Trang

Thứ Ba, 29 tháng 9, 2026

6694. 29-03-1955 – Số 78 (LQ): Biên bản cuộc nói chuyện giữa Collins và Ely. (43TL)

 29-03-1955 – Số 78 (Mật): Collins–Ely bàn giải pháp chính trị cho vấn đề giáo phái.

Link nguyên văn

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d78?

43TL

GPT DỊCH

78. Biên bản cuộc nói chuyện giữa Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam (Collins) và Cao ủy Pháp tại Việt Nam (Ely)

Sài Gòn, ngày 29-3-1955


1. Sau khi bản nghiên cứu của TRIM về các lực lượng giáo phái được trình bày, Đại sứ Collins ở lại theo lời mời của Tướng Ely để tiếp tục cuộc nói chuyện đã diễn ra ngày 27-3.

Tướng Ely nói rằng trong cuộc nói chuyện ngày Chủ nhật, ông có cảm tưởng rằng ông và Đại sứ Collins đang đi theo cùng một đường hướng, nhưng tuy vậy vẫn có một số điểm có thể khác biệt cần được xem xét.

2. Về các giáo phái, Tướng Ely nói rằng họ là một tàn dư lỗi thời còn tồn tại và cần được hội nhập vào xã hội. Tuy nhiên, ông nói rằng Đại sứ Collins nhìn các giáo phái như những nhóm vô chính phủ trong một xã hội bình thường, trong khi ông nhìn họ như những tổ chức có tổ chức cao trong một xã hội vô chính phủ.

Tướng Ely nói tiếp rằng các giáo phái tạo thành thành phần chống Việt Minh mạnh nhất ở miền Nam, và nếu các cuộc bầu cử được tổ chức trong những khu vực thuộc quyền kiểm soát của họ, Chính phủ có thể chắc chắn giành được 100% thắng lợi.

Tuy nhiên, nếu các giáo phái bị đẩy vào chiến khu (maquis) bởi hành động vội vã của Chính phủ, họ có nguy cơ bị Việt Minh hấp thụ. Thực tế, Ba Cụt và Trình Minh Thế đã bị các phần tử Việt Minh xâm nhập khá sâu.

Đại sứ Collins nói rằng ông tin quan điểm của mình về các giáo phái không khác biệt đáng kể so với quan điểm của Tướng Ely.

3. Tướng Ely nói rằng chừng nào chưa có Quốc hội, Bảo Đại vẫn phải tiếp tục đóng một vai trò tại Việt Nam.

Hiện nay ông đang ở Cannes giật dây. Chúng ta nên làm sao để bảo đảm rằng ông đang giật dây có lợi cho phía chúng ta.

Ely nói rằng ông không thấy nhất thiết phải có khó khăn giữa Bảo Đại và Diệm, miễn là họ cùng làm việc theo một hướng.

Đại sứ Collins nói rằng giữa cá nhân ông và Tướng Ely không có sự khác biệt nào về vấn đề Bảo Đại. Nhưng dư luận công chúng và Quốc hội Hoa Kỳ rất chống đối Quốc trưởng.

Tướng Ely xen vào rằng dư luận Pháp cũng chống Bảo Đại, nhưng ông nói thêm rằng Bảo Đại vẫn sẽ tiếp tục đóng một vai trò chừng nào chưa có Quốc hội.

Đại sứ Collins nói rằng ông không có cách nào đánh giá chính xác dư luận Việt Nam đối với Bảo Đại.

Ely trả lời rằng không có cách nào biết được. Hơn nữa, dư luận ở đây không quan trọng như ở phương Tây, và có thể được tạo ra.

Đại sứ Collins hỏi Ely rằng theo ông, Diệm có quan điểm thế nào về Bảo Đại.

Ely trả lời rằng Diệm ghét Bảo Đại, nhưng sẽ đồng ý để Bảo Đại can thiệp nếu đó là giải pháp duy nhất.

4. Tướng Ely nói tiếp rằng với tình hình đã phát triển như hiện nay, chúng ta đang ở trong một thế bế tắc chính trị. Không còn đủ nếu chỉ giải quyết những khía cạnh bề mặt của vấn đề. Vấn đề phải được giải quyết từ gốc rễ.

Ông nói thêm rằng sử dụng vũ lực là giải pháp tồi tệ nhất có thể có.

Vì tình hình đang bế tắc, dường như Chính phủ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc quay về với nguồn quyền lực hợp pháp.

Ông nói rằng theo ông, lúc này Diệm có thể chủ động và tiến hành tổ chức những cuộc nói chuyện giữa một bên là đại diện của Chính phủ và bên kia là đại diện của các giáo phái.

Các đại diện có thể đạt được thỏa thuận về một số điểm, nhưng có thể phải chuyển những vấn đề khác lên Bảo Đại.

Nếu chúng ta — người Pháp và người Mỹ — đứng sau Bảo Đại và giúp định hình các quyết định của ông, thì đây sẽ là một hệ thống có thể vận hành được. Điều này không nhất thiết đòi hỏi Bảo Đại phải trở về Việt Nam.

Đại sứ Collins nói rằng đề nghị của Ely dường như có những điểm đáng xem xét và hỏi liệu bản nghiên cứu TRIM có thể được sử dụng làm cơ sở cho một trong những cuộc nói chuyện này hay không.

Tướng Ely trả lời rằng chính những vấn đề cụ thể như thế là điều ông nghĩ nên đưa ra thảo luận.

Đại sứ Collins nói rằng, ngoại trừ vấn đề để Bảo Đại làm trọng tài, về điểm này ông chưa đưa ra ý kiến, còn lại ông đồng ý với đề nghị của Ely.

Ông nói tiếp rằng nếu đề nghị này được chấp nhận, ông sẽ phải nói thật rõ với Bộ Ngoại giao rằng ông không ủng hộ việc thương lượng giữa các giáo phái và Chính phủ như giữa hai quyền lực ngang hàng.

Ely trả lời rằng tình hình không khác nhiều so với các cuộc đình công tại các nước phương Tây, nơi Chính phủ gặp đại diện những người đình công mà không làm tổn hại đến chủ quyền của mình.

Đại sứ Collins phản đối rằng Chính phủ đang ở dưới một tối hậu thư.

Tướng Ely nói rằng tối hậu thư đã hết hạn mà không xảy ra sự cố nào và Chính phủ nên hành động nhanh chóng để giữ quyền tự do hành động của mình và không bị đặt dưới một sự đe dọa mới.

Đại sứ Collins hỏi Tướng Ely liệu ông có xem nghiêm túc những lời đe dọa phong tỏa và bạo lực đang được phát trên đài phát thanh hay không.

Ely nói rằng ông không xem những lời đe dọa ấy là nghiêm trọng, nhưng cho rằng Chính phủ nên hành động nhanh chóng trước khi những lời đe dọa ấy thành hình.

Đại sứ Collins đồng ý nhưng nói rằng ông muốn có thêm thời gian để cân nhắc vấn đề sử dụng Bảo Đại.

Tướng Ely nói rằng phải có một người nào đó làm trọng tài.

Hai người đồng ý sẽ thảo luận vấn đề này vào lúc 3 giờ chiều ngày 29-3.

5. Đại sứ Collins yêu cầu Ely thuật lại những điểm chính trong cuộc nói chuyện ngày 28-3 của ông với Tổng thống Diệm.

Tướng Ely trả lời rằng ông đã báo cáo về chuyến đi Pháp của mình và Diệm dường như hài lòng với chiều hướng hiện tại của chính sách Pháp đối với Việt Nam.

Diệm trình bày những khó khăn hiện tại của mình.

Ely cho biết — không đi vào những chi tiết đã nói ở trên — rằng ông đã đề nghị với Diệm nên tiến hành những cuộc nói chuyện giữa các giáo phái và Chính phủ.

Đại sứ Collins hỏi liệu ông có đề nghị sử dụng các đại diện hay không.

Tướng Ely nói rằng có, và giải thích rằng Diệm và các lãnh tụ giáo phái không ở cùng một trình độ trí thức, vì vậy có thể họ không đạt được sự đồng thuận với nhau.

Đại sứ Collins hỏi rằng nếu các cuộc nói chuyện được tiến hành bởi cấp dưới thì liệu có gì bảo đảm rằng những người cấp dưới ấy sẽ ở một trình độ cao hơn hay không.

Ely trả lời rằng các lãnh tụ giáo phái có những cố vấn chính trị khá hơn họ đôi chút.

Đại sứ Collins hỏi ai nên đại diện cho Diệm.

Ely nói rằng ông không biết, ngoại trừ việc ông có thể đề nghị một bộ trưởng và một người khác thuộc văn phòng riêng của Diệm.

Ely nói rằng ông cũng đã nói với Diệm rằng Thủ tướng nên làm mọi điều có thể để khiến Bảo Đại đứng về phía mình.

6. Đại sứ Collins nói rằng ông tin chắc Bảo Đại không nên trở về vào lúc này, bởi vì điều đó có lẽ sẽ khiến các cuộc thương lượng trở thành không thể thực hiện được.

Các lãnh tụ giáo phái sẽ lập tức quay sang Bảo Đại, và Bảo Đại sẽ trở thành trung tâm của những âm mưu bất tận.

Tướng Ely nhắc lại rằng kế hoạch của ông không nhất thiết đòi hỏi Bảo Đại trở về, mà chỉ cần làm cho Bảo Đại hợp tác với người Pháp và người Mỹ.

Đại sứ Collins nói rằng như vậy sẽ đòi hỏi một cuộc tiếp xúc chung Pháp–Mỹ với Bảo Đại tại Pháp.

Ely trả lời rằng đúng như vậy.

Ông nói thêm rằng nếu Bảo Đại trở về trong vài ngày tới thì việc đó sẽ không giải quyết được gì, bởi vì ông chưa được thông tin đầy đủ về tình hình.

Nếu có sự đồng ý rằng Bảo Đại nên trở về vào một thời điểm sau này, thì việc đó chỉ nên diễn ra dưới những điều kiện nghiêm ngặt nhất do Pháp và Hoa Kỳ đặt ra.

7. Đại sứ Collins hỏi Tướng Ely liệu Diệm có cho biết ông muốn nói gì khi nói rằng ông sẵn sàng loại khỏi Nội các một số bộ trưởng ủng hộ mình hay không.

Ely nói rằng ông đã hỏi câu đó nhưng câu trả lời không rõ ràng.

Diệm đã nói điều gì đó về việc thành lập một Chính phủ gồm các chuyên viên kỹ thuật.

Đại sứ Collins nói rằng chúng ta phải giải quyết vấn đề các giáo phái sẽ tham gia Chính phủ như thế nào.

Ông yêu cầu Tướng Ely suy nghĩ về điểm này để họ có thể thảo luận sau.

Tướng Ely nói rằng các bộ trưởng thuộc giáo phái không hiểu công việc của mình, và có thể điều thích hợp là sự đại diện của các giáo phái trong Chính phủ nên mang hình thức một hội đồng cố vấn không có trách nhiệm hành pháp.

Chú thích

[1] Nguồn: Collins Papers, Vietnam File, Series VIII, Memos for Record. Mật (Secret). Sturm soạn thảo và ký tắt vào văn bản.

[2] Một biên bản về phần này của cuộc nói chuyện — trong đó còn có Tướng Gambiez và Nhóm Nghiên cứu TRIM Mỹ–Pháp do Lansdale đứng đầu — được lưu tại cùng hồ sơ, Series VII, D.

[3] Xem điện văn số 4159, tức Tài liệu số 77 ngày 28-3-1955 mà chúng ta vừa dịch.

[4] Xem Tài liệu số 80.

 

Hết nguyên văn

Tóm lược – 29-03-1955, Số 78 (Mật): Collins–Ely bàn giải pháp chính trị cho vấn đề giáo phái

Ngày 29-3-1955, Collins và Tướng Ely tiếp tục trao đổi về cuộc khủng hoảng giáo phái. Ely cho rằng các giáo phái là “một tàn dư lỗi thời” cần được hội nhập vào xã hội, nhưng ông có cách nhìn đáng chú ý: Collins nhìn họ như “những nhóm vô chính phủ trong một xã hội bình thường”, còn Ely nhìn họ như “những tổ chức có tổ chức cao trong một xã hội vô chính phủ.” Ely đồng thời đánh giá các giáo phái là lực lượng chống Việt Minh mạnh nhất ở miền Nam và cảnh báo rằng nếu Chính phủ hành động quá vội vàng, đẩy họ vào chiến khu, họ có thể bị Việt Minh hấp thụ.

Ely nhận định tình hình đã rơi vào bế tắc chính trị và cho rằng dùng vũ lực là giải pháp tồi tệ nhất. Ông đề nghị Diệm chủ động mở thương lượng giữa đại diện Chính phủ và đại diện các giáo phái. Những vấn đề không giải quyết được có thể đưa lên Bảo Đại làm trọng tài. Collins đồng ý về nguyên tắc thương lượng nhưng nhấn mạnh rằng không được xem Chính phủ và các giáo phái như hai quyền lực ngang hàng, đồng thời chưa đồng ý ngay với việc dùng Bảo Đại làm trọng tài.

Về Bảo Đại, Ely cho rằng chừng nào Việt Nam chưa có Quốc hội, Bảo Đại vẫn còn một vai trò chính trị. Ông đề nghị Pháp và Mỹ cùng tác động để Bảo Đại hợp tác với họ và Diệm, nhưng không nhất thiết phải trở về Việt Nam ngay. Collins phản đối việc Bảo Đại trở về lúc này vì lo các lãnh tụ giáo phái sẽ tập trung quanh Bảo Đại và biến ông thành trung tâm của những vận động chính trị phức tạp.

Hai người cũng bàn đến việc các giáo phái tham gia chính quyền. Collins cho rằng cần tìm một hình thức thích hợp cho sự tham gia này. Ely nhận xét các bộ trưởng giáo phái không nắm được công việc và gợi ý thay vì giữ trách nhiệm hành pháp, đại diện giáo phái có thể tham gia một hội đồng cố vấn.

Điểm nổi bật: Tài liệu cho thấy ngày 29-3-1955, trước khi xung đột quân sự lớn nổ ra, Collins và Ely vẫn đang tìm một giải pháp chính trị cho vấn đề giáo phái. Đặc biệt, Ely không chỉ xem đây là vấn đề chống đối Chính phủ Diệm mà đặt nó trong câu hỏi rộng hơn về cấu trúc xã hội miền Nam, vai trò chống Việt Minh của các giáo phái và cách hội nhập họ vào một trật tự chính trị quốc gia.