Link nguồn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d178?
GPT DỊCH
TÀI LIỆU 178 – NGÀY 09-05-1955
Pháp và Hoa Kỳ tiếp tục bất đồng về thực lực của Ngô
Đình Diệm và xem xét bốn phương án giải quyết tình hình Việt Nam.
Nguồn: Foreign Relations of the United States (FRUS),
1955–1957, Volume I: Vietnam.
Loại tài liệu: Điện văn của Ngoại trưởng Hoa Kỳ gửi Bộ Ngoại
giao Hoa Kỳ.
Người gửi: Ngoại trưởng John Foster Dulles.
Địa điểm, thời gian:
Paris, ngày 9-5-1955, lúc 1 giờ sáng.
Số điện văn: Secto 11.
Phân loại: Tối mật (Top Secret), ưu tiên.
I. BẢN DỊCH TOÀN VĂN
1. Pháp và Hoa Kỳ đánh giá trái ngược về sức mạnh của Diệm
Sau cuộc họp ba bên ngày hôm qua, chúng tôi đã nhấn mạnh với
Bérard và Faure bản đánh giá tình hình của Collins, được trình bày trong điện
văn số 5074 từ Sài Gòn gửi Bộ Ngoại giao, đặc biệt là kết luận của Collins rằng
nếu không đạt được sự đồng thuận và phối hợp toàn diện giữa phía Việt Nam, Hoa
Kỳ và Pháp, thì chúng ta nên rút khỏi Việt Nam.
Hai ông nhận xét rằng dường như có một sự khác biệt căn bản
giữa cách đánh giá tình hình của Hoa Kỳ và Pháp.
Hoa Kỳ tin rằng những diễn biến trong tuần qua đã củng cố vị
thế của Diệm.
Trong khi đó, theo thông tin của Pháp, Diệm đang ở vào vị thế
yếu hơn bao giờ hết.
2. Tướng Ely báo cáo tình hình quân sự và chính trị tại
Việt Nam
Sáng nay, Achilles đã gặp Bérard theo yêu cầu của Bérard, với
sự hiện diện của Dennis Allen thuộc Bộ Ngoại giao Anh và Riley thuộc Đại sứ
quán Anh.
Bérard đọc một số đoạn trong điện văn mới nhất của Ely, với
những điểm chính như sau:
Thành công bề ngoài của Diệm thực chất dựa trên tình trạng mất
trật tự và hỗn loạn hiện nay.
Quân đội đã không thể tiếp tục phát huy thắng lợi tại Sài
Gòn bằng những cuộc hành quân tiếp theo nhằm tiêu diệt Bình Xuyên.
Vấn đề các giáo phái vẫn chưa được giải quyết. Mỗi lực lượng
vẫn kiểm soát khu vực riêng của mình, trong khi quân đội không thể trấn áp họ tại
những khu vực ấy.
Tình trạng mất trật tự hiện nay tạo ra môi trường thuận lợi
cho các hoạt động của cộng sản.
Tại cuộc họp ngày hôm qua của Đại hội Cách mạng, Sơn đã
tuyên bố rằng Hồ Chí Minh là người duy nhất thực sự hoạt động vì Việt Nam.
Ely kết luận rằng Diệm, nếu còn có thể cứu vãn được, thì chỉ
có thể được cứu vãn bằng sự ủng hộ của Pháp, Hoa Kỳ và Anh, các giáo phái, quân
đội và Bảo Đại.
3. Pháp cáo buộc cộng sản
thâm nhập Ủy ban Cách mạng
Bérard cũng đọc một bản mà ông mô tả là bản tổng hợp các tin
tức tình báo hiện có của Pháp.
Những điểm chính như sau:
Việc Diệm sử dụng vũ lực chống các giáo phái đã tạo ra những
điều kiện thuận lợi cho cộng sản thâm nhập, và hiện nay cộng sản đang tận dụng
tối đa tình hình này thông qua Ủy ban Cách mạng.
Có thể nhận thấy những thủ đoạn điển hình của cộng sản.
Những thông tin đã được cung cấp trước đây về quá trình hoạt
động hoặc các mối liên hệ cộng sản của Sơn, Lang và Kon được nhắc lại.
Những chủ đề mới đang được bộ máy tuyên truyền tại miền Nam
Việt Nam sử dụng, nhấn mạnh đến hòa bình, việc lật đổ Bảo Đại và việc rút Quân
đoàn Viễn chinh Pháp, đều là những chủ đề tuyên truyền điển hình của cộng sản,
tương tự những chủ đề đã được sử dụng tại miền Bắc Việt Nam từ lâu.
4. Pháp cho rằng Diệm suy yếu và muốn duy trì Bảo Đại như
cơ sở hợp pháp
Bérard trình bày lập trường của Pháp như sau:
Phía Pháp tin chắc rằng Diệm đã trở nên yếu hơn chứ không phải
mạnh hơn sau cuộc đấu tranh chống các giáo phái và tình trạng hỗn loạn hiện
nay.
Tình cảm chống Pháp đang gia tăng dưới sự khuyến khích của
Diệm.
Vì tinh thần chống Pháp là lợi thế duy nhất của Diệm, nên
đương nhiên Chính phủ Pháp gặp khó khăn trong việc ủng hộ ông.
Phía Pháp đặt câu hỏi liệu có thể trông cậy vào lòng trung
thành của quân đội khi phải phục vụ dưới quyền Tỵ hoặc Đôn hay không.
Quân đội đã ủng hộ Diệm vì ông đại diện cho chính phủ hợp
pháp.
Nếu Diệm đoạn tuyệt với Bảo Đại, quân đội sẽ phải đứng trước
sự lựa chọn giữa việc trung thành với Bảo Đại và việc đi theo Ủy ban Cách mạng.
Pháp cho rằng vẫn có thể thành lập một chính phủ có cơ sở ủng
hộ rộng rãi.
Mặc dù triển vọng Diệm đứng đầu chính phủ ấy khiến Pháp nghi
ngờ và gặp khó khăn, phía Pháp vẫn có thể hình dung một giải pháp như vậy.
Pháp tiếp tục muốn sử dụng Bảo Đại, không phải vì cá nhân
ông, mà vì ông là nguồn thẩm quyền hợp pháp duy nhất hiện có để thực hiện những
thay đổi trong chính phủ, và qua đó đóng vai trò ổn định tình hình.
5. Achilles nêu bốn phương án
giải quyết
Achilles nêu ra bốn phương án có thể lựa chọn:
a. Pháp rút khỏi Việt Nam, như Faure đã đề nghị và Tổng thống
Hoa Kỳ đã được thông báo.
b. Hoa Kỳ rút khỏi Việt Nam, như Collins đã dự liệu trong
trường hợp không thể đạt được một giải pháp mới có sự ủng hộ hoàn toàn của tất
cả các bên liên quan.
c. Cả Pháp và Hoa Kỳ đều chấm dứt những nỗ lực của mình tại
Việt Nam.
d. Tổ chức lại chính phủ, mở rộng cơ sở tham gia và vẫn có
Diệm trong chính phủ, với điều kiện có thể đạt được sự ủng hộ hoàn toàn của
Pháp và phía Việt Nam.
Achilles nhấn mạnh rằng một sự sắp xếp như vậy đòi hỏi phía
Pháp phải ủng hộ mạnh mẽ và toàn diện hơn rất nhiều, ở tất cả các cấp, so với
trước đây.
Bởi vì, mặc dù không hành động với ác ý, phía Pháp vẫn để những
nghi ngờ về khả năng thành công của Diệm chi phối cách suy nghĩ của mình trong
một thời gian dài.
Bérard nhận xét rằng ban đầu Diệm được phía Pháp lựa chọn vì
họ cho rằng ông có cơ hội thành công lớn nhất.
Việc sự ủng hộ của Pháp đối với Diệm giảm sút trong những
tháng gần đây là do Pháp ngày càng tin rằng ông không thể thành công.
Có thể trông cậy vào sự ủng hộ của Pháp nếu đạt được một sự
sắp xếp mới mà phía Pháp nhận thấy có triển vọng thành công hợp lý.
6. Lập trường của Anh
Phía Anh không tham gia thảo luận, ngoài việc bày tỏ sự quan
tâm chung và mong muốn tiếp tục được thông báo về tình hình.
7. Dự kiến các cuộc họp tiếp theo
Chúng tôi đang thu xếp một cuộc họp cấp bộ trưởng song
phương tiếp theo vào thứ Ba, có thể với sự hiện diện của một quan sát viên Anh.
Có lẽ sẽ có thêm một cuộc họp ba bên vào thứ Tư.
Dulles
II. CHÚ THÍCH CỦA FRUS
Chú thích 1 – Nguồn tài liệu
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/5–955.
Phân loại: Tối mật; ưu tiên.
Điện văn cũng được gửi đến Sài Gòn để thông tin.
Chú thích 2 – Cuộc họp ba bên
Đây là cuộc họp được trình bày trong điện văn Secto 8, tức Tài
liệu 177 ở phần trước.
Chú thích 3 – Báo cáo của Collins
Xem Tài
liệu 173.
Chú thích 4 – Nhân vật Sơn
Hom Pan Son, Phó Chủ tịch Ủy ban.
Chú thích 5 – Cuộc họp ngày 10-5-1955
Thứ Ba, ngày 10 tháng 5; xem Tài
liệu 184.
Chú thích 6 – Cuộc họp ba bên tiếp theo
Xem Tài
liệu 186.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT TÀI LIỆU 178
1. Pháp và Hoa Kỳ đánh giá hoàn toàn trái ngược về Ngô Đình
Diệm.
Hoa Kỳ cho rằng chiến thắng của Diệm trong tuần qua đã củng
cố vị thế của ông.
Pháp lại cho rằng Diệm yếu hơn bao giờ hết vì tình trạng hỗn
loạn, sự chống đối của các lực lượng vũ trang và ảnh hưởng cộng sản đang gia
tăng.
2. Tướng Ely cho rằng thắng lợi quân sự của Diệm chưa giải
quyết được cuộc khủng hoảng.
Quân đội chưa tiêu diệt được Bình Xuyên, các lực lượng giáo
phái vẫn kiểm soát những địa bàn riêng, và chính quyền chưa ổn định được tình
hình.
Theo Ely, muốn cứu vãn Diệm phải có sự ủng hộ của Pháp, Hoa
Kỳ, Anh, quân đội, các giáo phái và Bảo Đại.
3. Pháp cáo buộc cộng sản lợi dụng phong trào cách mạng.
Tình báo Pháp cho rằng cộng sản đang thâm nhập Ủy ban Cách mạng
và lợi dụng các khẩu hiệu hòa bình, chống Bảo Đại, đòi Pháp rút quân.
Tài liệu ghi lại cáo buộc của phía Pháp, không cung cấp chứng
cứ độc lập xác nhận toàn bộ những cáo buộc đó.
4. Pháp muốn giữ Bảo Đại làm cơ sở hợp pháp.
Pháp cho rằng quân đội ủng hộ Diệm vì ông đứng đầu chính phủ
hợp pháp.
Nếu Diệm đoạn tuyệt với Bảo Đại, lòng trung thành của quân đội
có thể bị chia rẽ.
Do đó, Pháp muốn duy trì Bảo Đại như nguồn thẩm quyền hợp
pháp để thay đổi chính phủ.
5. Hoa Kỳ nêu bốn phương án.
Achilles trình bày khả năng Pháp rút lui, Hoa Kỳ rút lui, cả
hai cùng rút lui, hoặc tổ chức lại chính phủ có Diệm tham gia với sự ủng hộ rộng
rãi.
6. Pháp vẫn để ngỏ khả năng tiếp tục ủng hộ Diệm.
Bérard cho biết Pháp có thể ủng hộ một giải pháp mới có Diệm,
miễn là phía Pháp tin rằng giải pháp ấy có cơ hội thành công thực tế.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
Thứ nhất – Pháp phân biệt chiến thắng quân sự với khả
năng kiểm soát đất nước
Theo báo cáo của Ely, Diệm đã giành thắng lợi tại Sài Gòn
nhưng chưa tiêu diệt được Bình Xuyên, chưa giải quyết được các lực lượng vũ
trang giáo phái và chưa ổn định được tình hình.
Vì vậy, phía Pháp không xem chiến thắng quân sự tại Sài Gòn
là bằng chứng đủ để kết luận Diệm đã có thực lực kiểm soát toàn miền Nam.
Đây là sự khác biệt quan trọng giữa cách đánh giá của Pháp
và Hoa Kỳ.
Thứ hai – Vấn đề hợp pháp của Chính phủ Diệm gắn trực tiếp
với lòng trung thành của quân đội
Bérard nêu rõ rằng quân đội ủng hộ Diệm vì ông đại diện cho
chính phủ hợp pháp.
Nếu Diệm đoạn tuyệt với Bảo Đại, quân đội sẽ phải lựa chọn
giữa Bảo Đại và Ủy ban Cách mạng.
Điều này cho thấy, theo đánh giá của phía Pháp, lòng trung
thành của quân đội đối với Diệm chưa chắc đồng nghĩa với lòng trung thành đối với
cá nhân ông, mà còn gắn với địa vị hợp pháp của chính phủ do ông đứng đầu.
V. NHẬN ĐỊNH RÚT RA TỪ TÀI LIỆU
Đặt Tài liệu 178 bên cạnh Tài liệu 177, có thể thấy cuộc bất
đồng Pháp–Mỹ đã chuyển từ việc tranh luận có nên tiếp tục ủng hộ Diệm hay không
sang việc xem xét những phương án cụ thể để giải quyết tình hình Việt Nam.
Một điểm đặc biệt là phía Pháp chưa hoàn toàn bác bỏ khả
năng Diệm tiếp tục tham gia chính phủ. Bérard vẫn để ngỏ một chính phủ được tổ
chức lại, có cơ sở ủng hộ rộng rãi và có triển vọng thành công.
Tuy nhiên, hai bên vẫn bất đồng về thực lực của Diệm:
- Hoa Kỳ
xem những diễn biến vừa qua là dấu hiệu Diệm mạnh lên.
- Pháp
xem chính những diễn biến ấy là dấu hiệu Diệm đang suy yếu vì tình trạng hỗn
loạn và sự chia rẽ chính trị, quân sự.
Kết luận: Tài liệu 178 cho thấy vào ngày 9-5-1955, Pháp và
Hoa Kỳ vẫn chưa thống nhất được cách đánh giá thực lực của Ngô Đình Diệm. Vấn đề
then chốt không chỉ là Diệm có thắng Bình Xuyên hay không, mà còn là ông có thể
xây dựng một chính phủ hợp pháp, tập hợp các lực lượng quốc gia và duy trì lòng
trung thành của quân đội hay không.