Trang

Thứ Sáu, 30 tháng 10, 2026

6760. Tài liệu 177. Cuộc đối đầu chính sách Pháp–Mỹ về Ngô Đình Diệm. (93.1)

Link nguồn

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d177?

GPT DỊCH

TÀI LIỆU 177 – NGÀY 08-05-1955

Tựa đề: Cuộc đối đầu chính sách Pháp–Mỹ về Ngô Đình Diệm: Pháp đòi thay Diệm và đề nghị rút quân khỏi Việt Nam.

Nguồn: Foreign Relations of the United States (FRUS), 1955–1957, Volume I: Vietnam.

Loại tài liệu: Điện văn của Ngoại trưởng Hoa Kỳ gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.

Người gửi: Ngoại trưởng John Foster Dulles.

Địa điểm, thời gian: Paris, ngày 8-5-1955, lúc 5 giờ chiều.

Số điện văn: Secto 8.

Phân loại: Tối mật (Top Secret), ưu tiên.


Lưu ý về ngày tháng: Điện văn đề ngày 8-5-1955, nhưng theo chú thích 2 của FRUS, cuộc họp được thuật lại diễn ra lúc 6 giờ 30 chiều ngày 7-5-1955.

I. BẢN DỊCH TOÀN VĂN

Secto 8. Sau đây là bản tóm lược các cuộc thảo luận về Đông Dương được tổ chức với phía Anh và Pháp chiều nay.

Phái đoàn Pháp do Thủ tướng Faure dẫn đầu, phái đoàn Anh do Ngoại trưởng Macmillan dẫn đầu, và phái đoàn Hoa Kỳ do Ngoại trưởng Dulles dẫn đầu.

Trong phần đầu cuộc thảo luận, phía Anh chưa có mặt và chỉ tham gia sau đó, như được ghi dưới đây.

1. Thủ tướng Faure mở đầu cuộc thảo luận

Faure mở đầu cuộc thảo luận bằng việc đề cập đến việc phê chuẩn các Hiệp định Paris và những khó khăn mà Chính phủ Pháp đã gặp phải trong tiến trình này.

Ông nhận xét rằng giờ đây dư luận cần được đáp ứng bằng những cuộc đàm phán sớm giữa bốn cường quốc.

Ông đồng ý rằng hiện nay chúng ta sẽ đàm phán từ một vị thế mạnh, nhờ đó triển vọng thành công cũng tăng lên.

Ông đề cập đến Trung Quốc và thực tế rằng Pháp hiện đang không quan hệ với một chính phủ nắm trong tay vận mệnh của hàng trăm triệu người, vì Pháp thừa nhận rằng phải tính đến quan điểm của Hoa Kỳ.

Ông nhận xét rằng hiện nay có hai khu vực được Pháp đặc biệt quan tâm: Bắc Phi và Việt Nam.

Ông sẽ mời Laforest, Bộ trưởng phụ trách các Quốc gia Liên kết, trình bày khái quát lập trường của Pháp đối với Việt Nam.

2. Dulles trả lời về các Hiệp định Paris

Ngoại trưởng Dulles trả lời rằng Hoa Kỳ công nhận bước đi can đảm của Pháp khi phê chuẩn các Hiệp định Paris.

Cả ông và Tổng thống đều hiểu rõ mức độ khó khăn của nhiệm vụ chính trị này.

Tuy nhiên, hai ông cũng cho rằng bước đi ấy phù hợp với lợi ích của chính nước Pháp.

Ngoại trưởng Dulles bày tỏ ý kiến rằng, bằng việc phê chuẩn các hiệp định, Pháp đã tái khẳng định vị thế của mình là “một trong những cường quốc lớn trên thế giới”.

3. Laforest trình bày quan điểm của Pháp về tổng tuyển cử Việt Nam

Sau đó, Laforest mở đầu cuộc thảo luận về Đông Dương.

Ông nói rằng các Hiệp định Genève đã đặt ra một số vấn đề, trong đó có việc phải ứng phó như thế nào với các cuộc bầu cử sắp tới.

Việc chia cắt đất nước đã đặt miền Nam Việt Nam vào thế bất lợi khi cạnh tranh với miền Bắc. Tuy nhiên, những gì miền Nam thiếu về diện tích và dân số được bù đắp bằng ưu thế kinh tế.

Pháp tin rằng miền Nam có thể thắng miền Bắc trong cuộc bầu cử nếu miền Nam có thể đưa ra trước nhân dân một chế độ hấp dẫn hơn.

Điều này chỉ có thể thực hiện được với một chính phủ mang tính quốc gia, ổn định và có cơ sở ủng hộ rộng rãi.

Thời gian là yếu tố hết sức quan trọng đối với các cuộc thảo luận trước bầu cử, dự kiến bắt đầu vào tháng 7 tới, và đối với cuộc tổng tuyển cử vào tháng 7-1956.

Chính sách của Pháp đối với miền Bắc và miền Nam Việt Nam không có gì mập mờ.

Sự hiện diện của Pháp tại miền Bắc không thể bị xóa bỏ chỉ bằng một nét bút.

Pháp có trách nhiệm bảo vệ sự hiện diện về văn hóa và kinh tế của mình tại đó.

Phái bộ Sainteny chỉ được thành lập nhằm mục đích ấy.

Do sự phản đối của Hoa Kỳ, Pháp đã từ bỏ ý định thành lập các công ty hỗn hợp và hiện đã từ bỏ các mỏ than.

Phái bộ Sainteny sẽ được duy trì theo những điều kiện hiện có, không được mở rộng và cũng không thay đổi.

4. Laforest trình bày quá trình Pháp ủng hộ và bất đồng với Diệm

Laforest tiếp tục nói rằng ngay từ đầu, Pháp đã trung thành ủng hộ Chính phủ Diệm.

Mọi lời cáo buộc ngược lại đều không đúng sự thật.

Pháp đã liên tục cố gắng củng cố Chính phủ Diệm.

Tháng 12 năm ngoái, Pháp đạt được thỏa thuận với Hoa Kỳ nhằm thuyết phục “hoặc buộc” Diệm mở rộng chính phủ.

Hai bên đồng ý cho Diệm thời hạn đến tháng Giêng. Nếu đến lúc đó Diệm vẫn không thực hiện, hai bên sẽ kín đáo xem xét vấn đề tìm người thay thế.

Nhưng việc này đã không được thực hiện.

Tháng Ba vừa qua, chính phủ hiện tại đã bước vào cuộc xung đột công khai với các giáo phái.

Một Mặt trận Thống nhất của các giáo phái đã được thành lập để chống Diệm.

Cả thỏa thuận tháng 12 lẫn lẽ thường đều cho thấy vào thời điểm đó Hoa Kỳ cần phải hành động để tránh nội chiến.

Pháp đã cảnh báo rằng nếu không hành động, xung đột vũ trang sẽ xảy ra, trước hết là nội chiến, sau đó là chiến tranh du kích, rồi đến khủng bố.

Pháp luôn mong muốn một giải pháp hòa bình.

Vì lý do đó, hai tướng Ely và Collins đã thử tiến hành một nỗ lực chung.

Người ta hy vọng hai ông sẽ đạt được một kế hoạch chung để giải quyết tình hình.

Ban đầu, Washington dường như hoan nghênh ý tưởng này, nhưng sau đó lại thay đổi lập trường.

Collins rời Sài Gòn khi nội chiến sắp bùng nổ.

Những cuộc đình chiến không thể duy trì lâu dài đã được tuyên bố.

Khi các cuộc đình chiến ấy sắp hết hiệu lực, Bảo Đại đã đưa ra kế hoạch riêng của mình vào ngày 19 tháng 4 nhằm tìm cách khắc phục tình trạng Hoa Kỳ và Pháp không hành động được.

Hoa Kỳ đã không trả lời Bảo Đại.

Trong lúc Collins vắng mặt tại Sài Gòn, Bảo Đại đã hành động.

5. Pháp cáo buộc cộng sản ảnh hưởng đến Ủy ban Cách mạng

Laforest tiếp tục nói rằng Ủy ban Cách mạng mới dường như đã nắm quyền kiểm soát.

Ủy ban này chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Việt Minh.

Một người tên [tên đã bị xóa], sĩ quan tham mưu trong Quân đội Việt Nam, từng được đào tạo tại Trung Quốc, là Phó Chủ tịch Ủy ban Cách mạng.

[Tên đã bị xóa] từng là một trong những Phó Chủ tịch Chính phủ Việt Minh.

[Tên đã bị xóa] là một nhân viên Việt Minh khét tiếng.

Ảnh hưởng của Việt Minh có thể nhận thấy trong toàn bộ các nhóm “cách mạng”, và ảnh hưởng ấy đang lan rộng ra khắp đất nước.

Người ta đang đòi phế truất Bảo Đại.

Một chiến dịch chống Pháp và chống Quân đoàn Viễn chinh Pháp đang diễn ra hết sức dữ dội.

Các nhân viên Việt Minh đang lợi dụng rất hiệu quả tình hình này, trong khi một số người Mỹ dường như chưa nhận thức đầy đủ về điều đó.

Chính phủ Pháp không muốn quân đội của mình trở thành diễn đàn cho hoạt động tuyên truyền của Việt Minh.

Quân đội Pháp sẽ không được duy trì tại Việt Nam bằng bất cứ giá nào.

Laforest kết thúc bằng việc đề cập đến tình trạng kiểm duyệt báo chí của chính phủ.

Ông đưa ra một tờ báo Sài Gòn, trong đó một nửa nội dung đã bị kiểm duyệt, để làm ví dụ về mức độ kiểm duyệt của chính phủ.

6. Dulles xác định Diệm là lựa chọn duy nhất của Hoa Kỳ

Ngoại trưởng Dulles trả lời bằng cách nhấn mạnh tính nghiêm trọng của tình hình và sự cần thiết để Pháp và Hoa Kỳ, với tư cách những người bạn tốt, hợp tác chặt chẽ với nhau.

Ông nói rằng việc đi sâu vào những lời cáo buộc chi tiết mà hai nước đã đưa ra chống lại nhau sẽ không đem lại lợi ích gì.

Vấn đề là phải làm gì trước tình hình hiện nay.

Ông tóm lược tình hình như sau:

(1) Một phong trào cách mạng đang diễn ra tại Việt Nam.

(2) Chúng tôi tin rằng Diệm là người có cơ hội tốt nhất để đứng trên phong trào cách mạng ấy và giữ nó trong những giới hạn “có thể chấp nhận được”.

Diệm là phương tiện duy nhất mà Hoa Kỳ nhìn thấy để cứu miền Nam Việt Nam và đối phó với phong trào cách mạng.

Hoa Kỳ không thấy có người nào khác có thể làm được điều đó.

Bất kể trước đây Hoa Kỳ đã có quan điểm như thế nào, ngày nay Hoa Kỳ phải hết lòng ủng hộ Diệm.

Hoa Kỳ không được để Diệm trở thành một Kerensky thứ hai.

7. Dulles trình bày lập trường đối với Bảo Đại, Cao Đài và Hòa Hảo

Về Bảo Đại, Ngoại trưởng Dulles nói rằng theo quan điểm của ông, Bảo Đại đã mất không thể cứu vãn khả năng giữ bất cứ vai trò nào ngoài vị trí nguyên thủ quốc gia trên danh nghĩa, nếu ngay cả vị trí ấy còn có thể giữ được cho ông.

Đó là giải pháp mà Ngoại trưởng Dulles muốn duy trì cho đến khi có cuộc bầu cử Quốc hội.

Bảo Đại nên ủng hộ Diệm, chứ không nên tước bỏ quyền lực của Diệm.

Có thể sử dụng Cao Đài và Hòa Hảo, nhưng không thể sử dụng Bình Xuyên.

Ngoại trưởng Dulles bày tỏ ý kiến rằng, với sự ủng hộ của hai chính phủ Pháp và Hoa Kỳ, Diệm có thể đứng trên phong trào cách mạng và kiểm soát nó.

Diệm là lực lượng ôn hòa duy nhất.

Quân đoàn Viễn chinh Pháp có một ảnh hưởng ổn định nhất định.

Hoa Kỳ đang cung cấp tài chính để hỗ trợ Quân đội Việt Nam và không thấy có người nào khác ngoài Diệm để giao các khoản tài trợ ấy nhằm phục vụ mục đích đó.

Ông kết luận rằng ủng hộ Diệm là cách duy nhất ông nhìn thấy để giải quyết vấn đề chung.

Ông chỉ ra rằng thời gian đang trở nên bất lợi cho chúng ta, và không thể đạt được kết quả thành công nếu hai nước không hợp tác với nhau.

8. Phái đoàn Anh tham gia – Dulles giải thích thêm lập trường Hoa Kỳ

Sau đó, phái đoàn Anh tham gia cuộc họp.

Ngoại trưởng Dulles trình bày lại lập trường Hoa Kỳ như đã tóm lược ở trên, đồng thời bổ sung rằng theo quan điểm Hoa Kỳ, phong trào cách mạng hiện nay chưa bị cộng sản chi phối hoặc ảnh hưởng ở mức độ đáng kể.

Ông nhận xét rằng việc một người trước đây từng có quan hệ với cộng sản tự nó không đủ để kết luận người ấy hiện nay là cộng sản.

Ông lấy ví dụ rằng, nếu suy luận theo cách ấy, ngay cả Bảo Đại cũng có thể bị xem là cộng sản.

Việc Hoa Kỳ ủng hộ Diệm không có nghĩa là Hoa Kỳ không nhận thấy những nhược điểm của ông.

Hoa Kỳ không tham gia vào việc lựa chọn Diệm lúc ban đầu và đã từng, cũng như hiện vẫn sẵn sàng, ủng hộ bất cứ người nào khác được đưa ra thông qua một tiến trình hợp pháp và có trật tự.

Ông nhận xét rằng ngay trước khi chiến sự bùng nổ, Hoa Kỳ đã sẵn sàng xem xét những phương án thay thế, nhưng hiện nay ông không chắc những phương án ấy có khả thi hay không.

Ngoại trưởng Dulles nói rằng tháng Ba vừa qua, Collins đã cho ông biết rằng chúng ta đã đi đến điểm không thể quay lại trong vấn đề Diệm.

Không có cách nào khả thi để loại bỏ Diệm.

Ngoại trưởng Dulles muốn làm mọi cách để Diệm mở rộng chính phủ.

Có thể thay đổi chính phủ vào thời điểm các cuộc bầu cử sắp tới, nhưng câu hỏi vẫn là: “Ai tốt hơn Diệm?”

Nếu có một người tốt hơn, Hoa Kỳ sẵn sàng xem xét, nhưng ông nhắc lại rằng chưa có ai được đề nghị.

Mặc dù Collins đã đạt được thỏa thuận với Ely vào đầu tháng Tư về việc thay Diệm, hiện nay Collins tin rằng chúng ta phải ủng hộ ông.

9. Thủ tướng Faure công khai bác bỏ lập trường Hoa Kỳ

Faure trả lời rằng ông nghĩ tốt nhất là chính ông trực tiếp phát biểu.

Ông muốn tuyên bố rằng Pháp không đồng ý với quan điểm của Hoa Kỳ.

Trước đây, hai bên đã che giấu sự bất đồng ấy với nhau, nhưng giờ đây đã đến lúc phải nói thẳng.

Diệm không phải là một giải pháp tốt.

Những nỗ lực chung nhằm chứng minh rằng Diệm là một giải pháp tốt đã thất bại.

Pháp tin chắc rằng Diệm đang dẫn đến thảm họa.

Diệm đã lợi dụng sự vắng mặt của Collins để thực hiện một cuộc “đảo chính bằng sức mạnh”, giành được thắng lợi ban đầu nhưng không góp phần tạo ra một giải pháp lâu dài.

Tình cảm chống Pháp của Diệm hết sức cực đoan.

Pháp không phản đối việc Diệm chống Pháp nếu ông có năng lực, nhưng chỉ riêng việc chống Pháp không phải là một phẩm chất đủ để lãnh đạo.

Pháp sẽ không tiếp tục đi cùng Diệm, bởi bằng cách này hay cách khác, ông sẽ dẫn đến thắng lợi của Việt Minh.

Xung quanh ông có những phần tử Việt Minh, và không còn thời gian để mất.

Diệm không những bất tài mà còn điên rồ (fou).

Ông đã phá hỏng những cơ hội đạt được một giải pháp khả thi ngay khi giải pháp ấy sắp xuất hiện.

Pháp không thể tiếp tục chấp nhận những rủi ro với Diệm.

Ông có thể nhượng bộ các nhóm cách mạng.

Tiếp tục với Diệm sẽ dẫn đến ba hậu quả tai hại:

(1) Dẫn đến thắng lợi của Việt Minh.

(2) Khiến sự thù địch của mọi người tập trung vào người Pháp.

(3) Gây ra sự rạn nứt giữa Pháp và Hoa Kỳ.

Mọi người đều tin rằng Hoa Kỳ đang hậu thuẫn Diệm và khuyến khích thái độ chống Pháp của ông, mặc dù Chính phủ Pháp biết rằng Hoa Kỳ không làm như vậy.

10. Faure cho rằng phải thay Diệm

Faure tiếp tục nói rằng phần lớn những khó khăn giữa Pháp và Hoa Kỳ bắt nguồn từ việc ngay từ đầu hai bên chưa bao giờ thừa nhận những suy nghĩ thực sự của mình.

Tháng Chín năm ngoái, hai bên có thể đã đạt được một giải pháp chung nếu đã bày tỏ những nghi ngờ của mình, nhưng đã không làm như vậy.

Bảo Đại là một “lá bài xấu”, nhưng thông qua ông vẫn có thể thực hiện được điều gì đó; còn với Diệm thì chắc chắn thất bại.

Hai bên có thể đã cứu vãn được tình hình ngay trước cuộc đảo chính bằng sức mạnh nếu đạt được một thỏa thuận ba bên giữa Hoa Kỳ, Pháp và Bảo Đại, nhưng một lần nữa đã thất bại.

Bảo Đại có những khuyết điểm, nhưng ông có thể phục vụ một mục đích hữu ích và cần được sử dụng cho mục đích đó.

Không thể loại bỏ Bảo Đại khỏi những khả năng đem lại một giải pháp có kết quả tốt hơn.

Nhưng chừng nào Diệm còn ở đó, tầm nhìn vẫn bị che khuất và không thể có giải pháp nào.

Tóm lại, Faure nói, Diệm là người không thể chấp nhận được, không có cơ hội thành công hay cải thiện tình hình.

Một người khác cũng có thể không cải thiện được tình hình; trên thực tế, hiện chưa có ai cụ thể được nghĩ đến.

Nhưng ít nhất với một người khác vẫn còn có cơ hội, còn với Diệm thì hoàn toàn không.

11. Faure đề nghị Pháp rút toàn bộ lực lượng khỏi Đông Dương

Sau đó, Faure kết luận bằng tuyên bố quan trọng sau đây:

“Diệm là một lựa chọn sai lầm, một giải pháp không thể thực hiện được, không có cơ hội thành công và cũng không có cơ hội cải thiện tình hình.

Không có Diệm, có thể tìm được một giải pháp nào đó; nhưng với Diệm thì không có giải pháp nào cả.

Tuy nhiên, tôi không thể bảo đảm rằng bất cứ giải pháp nào khác sẽ thành công, và cũng không thể làm sáng tỏ tình hình.

Dường như giữa chúng ta tồn tại một sự bất đồng căn bản.

Tôi có thể lập luận rằng vì vị thế của Pháp tại Việt Nam là chủ yếu, các ông nên điều chỉnh quan điểm của mình cho phù hợp hơn với chúng tôi, nhưng tôi đã bác bỏ cách lập luận ấy.

Trong hoàn cảnh này, phải làm gì?

Các ông sẽ nói sao nếu chúng tôi rút hoàn toàn khỏi Đông Dương và triệu hồi Quân đoàn Viễn chinh Pháp càng sớm càng tốt?

Tôi hoàn toàn nhận thức rằng đây sẽ là một giải pháp nghiêm trọng, bởi nó sẽ đặt thường dân Pháp và các quyền lợi của Pháp vào một hoàn cảnh khó khăn.

Cũng còn vấn đề số phận của những người tị nạn.

Nếu các ông cho rằng đây có thể là một giải pháp, tôi nghĩ mình có thể hướng chính sách theo hướng đó, nếu các ông nói như vậy.

Giải pháp này có ưu điểm là tránh được mọi lời chỉ trích tiếp theo đối với Pháp về ‘chủ nghĩa thực dân’, đồng thời đáp ứng yêu cầu của Diệm rằng Pháp phải ra đi.

Vì giải pháp này dự kiến chấm dứt toàn bộ tình trạng hiện nay và đưa Quân đoàn Viễn chinh Pháp về nước, liệu Hoa Kỳ có sẵn sàng giúp bảo vệ thường dân Pháp và những người tị nạn hay không?

Nếu các ông không đồng ý với giải pháp này và cho rằng nó sẽ gây trở ngại cho các ông, thì chúng ta có thể tiếp tục thảo luận về tình hình Việt Nam.”

12. Dulles bác bỏ đánh giá của Pháp về Diệm

Ngoại trưởng Dulles trả lời rằng ông đánh giá cao sự thẳng thắn ấy.

Đó là cách duy nhất mà những người bạn nên nói chuyện với nhau.

Giữa Pháp và Hoa Kỳ có một sự khác biệt căn bản.

Hoa Kỳ đánh giá năng lực của Diệm cao hơn Pháp.

Hoa Kỳ được thông báo rằng cuộc “đảo chính bằng sức mạnh” do Bình Xuyên tổ chức, trong khi phía Pháp lại nói khác.

Bản thân Ngoại trưởng Dulles trước đây cũng từng nghi ngờ Diệm có thể tồn tại được hay không.

Người ta từng đặt câu hỏi liệu quân đội có trung thành với Diệm hay không, và ông cũng không kiểm soát được Cảnh sát Quốc gia.

Không ai nghi ngờ lòng trung thành của chính Chính phủ Pháp trong việc ủng hộ Diệm, nhưng đã có những khó khăn phát sinh từ những nguồn khác, chẳng hạn Đài Phát thanh Pháp–Á (Radio Française-Asie).

Hoa Kỳ không đồng ý với nhận định của Pháp về Diệm.

Nếu Diệm chỉ là một nhân vật không có thực lực, ông đã sụp đổ, nhưng ông đã không sụp đổ.

Ông đã thể hiện năng lực đến mức Hoa Kỳ không thấy hiện nay có thể loại bỏ ông bằng cách nào.

Có thể giả định rằng Pháp cũng không muốn thực hiện việc đó bằng vũ lực.

13. Dulles nêu khả năng Hoa Kỳ rút khỏi Việt Nam

Hiện nay Diệm mạnh hơn so với lúc Bảo Đại bắt đầu rút bớt quyền lực của ông.

Khía cạnh tồi tệ nhất là vấn đề này liên quan đến sự bất đồng quan điểm giữa Pháp và Hoa Kỳ.

Việt Nam không đáng để Hoa Kỳ phải tranh chấp với Pháp.

Những lợi ích chung quá lớn để có thể bị đe dọa bởi sự khác biệt quan điểm về Việt Nam.

Ngoại trưởng Dulles đồng ý với tuyên bố của phía Pháp rằng vấn đề này không được ảnh hưởng đến quan hệ Pháp–Mỹ tại các khu vực khác.

Nếu điều đó giải quyết được vấn đề, Hoa Kỳ sẽ rút lui và chấm dứt sự ủng hộ đối với Việt Nam.

Những bất đồng Pháp–Mỹ phải được giải quyết ngay, bởi Ngoại trưởng Dulles không tin Quốc hội Hoa Kỳ sẽ tiếp tục chương trình viện trợ hiện nay trong hoàn cảnh ngược lại.

Số tiền liên quan rất lớn, từ 400 đến 500 triệu đô la.

14. Hoa Kỳ đứng trước lựa chọn: Ủng hộ Diệm hoặc rút lui

Những lựa chọn đặt ra cho Hoa Kỳ là tiếp tục ủng hộ Diệm hoặc rút lui.

Đây là một vấn đề nghiêm trọng mà Ngoại trưởng Dulles muốn dành thời gian suy nghĩ qua đêm.

Những đề nghị của Pháp rất nghiêm túc và phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

Cần có thêm ý kiến và lời khuyên.

Lợi ích của Hoa Kỳ tại Việt Nam đơn giản là ngăn không cho khu vực này rơi vào tay cộng sản.

Hoa Kỳ sẽ xem xét bất cứ đề nghị nào của Pháp, nhưng phải cảnh báo rằng không thể trông đợi Hoa Kỳ tài trợ cho bất cứ giải pháp nào thay thế Diệm mà Ngoại trưởng Dulles có thể nghĩ đến.

Vấn đề phải được đưa ra thảo luận lại vào ngày mai.

15. Ngoại trưởng Anh Macmillan đề nghị chưa quyết định

Macmillan nói rằng lợi ích của Anh tại Việt Nam mang tính gián tiếp hơn, nhưng vẫn hết sức quan trọng vì hai lý do:

(1) Lợi ích của Anh đối với chính khu vực này.

(2) Mối quan tâm của Anh đối với mối đe dọa cộng sản từ bất cứ khu vực nào trên thế giới.

Ông cho rằng sẽ là một sai lầm nghiêm trọng nếu đưa ra quyết định ngay tối hôm ấy.

Các Ngoại trưởng sẽ còn ở Paris trong vài ngày và nên xem xét lại vấn đề.

Các diễn biến thực tế có thể vượt trước những quyết định của chúng ta.

Cần xem xét chính xác những gì đã được phát biểu và tất cả các bên phải cố gắng xác minh sự thật.

Điều quan trọng là không được tiết lộ bất cứ điều gì đã thảo luận trong cuộc họp, bởi việc rò rỉ thông tin sẽ gây hậu quả tai hại.

Ông tin rằng tất cả các bên phải nghiêm túc suy nghĩ về những gì đã được trình bày và giữ tuyệt đối bí mật nội dung cuộc họp.

16. Kết thúc cuộc họp

Faure đồng ý với Macmillan và nói rằng ông chưa bao giờ trông đợi sẽ có quyết định ngay tối hôm ấy.

Các chuyên gia cần bắt tay làm việc ngay để chuẩn bị cho những quyết định, bởi tình hình đang thay đổi từng giờ.

Cuộc họp kết thúc bằng cuộc thảo luận chung về lịch trình các cuộc trao đổi tiếp theo về Đông Dương và chuyến thăm Vienna sắp tới của các Ngoại trưởng.

Sau đó diễn ra cuộc thảo luận về nội dung bản thông cáo.

Ngoại trưởng Dulles bác bỏ đề nghị tổ chức cuộc họp các chuyên gia trước cuộc thảo luận tiếp theo giữa các Ngoại trưởng về Đông Dương, hiện được dự kiến vào ngày 10 tháng 5.

Dulles

II. CHÚ THÍCH CỦA FRUS

Chú thích 1 – Nguồn và hoàn cảnh điện văn

Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/5–855.

Phân loại: Tối mật; ưu tiên.

Điện văn được gửi lặp lại cho Sài Gòn để thông tin, với mức độ ưu tiên.

Dulles đến Paris ngày 7 tháng 5 để thảo luận với phía Anh và Pháp, đồng thời tham dự các cuộc họp Hội đồng Bắc Đại Tây Dương dự kiến từ ngày 9 đến 11 tháng 5.

Sau đó, ông đến Vienna ngày 13 tháng 5 để thảo luận và ký Hiệp ước Nhà nước Áo cùng các Ngoại trưởng Liên Xô, Hoa Kỳ, Pháp và Vương quốc Anh.

Chú thích 2 – Thời điểm thực tế của cuộc họp

Theo nhật ký chuyến công tác của Ngoại trưởng, cuộc họp này diễn ra lúc 6 giờ 30 chiều ngày 7 tháng 5.

Nguồn: Cùng hồ sơ trên, Hồ sơ Hội nghị, Lot 60 D 627, CF 445.

Chú thích 3 – Các Hiệp định Paris

Dường như đây là các Hiệp định Chín cường quốc và Bốn cường quốc, được ký ngày 23 tháng 10 năm 1954.

Muốn xem nguyên văn, tham khảo Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Tập V, Phần 2, từ trang 1435 trở đi.

Chú thích 4 – Nhận định trước đây của Collins

Xem Tài liệu 84.

Chú thích 5 – Các báo cáo bổ sung của Dulles gửi Tổng thống Eisenhower

Trong điện văn Dulte 2, ngày 7 tháng 5, lúc 11 giờ đêm, Dulles báo cáo Tổng thống về những diễn biến trong ngày.

Điện văn có đoạn sau đây về cuộc thảo luận ba bên đầu tiên liên quan đến Việt Nam:

“Sau đó, chúng tôi họp riêng với phía Pháp, rồi một thời gian sau phía Anh tham gia, để thảo luận về Đông Dương.

Tại đây, Faure đề nghị rằng, xét đến những bất đồng sâu sắc về chính sách Việt Nam giữa hai chính phủ chúng ta, cũng như việc Chính phủ Pháp hoàn toàn không thể ủng hộ Diệm, người hiện đã trở nên chống Pháp dữ dội, Pháp nên rút các lực lượng của mình khỏi Việt Nam.

Ông đặt câu hỏi rằng trong trường hợp ấy, liệu chúng ta có thể đưa ra những bảo đảm của tôi về việc bảo vệ tính mạng và tài sản của những công dân Pháp còn ở lại hay không.

Tôi trả lời rằng đây là vấn đề quá nghiêm trọng để quyết định mà không suy xét kỹ lưỡng, và tôi đồng ý rằng Việt Nam không đáng để xảy ra tranh chấp giữa Pháp và Hoa Kỳ.

Nếu không thể đạt được thỏa thuận, thì một trong hai bên phải rút khỏi khu vực này, bởi chúng ta không thể để mình đối đầu với nhau tại đây và theo đuổi những chính sách đối địch, cạnh tranh nhau.

Tôi nói rằng Hoa Kỳ sẵn sàng rút lui.

Thật vậy, tôi không thể có nhiều hy vọng rằng Quốc hội sẽ chuẩn chi những khoản tiền cần thiết để Hoa Kỳ tiếp tục hỗ trợ tình hình, nếu chúng ta rút lại sự ủng hộ đối với Diệm và tìm kiếm một giải pháp thay thế mà chính Faure cũng thừa nhận hiện chưa thể xác định được.

Tôi đoán rằng phía Pháp không phải đang dọa suông, và đề nghị của ông ấy có thể trở thành giải pháp được hai bên đồng thuận.”

(Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 396.1/5–755.)

Theo điện văn Tedul 2 gửi Paris ngày 8 tháng 5, nhận xét duy nhất của Eisenhower về phần Việt Nam trong điện văn Dulte 2 là nhắc lại lập trường rằng Hoa Kỳ không thể chấp nhận việc đưa lực lượng quân sự của mình đến những khu vực không mong muốn như Việt Nam.

(Nguồn: Cùng hồ sơ trên, 751G.00/5–855.)

Trong một báo cáo sau đó gửi Tổng thống, điện văn Dulte 12 ngày 9 tháng 5, Dulles thuật lại, trong số những vấn đề khác, cuộc trao đổi với Pinay như sau:

“Pinay cũng nói riêng với tôi rằng ông không nghĩ Faure thực sự có ý định thực hiện điều ông đã nói khi đề nghị rút quân đội Pháp.

Pinay ngụ ý rằng Faure đang dọa suông, bởi theo Pinay, việc bỏ mặc miền Nam Việt Nam cho cộng sản là điều ‘không thể tưởng tượng được’.

Đây là một vấn đề khác mà Faure và Pinay bất đồng sâu sắc.

Tuy nhiên, Đông Dương không thuộc thẩm quyền của Ngoại trưởng mà thuộc Bộ trưởng phụ trách Thuộc địa; trên thực tế, Faure đang trực tiếp điều hành lĩnh vực ấy và một mình xử lý vấn đề Đông Dương, không để Pinay tham gia.”

(Nguồn: Cùng hồ sơ trên, 396.1/5–955.)

Chú thích 6 – Thông cáo sau cuộc họp

Không tìm thấy nguyên văn bản thông cáo chung.

Theo nội dung cuộc họp báo mật của Dulles ngày 7 tháng 5, phía Pháp đã ban hành một thông cáo sau cuộc họp này.

(Nguồn: Cùng hồ sơ trên, Hồ sơ Hội nghị, Lot 60 D 627, CF 445.)

Hết nguyên văn

III. TÓM TẮT TÀI LIỆU 177

1. Pháp vẫn tính đến tổng tuyển cử tháng 7-1956.

Bộ trưởng Laforest xác định các cuộc thảo luận trước tổng tuyển cử sẽ bắt đầu vào tháng 7-1955 và cuộc tổng tuyển cử dự kiến diễn ra tháng 7-1956.

Pháp cho rằng miền Nam có thể thắng miền Bắc nếu xây dựng được một chính phủ quốc gia, ổn định và có sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân.

2. Pháp và Hoa Kỳ bất đồng căn bản về Diệm.

Thủ tướng Faure cho rằng Diệm không có khả năng giải quyết tình hình, sẽ dẫn đến thắng lợi của Việt Minh và phải được thay thế.

Ngược lại, Dulles cho rằng Diệm đã chứng minh được thực lực qua cuộc khủng hoảng, và Hoa Kỳ không thấy ai có khả năng thay thế ông.

3. Pháp cáo buộc Việt Minh ảnh hưởng mạnh đến phong trào cách mạng.

Laforest cho rằng các nhóm cách mạng chống Bảo Đại đã bị Việt Minh thâm nhập.

Dulles không đồng ý với nhận định này. Ông cho rằng phong trào cách mạng chưa bị cộng sản chi phối hoặc ảnh hưởng ở mức đáng kể.

4. Dulles chủ trương giữ Bảo Đại ở vị trí danh nghĩa.

Theo Dulles, Bảo Đại đã mất khả năng thực sự cầm quyền, nhưng có thể được giữ làm nguyên thủ quốc gia trên danh nghĩa cho đến khi bầu cử Quốc hội.

Ông cũng cho rằng có thể hợp tác với Cao Đài và Hòa Hảo, nhưng không thể hợp tác với Bình Xuyên.

5. Faure đưa ra phương án rút toàn bộ quân Pháp.

Faure đặt vấn đề rút Quân đoàn Viễn chinh Pháp khỏi Đông Dương và yêu cầu Hoa Kỳ xem xét giúp bảo vệ thường dân Pháp cùng những người tị nạn.

Tuy nhiên, chú thích FRUS cho biết Ngoại trưởng Pinay sau đó nghi ngờ Faure thực sự có ý định rút quân.

6. Dulles tuyên bố Hoa Kỳ có thể rút lui.

Dulles cho rằng Việt Nam không đáng để Pháp và Hoa Kỳ xung đột với nhau.

Ông xác định Hoa Kỳ đứng trước hai lựa chọn: tiếp tục ủng hộ Diệm hoặc rút lui. Ông không thấy có thể tiếp tục viện trợ cho một giải pháp thay thế Diệm chưa được xác định.

7. Anh đề nghị hoãn quyết định.

Ngoại trưởng Macmillan cho rằng các bên cần kiểm tra lại sự thật, giữ bí mật nội dung thảo luận và chưa đưa ra quyết định ngay.

IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý

Thứ nhất – Tổng tuyển cử Genève vẫn là vấn đề được Pháp đặt ra trong hoạch định chính sách

Tại cuộc họp ngày 7-5-1955, Laforest nói rõ rằng các cuộc thảo luận sẽ bắt đầu vào tháng 7-1955 và tổng tuyển cử sẽ diễn ra vào tháng 7-1956.

Ông còn trình bày điều kiện để miền Nam có thể thắng miền Bắc: phải có một chính phủ quốc gia, ổn định, có cơ sở ủng hộ rộng rãi và hấp dẫn đối với nhân dân.

Như vậy, trong tài liệu này, phía Pháp không trình bày tổng tuyển cử như một vấn đề không tồn tại, mà là một vấn đề chính trị cụ thể cần chuẩn bị.

Tuy nhiên, đây là nhận định chính sách của phía Pháp; bản thân điện văn không giải quyết toàn bộ vấn đề nghĩa vụ pháp lý của các bên theo các văn kiện Genève.

Thứ hai – Hai nước cùng chống cộng nhưng bất đồng về người lãnh đạo miền Nam

Pháp và Hoa Kỳ cùng muốn ngăn Việt Minh giành thắng lợi, nhưng đi đến hai kết luận trái ngược nhau.

Pháp cho rằng giữ Diệm sẽ dẫn đến thất bại, còn thay Diệm ít nhất vẫn mở ra một cơ hội.

Hoa Kỳ cho rằng Diệm là người duy nhất hiện có khả năng kiểm soát phong trào cách mạng, duy trì chính quyền và chống cộng.

Điều đáng chú ý là cả hai bên đều chưa đưa ra được một nhân vật thay thế cụ thể có khả năng được chấp nhận và thành công.

V. NHẬN ĐỊNH RÚT RA TỪ TÀI LIỆU

Tài liệu 177 cho thấy cuộc khủng hoảng chính trị Việt Nam đã trở thành một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng trong quan hệ Pháp–Mỹ.

Dulles không phủ nhận những nhược điểm của Diệm, nhưng xem việc Diệm vượt qua cuộc giao tranh với Bình Xuyên là bằng chứng về khả năng tồn tại chính trị của ông.

Trong khi đó, Faure không phủ nhận những khuyết điểm của Bảo Đại, nhưng vẫn xem Bảo Đại là một phương tiện có thể sử dụng để tìm kiếm giải pháp thay thế Diệm.

Đặc biệt, Dulles đã nêu một giới hạn rõ ràng đối với chính sách Hoa Kỳ: ông không thấy có thể tiếp tục tài trợ cho một chính phủ thay thế Diệm mà chưa có phương án cụ thể.

Kết luận: Tài liệu 177 đánh dấu một sự đối đầu chính sách công khai ở cấp cao giữa Pháp và Hoa Kỳ. Pháp muốn thay Diệm và nêu khả năng rút quân; Hoa Kỳ quyết định đặt trọng tâm vào việc tiếp tục ủng hộ Diệm, nhưng cũng để ngỏ khả năng rút khỏi Việt Nam nếu bất đồng với Pháp không thể giải quyết.