Lưu ý: Ngày 04-03-1955: Thành lập Mặt Trận Thống Nhứt Toàn Lực Quốc Gia; Đức Hộ pháp Phạm Công Tắc là Chủ tịch
Collins và Ely trao đổi về quân Pháp, tình hình Chính phủ Diệm và các lực lượng Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên.
34TL
Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d59
GPT DỊCH
Quan hệ Đối ngoại của Hoa Kỳ, 1955–1957, Việt Nam, Tập I
Văn kiện số 59: Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt
Nam (Collins) gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 10-3-1955 — 2 giờ chiều
Điện văn số 3797
1. Tôi đến gặp Ely trước khi ông rời Paris ngày 10-3.
Ông cho biết sẽ tiếp xúc với chính phủ mới và duyệt xét ngân sách, cùng một số
vấn đề chính trị nếu cần.
Tôi hỏi Ely liệu ông có được bảo đảm rằng, cộng với viện trợ
Hoa Kỳ, ông sẽ có đủ ngân khoản để duy trì quân số Quân đoàn Viễn chinh Pháp
(FEC) ở mức mong muốn hay không.
Ông trả lời rằng ông không có ý định giảm xuống dưới 75.000
quân.
Hiện nay, ông đang triệt thoái từ 10.000 đến 14.000 quân
mỗi tháng. Ông cho rằng tốc độ này quá cao và có thể tạo ấn tượng rằng FEC
đang được rút hoàn toàn khỏi Việt Nam.
Ông hy vọng sớm giảm tốc độ triệt thoái xuống một mức thấp
hơn và có thể tiếp tục đều đặn, trong trường hợp Chính phủ Việt Nam quyết định
yêu cầu quân Pháp rút hoàn toàn.
Ely cho rằng 75.000 quân là lực lượng tối thiểu để
ông có thể đối phó với những biến động có thể xảy ra tại miền Nam Việt Nam.
2. Ngày 8-3, Ely đến thăm Campuchia và Lào. Ông cho rằng
tình hình Campuchia không nghiêm trọng.
Dường như giữa cựu vương và tân vương[2] đã có sự thỏa thuận
về việc tổ chức bầu cử trong những điều kiện thuận lợi cho Chính phủ. Sihanouk
tin rằng ông có thể tiến hành thành công một chiến dịch tranh cử chống các
chính trị gia cánh tả.
Ely lưu ý rằng Sihanouk vẫn được công chúng chú ý và tiếp tục
giữ chức Tổng tư lệnh Quân đội Hoàng gia Khmer (ARK).
Mặc dù tân vương đã có một số biểu hiện độc lập đối với
Sihanouk, Ely cho rằng người cha không có ý định tranh giành địa vị của người
con.
3. Tại Vientiane, Ely có một cuộc nói chuyện dài với
Thủ tướng Katay về hai tỉnh miền Bắc.
Ely nói nguy cơ Pathet Lào được đưa vào một chính phủ liên
hiệp hiện dường như đã được ngăn chặn. Trước đó, ông cũng lo rằng Lào có thể
tái mở chiến sự trong những điều kiện bất lợi nhằm thiết lập quyền kiểm soát tại
hai tỉnh miền Bắc. Nguy cơ này dường như cũng đã được ngăn chặn, nhưng vẫn khiến
ông phần nào lo ngại.
Tôi hỏi Ely Chính phủ Lào dự định giành quyền kiểm soát các
tỉnh ấy bằng cách nào. Ông trả lời rằng vấn đề phải được giải quyết qua đường lối
ngoại giao.
Ông nói cho đến nay chỉ có Pháp phản đối những hoạt động của
Pathet Lào. Đến một giai đoạn nào đó, ông sẽ đề nghị Lào kêu gọi các cường quốc
tham dự Hội nghị Genève can thiệp, nếu ICC không thể đạt được một giải pháp thỏa
đáng từ phía Chính phủ Lào.
Tôi nói rằng tôi có ấn tượng ICC thiên về lập trường cộng sản.
Ely trả lời rằng người quan sát từ bên ngoài có ấn tượng ấy cũng là điều dễ hiểu.
Tuy nhiên:
- lập
trường của Ấn Độ đã thay đổi đáng kể theo chiều hướng có lợi cho phía
không cộng sản;
- Canada,
vốn từ lâu giữ thái độ trung lập nghiêm ngặt, nay dường như cũng đang
nghiêng về phía này.
Sự chuyển biến ấy có thể giúp đạt được một giải pháp thỏa
đáng cho vấn đề Lào. Nếu không, có thể phải yêu cầu các cường quốc Genève can
thiệp.
Tôi hỏi các cường quốc ấy có thể làm gì. Ely trả lời rằng cuối
cùng có thể kêu gọi đến SEATO. Tuy nhiên, trong lúc này Chính phủ Lào phải cẩn
thận, tránh tạo ra vẻ như mình là bên gây chiến.
Tôi hỏi: theo Hiệp định Genève, làm sao Chính phủ Lào có thể
bị coi là bên xâm lược nếu họ chỉ thực hiện hành động tự vệ ngay trên lãnh thổ
của mình?
Ely trả lời rằng trong quá trình hành quân, quân đội Lào có
thể vượt qua biên giới và khiến mình bị cáo buộc là đã thực hiện hành vi xâm lược
về mặt kỹ thuật.
Ely nhận xét rằng làn sóng khách đến thăm sau Hội nghị
Bangkok — ai cũng đưa ra lời khuyên cho các chính phủ thuộc ba Quốc gia Liên kết
— có thể đã gây ra ảnh hưởng phần nào xáo trộn.
Ông tóm tắt lập trường của mình đối với Lào như sau:
- Trước
hết, khiếu nại lên ICC;
- Sau
đó, kêu gọi các cường quốc Genève;
- Chỉ
trong trường hợp cuối cùng mới kêu gọi SEATO.
4. Về Việt Nam, Ely nói tình hình chính trị hết sức rối
ren do hoạt động của các giáo phái và sự bất đồng quan điểm ngay bên trong
Chính phủ.
Tôi hỏi ông đánh giá thế nào về bản tuyên ngôn mới đây của
các giáo phái.[3] Ely trả lời rằng ông xem đó là một lời cảnh cáo đối với Chính
phủ.
Ông tin các giáo phái không có ý định sử dụng quân sự và bản
tuyên ngôn có thể được đưa ra nhằm mục đích gây sức ép, buộc Chính phủ phải nhượng
bộ.
Ely nói một số người đại diện của Bảo Đại đã và có lẽ vẫn
đang hiện diện tại địa phương để liên lạc với các giáo phái. Tuy nhiên, ông
không biết họ là ai hoặc chính xác đang làm gì.
Ông nói rằng mặc dù đây có thể không phải giai đoạn chính trị
khó khăn nhất mà chúng ta từng trải qua, nhưng lại là giai đoạn diễn ra nhiều
cuộc vận động và đấu thế nhất.
Tôi nhận xét rằng một số người của chúng ta xem bản tuyên
ngôn của các giáo phái là nghiêm trọng, dù họ không dự đoán sẽ xảy ra hành động
quân sự; những người khác lại coi đó là dấu hiệu suy yếu của các giáo phái. Ely
nói các cố vấn của ông cũng chia đều thành hai luồng ý kiến.
Tôi nói với Ely rằng phản ứng của các giáo phái dường như là
điều không thể tránh khỏi. Chúng ta không nên quá ngạc nhiên hoặc lo ngại, miễn
là theo dõi tình hình cẩn thận và cố vấn cho Chính phủ Việt Nam về các biện
pháp đối phó.
Tôi cho biết đã yêu cầu nhân viên xem xét liệu Chính phủ có
thể sử dụng chính bản tuyên ngôn ấy để tạo lợi thế chống lại các giáo phái hay
không, bằng cách khai thác những tư tưởng được nêu trong tuyên ngôn về:
- đoàn kết;
- giải
thể các quân đội riêng;
- từ bỏ
chế độ phong kiến.
5. Ely đồng ý rằng cách tiếp cận này có thể hữu ích,
nhưng nói thêm rằng còn một khía cạnh khác khiến ông lo ngại.
Thí dụ, Tướng Phương thuộc Cao Đài có 15.000 quân “phụ lực”.
Pháp không còn trả lương cho những người này, nên Cao Đài phải tự chăm lo cho họ.
Tôi nói rằng chúng ta mong muốn có một giải pháp hòa bình và
đề nghị những quân nhân bị giải ngũ khỏi quân đội các giáo phái có thể được cấp
đất định cư trong chương trình cải cách điền địa.
Để giúp các nhà lãnh đạo giáo phái vượt qua giai đoạn chuyển
tiếp khó khăn, chúng ta có thể xây dựng một chương trình trợ cấp giải ngũ dành
cho những lực lượng ấy, nhằm giúp đỡ họ tạm thời, với các điều kiện:
- phải
giao nộp vũ khí;
- không
được có hành động chống Chính phủ.
Viện trợ Hoa Kỳ có thể được dùng để giúp các quân nhân giáo
phái đã giải ngũ định cư trên đất đai, theo mô hình của chương trình người tị nạn
và cải cách điền địa.
Nếu Pháp có thể cung cấp ngân khoản trợ cấp giải ngũ, Hoa Kỳ
có thể giúp việc tái định cư.
Ely và tôi đồng ý thành lập một nhóm đặc biệt hoạt động
trong TRIM — bộ phận đặc biệt thuộc MAAG, do Đại tá Lansdale phụ trách
chương trình bình định — để nghiên cứu vấn đề này.[4]
6. Tôi nhận xét rằng Bình Xuyên hiện có vẻ là lực lượng
nguy hiểm nhất.
Tôi nói với Ely rằng khi thư của Tổng thống được trao cho Bảo
Đại, viên chức Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris đã thăm dò với Quốc trưởng về việc
thu hồi quyền kiểm soát Cảnh sát khỏi Bình Xuyên. Phản ứng của Bảo Đại hoàn
toàn tiêu cực.
Ely nói Bảo Đại không thể không ủng hộ Bình Xuyên, vì Bảy Viễn
là người ủng hộ vững chắc nhất của Bảo Đại và vẫn là một nguồn thu nhập quan trọng
cho Hoàng gia.
Ely nhận xét rằng mặc dù Bảy Viễn hiện đứng đầu liên minh
các giáo phái, Chính phủ vẫn có thể dễ dàng tranh thủ ông.
Tôi hỏi Diệm có thể đề nghị điều gì với Bảy Viễn. Ely nói Bảy
Viễn muốn được bảo đảm an toàn hơn là muốn nhận những lợi ích vật chất.
Tôi nói Diệm không thể bảo đảm với Bảy Viễn, vì ông ta đang
chống Chính phủ trên nhiều phương diện.
Ely nói chiến thuật tệ nhất Diệm có thể áp dụng là quay lưng
lại với Bảy Viễn. Chừng nào hai bên còn duy trì tiếp xúc, vẫn còn khả năng tìm
được một giải pháp.
Tôi nói sẽ suy nghĩ về vấn đề này, nhưng chưa thấy Diệm có
thể đề nghị điều gì với Bảy Viễn.
7. Ely nói rằng dường như có nhiều người ngay trong
Chính phủ đang hoạt động chống Diệm.
Mặc dù họ vẫn thi hành công việc hằng ngày, một số người dường
như đang tìm cách liên kết với các giáo phái, trong khi những người khác quay về
phía Bảo Đại.
Giải pháp duy nhất mà Ely thấy đối với vấn đề này là Diệm phải
làm cho Chính phủ hoạt động đúng nghĩa như một chính phủ, thay vì dựa vào gia
đình như hiện nay.
Ely nói ông sẽ một lần nữa trình bày ý kiến này với Diệm
trong ngày hôm ấy.
8. Tôi nói với Ely rằng tôi vẫn chưa hiểu rõ tình trạng
di chuyển số thiết bị Charbonnages do Hoa Kỳ tài trợ ra khỏi miền Bắc.
Ông trả lời rằng đã ra lệnh cho Tướng Cogny di chuyển số vật
liệu ấy và sẽ gặp Cogny để bàn vấn đề này trước khi rời đi.
9. Tôi nói với Ely rằng qua những người cấp dưới của
ông, tôi được biết ông cho rằng cuộc khảo sát chính trị và việc đánh giá lại
Chính phủ Diệm có thể được hoãn lại.
Ely nói không có gì khẩn cấp phải tổ chức một cuộc họp tại
Washington về vấn đề này. Pháp và Hoa Kỳ đã đồng ý tiếp tục ủng hộ Diệm.
Ông cho rằng có thể tổ chức một cuộc họp tại Washington để
thảo luận những vấn đề rộng lớn hơn vào khoảng thời gian khu tập kết Hải Phòng
được triệt thoái. Ely nói ông đã trình bày quan điểm này với Chính phủ Pháp.
Tôi sẽ không có hành động nào thêm, nhưng sẽ gửi bằng đường
công văn ngoại giao một bản sao dự thảo báo cáo khảo sát của chúng tôi — bản mà
Ngoại trưởng đã xem tại Sài Gòn và Ely đã đồng ý về tổng quát nhưng chưa chính
thức chấp thuận.
10. Trả lời câu hỏi của tôi, Ely nói rằng trong thời
gian ông vắng mặt, Tướng Jacquot sẽ thay ông phụ trách các vấn đề quân sự;
nhưng sẽ không có ai thay thế ông trong lĩnh vực dân sự.
11. Khi ra về, tôi hỏi de Rougemont về những tin đồn
rằng Ely sẽ bị thay thế.
Ông nói chắc chắn Ely sẽ được thay thế, nhưng có lẽ việc đó
chỉ xảy ra sau khi cuộc triệt thoái khỏi Hải Phòng hoàn tất.
Collins
Chú thích của ban biên tập FRUS
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/3–1055. Phân loại Mật. Điện văn được chuyển để Paris, Phnom Penh
và Vientiane biết.
[2] Ngày 3-3, Sihanouk nhường ngôi cho thân phụ;
thân phụ ông lên ngôi Quốc vương với vương hiệu Norodom Suramarit.
[3] Ngày 1-3, Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc tổ chức
một cuộc họp báo, tuyên bố Cao Đài, Bình Xuyên và Hòa Hảo đã thành lập một “Mặt
trận Thống nhất các Lực lượng Quốc gia” và công bố bản tuyên ngôn của Mặt
trận.
Bản phân tích về Mặt trận và bản tuyên ngôn được trình bày
trong điện văn số 3754 gửi từ Sài Gòn ngày 8-3.
(Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/3–855.)
Lưu ý về chức phẩm: Nguyên văn chú thích FRUS gọi Đức
Hộ Pháp Phạm Công Tắc là “Cao Dai Pope.” Cách gọi này không chính xác về
phẩm vị trong cơ cấu Hội Thánh Cao Đài; phẩm vị đúng của Ngài là Hộ Pháp,
Chưởng quản Hiệp Thiên Đài.
[4] Về lời thuật của Lansdale liên quan đến công việc
của ông trong nhóm đặc biệt này và phản ứng không thuận lợi của Collins đối với
các kiến nghị của nhóm, xem In the Midst of Wars, trang 248–252.
Hết dịch nguyên văn
Tóm lược Điện văn số 3797 ngày 10-3-1955
Trước khi Ely sang Paris, Collins và Ely trao đổi về quân
Pháp, tình hình Chính phủ Diệm và các lực lượng Cao Đài, Hòa Hảo, Bình Xuyên.
Về quân Pháp: Ely muốn giữ tối thiểu 75.000 quân
Pháp tại miền Nam để đối phó với những biến động có thể xảy ra. Pháp đang
rút 10.000–14.000 quân mỗi tháng, nhưng Ely cho rằng tốc độ này quá nhanh.
Về các giáo phái: Ely xem bản tuyên ngôn chung của
Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên là một lời cảnh cáo, gây sức ép với Chính phủ,
nhưng không cho rằng họ sắp sử dụng quân sự. Collins coi phản ứng của các giáo
phái là điều có thể dự liệu và đề nghị Chính phủ Diệm khai thác chính những điểm
trong tuyên ngôn về đoàn kết, giải thể quân đội riêng và từ bỏ chế độ phong kiến
để chống lại họ về chính trị.
Về quân Cao Đài: Tướng Nguyễn Thành Phương có khoảng 15.000
quân phụ lực không còn được Pháp trả lương. Collins đề nghị giải quyết ôn
hòa:
- cấp trợ
cấp giải ngũ với điều kiện giao nộp vũ khí và không chống Chính phủ;
- dùng
viện trợ Hoa Kỳ giúp quân nhân giải ngũ định cư trên đất đai;
- kết hợp
việc này với chương trình cải cách điền địa và định cư người tị nạn.
Collins và Ely đồng ý lập một nhóm đặc biệt thuộc TRIM để
nghiên cứu phương án này.
Về Bình Xuyên: Collins xem Bình Xuyên là lực lượng
nguy hiểm nhất. Bảo Đại không đồng ý tước quyền kiểm soát Cảnh sát của Bình
Xuyên. Ely giải thích rằng Bảy Viễn là người ủng hộ quan trọng và nguồn tài
chính của Bảo Đại; ông vẫn chủ trương duy trì tiếp xúc để tìm giải pháp thỏa hiệp,
trong khi Collins chưa thấy Diệm có thể đề nghị điều gì với Bảy Viễn.
Về Chính phủ Diệm: Ely cho rằng nhiều người trong
Chính phủ đang hướng về các giáo phái hoặc Bảo Đại. Ông khuyên Diệm phải điều
hành Chính phủ đúng nghĩa và không nên chỉ dựa vào gia đình. Tuy vậy, Pháp và
Hoa Kỳ vẫn thống nhất tiếp tục ủng hộ Diệm, nên việc đánh giá lại Chính phủ Diệm
được hoãn lại.
Ý chính: Điện văn cho thấy Pháp và Hoa Kỳ vẫn muốn củng
cố Chính phủ Diệm, đồng thời tìm cách giải thể các lực lượng giáo phái bằng một
kế hoạch kết hợp trợ cấp giải ngũ, giao nộp vũ khí và tái định cư, thay
vì lập tức dùng quân sự. Tuy nhiên, Collins đã xem Bình Xuyên là mối nguy hiểm
lớn nhất và tìm cách sử dụng chính bản tuyên ngôn của các giáo phái để làm suy
yếu họ về chính trị.
