Đại Tướng Collins không nằm trong hệ thống ngoại giao Hoa Kỳ. ÔngJ. Lawton Collins là Đại diện đặc biệt của Tổng Thống Hoa Kỳ đến Quốc Gia Việt Nam để quan sát, phân tích và báo cáo. Ông đã làm việc song song với hệ thống ngoại giao Hoa Kỳ là:
Donald R. Heath: Đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Quốc Gia Việt Nam.
Randolph A. Kidder: Đại biện lâm thời, điều hành Đại sứ quán.
J. Lawton Collins: Đại diện đặc biệt của Tổng thống, có thẩm quyền liên ngành rộng lớn
George F. Reinhardt: Đại sứ đặc mệnh toàn quyền, theo cơ cấu đại diện ngoại giao thông thường
ĐẠI DIỆN HOA KỲ TẠI QUỐC GIA VIỆT NAM TRƯỚC VÀ SAU ĐẠI TƯỚNG J. LAWTON COLLINS
Lưu ý về chức vụ
Muốn xác định người đại diện Hoa Kỳ trước và sau Collins, cần phân biệt hai hệ thống chức vụ:
Đại sứ và Đại biện lâm thời là những người thuộc cơ quan ngoại giao Hoa Kỳ tại Sài Gòn.
Collins là Đại diện đặc biệt của Tổng thống Hoa Kỳ, mang hàm cá nhân Đại sứ và được trao quyền điều phối rộng lớn.
Vì vậy, Collins không hoàn toàn kế nhiệm Đại sứ Donald R. Heath và Đại sứ George Frederick Reinhardt cũng không hoàn toàn kế nhiệm Collins. Chức vụ của Collins là một nhiệm vụ đặc biệt, được thiết lập tạm thời bên cạnh cơ cấu thông thường của Đại sứ quán.
Trong thời kỳ đang xét, danh xưng Việt Nam chỉ Quốc Gia Việt Nam, chưa phải Việt Nam Cộng Hòa.
1/- Đại diện Hoa Kỳ tại Quốc Gia Việt Nam trước Collins
Đại sứ Donald R. Heath
Trước khi Collins đến, người đại diện ngoại giao cao nhất của Hoa Kỳ tại Quốc Gia Việt Nam là Donald Read Heath.
Ngày 29-06-1950, Heath được bổ nhiệm làm Công sứ Hoa Kỳ tại Quốc Gia Việt Nam. Ông trình quốc thư ngày 22-10-1950 và đặt trụ sở tại Sài Gòn. Khi cơ quan đại diện Hoa Kỳ được nâng từ Công sứ quán lên Đại sứ quán năm 1952, Heath trở thành Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Hoa Kỳ tại Quốc Gia Việt Nam. Ông trình quốc thư với cương vị Đại sứ ngày 11-07-1952 và rời nhiệm sở ngày 14-11-1954. (Tiểu sử chính thức của Donald R. Heath)
Heath là một nhà ngoại giao chuyên nghiệp và là người đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao Hoa Kỳ tại Sài Gòn. Nhiệm vụ căn bản của ông là:
đại diện chính thức cho Hoa Kỳ bên cạnh Chính phủ Quốc Gia Việt Nam;
duy trì quan hệ ngoại giao giữa hai quốc gia;
theo dõi và báo cáo tình hình chính trị, quân sự và kinh tế;
điều hành hoạt động của Đại sứ quán;
làm việc với chính quyền Quốc Gia Việt Nam và các cơ quan Pháp tại Đông Dương;
phối hợp các chương trình ngoại giao và viện trợ của Hoa Kỳ.
Tương quan giữa Heath và Collins
Ngày 03-11-1954, khi nhiệm kỳ của Heath sắp kết thúc, Tổng thống Eisenhower cử Collins sang Sài Gòn làm Đại diện đặc biệt của Hoa Kỳ, với hàm cá nhân Đại sứ. Chính phủ Hoa Kỳ dự liệu Heath và Collins sẽ cùng làm việc trong vài ngày để tiến hành việc chuyển tiếp.
Tuy cá nhân Heath là Đại sứ chính thức, Collins được Tổng thống trao quyền rộng hơn đối với toàn bộ hoạt động của Hoa Kỳ tại Việt Nam. Ông có quyền chỉ đạo, sử dụng và kiểm soát tất cả các cơ quan cùng nguồn lực của Chính phủ Hoa Kỳ liên quan đến Việt Nam.
Do đó, mối tương quan giữa hai người có thể xác định như sau:
Heath là người đứng đầu phái bộ ngoại giao theo cơ cấu thông thường.
Collins là đặc sứ của Tổng thống, được trao một sứ mạng cấp thời và thẩm quyền liên ngành đặc biệt.
Heath chuẩn bị rời nhiệm sở, còn Collins được đưa sang để tiếp tục và tăng cường việc phối hợp, chỉ đạo chính sách Hoa Kỳ trong tình hình khẩn cấp.
Sự xuất hiện của Collins không chỉ là thay đổi nhân sự mà còn thể hiện việc Tổng thống Eisenhower nâng mức độ can dự và kiểm soát của Hoa Kỳ đối với tình hình Quốc Gia Việt Nam.
Đại biện lâm thời Randolph A. Kidder
Sau khi Heath rời Sài Gòn ngày 14-11-1954, Randolph A. Kidder đảm nhiệm việc điều hành Đại sứ quán với chức vụ Đại biện lâm thời.
Như vậy, trong phần lớn thời gian Collins thi hành sứ mạng, tại Sài Gòn đồng thời tồn tại hai vị trí:
Kidder phụ trách Đại sứ quán và công việc ngoại giao thường nhật;
Collins giữ vai trò Đại diện đặc biệt của Tổng thống, phối hợp và chỉ đạo chính sách cùng các nguồn lực của Hoa Kỳ tại Việt Nam.
Kidder không có quyền hạn ngang với Collins. Ông duy trì hoạt động pháp lý và hành chánh của Đại sứ quán, trong khi Collins là nhân vật được Tổng thống giao thẩm quyền chính trị rộng lớn để thực hiện chương trình khẩn cấp tại Việt Nam.
Nguồn: Điện văn ngày 01-11-1954 về việc bổ nhiệm Collins và chuyển tiếp với Heath
2/- Đại diện Hoa Kỳ sau khi Collins rời nhiệm vụ
Đại sứ George Frederick Reinhardt
Sau khi sứ mạng đặc biệt của Collins kết thúc vào tháng 5-1955, người giữ vai trò đại diện ngoại giao chính thức của Hoa Kỳ là George Frederick Reinhardt, một viên chức ngoại giao chuyên nghiệp.
Reinhardt sinh năm 1911 và gia nhập ngành ngoại giao Hoa Kỳ từ trước Chiến tranh thế giới thứ hai. Ông được bổ nhiệm làm Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Hoa Kỳ tại chính quyền miền Nam Việt Nam và chính thức bắt đầu nhiệm kỳ ngày 28-05-1955.
Ở thời điểm Reinhardt nhận nhiệm vụ, chính thể tại Sài Gòn vẫn là Quốc Gia Việt Nam; Việt Nam Cộng Hòa chỉ được Ngô Đình Diệm tuyên bố thành lập ngày 26-10-1955. Vì vậy, trong những tháng đầu nhiệm kỳ, Reinhardt làm việc với Chính phủ Quốc Gia Việt Nam do Thủ tướng Ngô Đình Diệm đứng đầu.
Reinhardt giữ chức vụ đến ngày 10-02-1957. Như vậy, ông trải qua cả hai giai đoạn:
những tháng cuối cùng của Quốc Gia Việt Nam;
giai đoạn đầu của Việt Nam Cộng Hòa.
Nguồn: Danh sách chính thức các Trưởng phái bộ Hoa Kỳ tại miền Nam Việt Nam
Giai đoạn chuyển tiếp sau Collins
Collins không rời nhiệm vụ rồi trao ngay một chức vụ giống hệt cho Reinhardt. Sau khi sứ mạng đặc biệt của Collins kết thúc:
chức vụ Đại diện đặc biệt của Tổng thống không được chuyển giao cho Reinhardt;
Kidder tiếp tục bảo đảm sự liên tục trong hoạt động của Đại sứ quán;
Reinhardt đến Sài Gòn vào cuối tháng 5-1955 và tiếp nhận vai trò Đại sứ chính thức.
Trong thư ngày 31-05-1955, Kidder cho biết Reinhardt đã đến Sài Gòn được vài ngày, đang nghiên cứu hồ sơ và làm quen với tình hình. Lịch trình trình quốc thư của Reinhardt được xúc tiến để ông có thể tham dự những buổi lễ tiễn Đại tướng Pháp Paul Ely, qua đó sớm gặp các nhân vật chính trị và quân sự quan trọng. (Thư Kidder ngày 31-05-1955)
Tương quan giữa Reinhardt và Collins
Giữa Collins và Reinhardt có sự tiếp nối về chính sách, nhưng không đồng nhất về chức vụ và quyền hạn.
Collins là một tướng lĩnh và đặc sứ cấp thời:
trực tiếp đại diện Tổng thống Eisenhower;
mang hàm cá nhân Đại sứ;
có quyền chỉ đạo, sử dụng và kiểm soát các cơ quan cùng nguồn lực Hoa Kỳ tại Việt Nam;
được giao nhiệm vụ khẩn cấp nhằm ổn định và củng cố Chính phủ Ngô Đình Diệm;
trực tiếp tham gia việc hoạch định các chương trình quân sự, kinh tế và viện trợ.
Reinhardt là một đại sứ chuyên nghiệp:
là người đứng đầu Đại sứ quán theo cơ cấu ngoại giao thông thường;
đại diện chính thức và lâu dài của Hoa Kỳ bên cạnh chính quyền tại Sài Gòn;
duy trì quan hệ với Chính phủ Ngô Đình Diệm;
điều phối hoạt động của phái bộ Hoa Kỳ theo thẩm quyền của một Đại sứ;
tiếp tục thi hành nhiều chủ trương đã được hình thành trong thời kỳ Collins.
Reinhardt không được trao lại toàn bộ “thẩm quyền rộng lớn” mà Eisenhower đã dành riêng cho Collins. Tuy nhiên, ông tiếp nhận một tình hình mà Collins đã góp phần định hình: Hoa Kỳ trực tiếp viện trợ cho chính quyền Sài Gòn, hậu thuẫn Chính phủ Diệm, tham gia tổ chức và huấn luyện quân đội, đồng thời giảm dần vai trò của Pháp.
Một bằng chứng về sự tiếp nối là sau khi Collins rời nhiệm vụ, Đại sứ quán vẫn sử dụng những đề nghị của ông về quy mô quân đội, viện trợ và chống hoạt động cộng sản. Thư của Kidder ngày 31-05-1955 còn nhắc lại quan điểm của Collins về việc xây dựng lực lượng võ trang Việt Nam ở mức khoảng 100.000 người.
Nhận xét chung
Trình tự đại diện Hoa Kỳ tại Quốc Gia Việt Nam trong thời gian này có thể tóm tắt như sau:
| Thời kỳ | Nhân vật | Chức vụ và tính chất nhiệm vụ |
|---|---|---|
| Trước Collins | Donald R. Heath | Đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Quốc Gia Việt Nam |
| Trong thời gian Collins | Randolph A. Kidder | Đại biện lâm thời, điều hành Đại sứ quán |
| Nhiệm vụ đặc biệt | J. Lawton Collins | Đại diện đặc biệt của Tổng thống, mang hàm cá nhân Đại sứ và có thẩm quyền liên ngành rộng lớn |
| Sau Collins | George F. Reinhardt | Đại sứ đặc mệnh toàn quyền, trở lại cơ cấu đại diện ngoại giao thông thường |
Điểm cần nhấn mạnh là:
Heath – Collins – Reinhardt không phải ba người liên tiếp giữ cùng một chức vụ. Heath và Reinhardt thuộc tuyến Đại sứ; Collins giữ một chức vụ đặc biệt, tạm thời và có thẩm quyền rộng hơn thông lệ. Kidder là người duy trì hoạt động của Đại sứ quán trong khoảng chuyển tiếp giữa Heath và Reinhardt.
Vì vậy, sự hiện diện của Collins từ tháng 11-1954 đến tháng 5-1955 là một giai đoạn ngoại lệ: Hoa Kỳ đưa một cựu Tham mưu trưởng Lục quân, có quyền đại diện trực tiếp cho Tổng thống, đến chỉ đạo chương trình khẩn cấp nhằm củng cố Chính phủ Ngô Đình Diệm. Khi Reinhardt đến, nhiệm vụ đại diện trở lại khuôn khổ ngoại giao chính thức, nhưng đường lối can dự và hậu thuẫn chính trị được xác lập trong thời kỳ Collins vẫn tiếp tục.
