trung.
Do đó, tài liệu xác nhận Lansdale đã đưa ra nhận định về sự ủng
hộ chính trị, chứ chưa cung cấp bằng chứng định lượng để xác định thực lực của
Diệm tại miền Trung.
Điểm này đặc biệt quan trọng khi đối chiếu quan điểm của
Lansdale với Collins trên ba phương diện: quần chúng, đảng phái và lực lượng vũ
trang.
IV. KẾT LUẬN
Tài liệu 145 cho thấy rõ quan điểm của Lansdale trong cuộc
tranh luận về chính sách Hoa Kỳ đối với Ngô Đình Diệm vào ngày 28-04-1955.
Trong khi Collins đã đề nghị xem xét phương án thay thế Diệm,
Lansdale lại chủ trương tiếp tục ủng hộ Diệm, vì ông cho rằng không có nhân vật
quốc gia nào khác có triển vọng thành công hơn.
Tuy nhiên, Lansdale đồng thời thừa nhận chính phủ Diệm đang
gặp khó khăn nghiêm trọng về khả năng điều hành, kiểm soát an ninh và quan hệ với
Pháp.
Điểm cốt lõi: Lập luận của Lansdale đặt trọng tâm vào sự so
sánh triển vọng giữa Diệm và những người có thể kế nhiệm, chứ không chứng minh
rằng Diệm đã có đủ thực lực quần chúng, đảng phái và quân sự để kiểm soát tình
hình.
Đây là nhận định của Lansdale và Phái bộ Quân sự Hoa Kỳ tại
Sài Gòn, cần được giữ riêng với việc kiểm chứng thực lực của Diệm trên thực tế.