Collins tường trình cuộc gặp Ely và toàn bộ bất đồng Pháp–Mỹ về quân số, huấn luyện và chính sách đối với Diệm.
23TL
Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d14
GPT DỊCH
Quan hệ Đối ngoại của Hoa Kỳ, 1955–1957, Việt Nam, Tập I
Văn kiện số 14. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt
Nam (Collins) gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 10-1-1955 — 4 giờ chiều
Số 2663.
1.
Ngày 8-1, tôi đã gặp Tướng Ely để duyệt xét những diễn biến
tại Việt Nam trong thời gian ông vắng mặt.
2.
Tôi trình bày những diễn biến tại Việt Nam mà tôi đã báo cáo
cho Washington trong các điện văn gần đây.
Tôi thuật lại những cuộc nói chuyện của mình với Bộ trưởng
Quốc phòng Minh và trình bày các đề nghị trong điện văn gửi sau đó,[2] liên
quan đến cơ sở quân số mới được đề nghị và việc giảm quân số Việt Nam theo từng
giai đoạn.
Tướng Ely biểu thị sự đồng ý tổng quát với những đề nghị mới
về quân số.
3.
Sau đó, Ely trình bày những điểm chính của Hội nghị
Dulles–Mendès–Eden tại Paris mà ông đã tham dự.[3]
Ông cho biết các bên đã đạt được thỏa thuận rằng Ely và
Collins sẽ duyệt xét tình hình Việt Nam tính đến ngày 15-1, rồi báo cáo
cho Paris và Washington về:
- Triển
vọng thành công của Chính phủ Diệm;
- Những
giải pháp thay thế có thể được lựa chọn.
4.
Theo trí nhớ của tôi về điện văn Paris số 2601 gửi Bộ Ngoại
giao,[4] được chuyển lại cho Sài Gòn mang số 388, không có ngày cụ thể nào được
ấn định cho cuộc tái thẩm định ấy. Việc đọc lại điện văn Paris số 2601 sau đó
đã xác nhận điều này.
Tôi nói với Ely rằng, cho đến khi Pháp chấp thuận rõ ràng Biên
bản thỏa thuận của chúng ta về quân số và huấn luyện, và cho đến khi chúng
ta thương lượng được một thỏa thuận cụ thể với Chính phủ Việt Nam về các điều
kiện để Hoa Kỳ trực tiếp viện trợ, thì chưa có cơ sở vững chắc để tái thẩm định
tình hình Việt Nam.
5.
Ely trích dẫn biên bản do phía Pháp lập về cuộc họp
Dulles–Mendès–Eden. Biên bản ấy cho thấy các nhân vật chính đã đạt được thỏa
thuận rõ ràng về việc tái thẩm định tình hình Việt Nam vào một thời điểm nào đó
trong tháng 1.
Tôi trả lời rằng Chính phủ Diệm chỉ mới bắt đầu thực hiện chương
trình bảy điểm của chúng ta. Tuy nhiên, tôi sẵn sàng họp với Ely để tái thẩm
định tình hình vào bất cứ lúc nào ông lựa chọn.
Tôi nói rằng, theo nhận định của tôi, ông Diệm đang bắt đầu
đạt được tiến bộ trong việc thực hiện các chương trình của chúng ta. Kết luận
duy nhất có thể đưa ra lúc này là chúng ta phải tiếp tục ủng hộ ông cho đến khi
có đủ thời gian hợp lý để biết được kết quả của các chương trình ấy.
6.
Sau đó, tôi nói với Ely rằng tôi hết sức lo ngại về sự trì
hoãn của Chính phủ Pháp trong việc phê chuẩn Biên bản thỏa thuận Ely–Collins.
Sự trì hoãn ấy dường như có một số dấu hiệu cho thấy Pháp cố ý kéo dài thời
gian.
Tôi chỉ ra những lý do liên tiếp được đưa ra để trì hoãn:
Thứ nhất, Pháp tiến hành xem xét về mặt pháp lý để
xác định liệu biên bản có vi phạm Hiệp định Genève hay không — điều mà theo tôi
hoàn toàn không có căn cứ.
Thứ hai, Mendès-France tỏ ra hoài nghi về việc trình
bày biên bản của chúng ta với Chính phủ Việt Nam như một “sự đã rồi”;
trong khi cả tôi lẫn Ely chưa bao giờ có ý định làm như vậy.
Thứ ba, sau khi vấn đề này có thể đã được làm sáng tỏ
qua điện văn khẩn cấp số 2554 của tôi,[5] Chính phủ Pháp vẫn chưa xác nhận phê
chuẩn biên bản, mà lại tuyên bố rằng họ đang gửi các nhận xét bằng đường công
văn ngoại giao đến Đại sứ quán Pháp tại Washington — xem điện văn Bộ Ngoại giao
số 2746[6] — việc này sẽ tiếp tục làm chậm tiến trình.
Tôi nói với Ely rằng tôi đã tiến hành các cuộc thương lượng
sơ bộ với Bộ trưởng Quốc phòng Minh theo những đường hướng mà chúng tôi đã thỏa
thuận.
Tôi dự định tiếp tục thúc đẩy việc đạt được một thỏa thuận với
Chính phủ Việt Nam, căn cứ trên sự hiểu biết cơ bản được ghi trong Biên bản
Ely–Collins.
Tôi cũng chỉ rõ rằng luật pháp Hoa Kỳ đòi hỏi phải có một số
điều khoản nhất định trước khi chúng ta có thể đồng ý cung cấp viện trợ trực tiếp.
7.
Đáp lại, Ely nói rằng rõ ràng đã xảy ra một sự hiểu lầm
nghiêm trọng.
Ông tuyên bố dứt khoát rằng Chính phủ Pháp đã phê chuẩn Biên
bản thỏa thuận của chúng ta và ông hoàn toàn đồng ý rằng tôi nên tiến hành thương
lượng trực tiếp với Chính phủ Việt Nam.[7]
Ông nói sẽ lập tức đánh điện cho Paris, đề nghị Chính phủ
Pháp xác nhận rõ ràng việc phê chuẩn Biên bản Ely–Collins.
8.
Sau đó, Ely cho biết Chính phủ Pháp đã quyết định duy trì
Quân đoàn Viễn chinh Pháp ở mức 75.000 quân cho đến ngày 1-6-1955.
Sau thời điểm đó, căn cứ vào tình hình thực tế, Chính phủ
Pháp sẽ quyết định:
- Duy
trì lại một lực lượng FEC với quân số thấp hơn; hoặc
- Rút
toàn bộ FEC trước cuộc tuyển cử Việt Nam dự định tổ chức vào giữa năm
1956.
Ely cho biết quan điểm hiện tại của Chính phủ Pháp là việc
triệt thoái phải được hoàn tất trước thời điểm dự định tổ chức tuyển cử.
Quyết định cuối cùng về việc rút FEC theo từng giai đoạn sẽ
được đưa ra và công bố vào khoảng tháng 2-1954 [đúng ra là tháng 2-1955].
9.
Ely nói rằng những lời đồn cho rằng ông sắp bị thay thế là
không có căn cứ.
Tuy nhiên, ông nói nền độc lập của ba Quốc gia Liên kết khiến
địa vị của ông với tư cách Cao ủy Pháp trở nên bất thường và có thể sớm
buộc Chính phủ Pháp phải quyết định về địa vị Cao ủy của ông.
Tôi nói rằng tôi hy vọng địa vị của ông sẽ không thay đổi
trong thời gian tôi còn ở Việt Nam.
10.
Tất cả những điều nói trên, cùng với các điện văn trao đổi gần
đây cho thấy rõ nguy cơ xảy ra những sự hiểu lầm giữa Paris, Washington và Sài
Gòn, đã làm nổi bật vấn đề tôi nên trở về Washington để tham khảo ý kiến, như
đã đề nghị tại đoạn 6 trong điện văn số 2455 của tôi.[8]
Cho đến nay, Bộ Ngoại giao chưa trả lời đề nghị này, mặc dù
tôi đã nêu rõ mong muốn nhận được phản ứng của Bộ tại đoạn 7 trong điện văn số
2460 của tôi.[9]
Tôi mong vấn đề này được đích thân trình lên Ngoại trưởng
Dulles.
Collins
Chú thích
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/1–1055.
Phân loại: Tối mật; Ưu tiên. Điện văn được chuyển để biết đến Paris,
Phnom Penh và Vientiane, đồng thời được chuyển cho Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ.
[2] Có lẽ đây là điện văn số 2676 gửi từ Sài
Gòn ngày 10-1; xem chú thích 5 của Văn kiện số 12.
[3] Cuộc họp cấp Bộ trưởng ba bên ngày 18-12-1954.
[4] Điện văn đề ngày 19-12-1954; toàn văn xem Foreign
Relations of the United States, 1952–1954, Tập XIII, Phần 2, trang 2400.
[5] Văn kiện số 3.
[6] Xem chú thích 2 của Văn kiện số 10.
[7] Điều này không phù hợp với sự hiểu biết của Đại sứ
quán Hoa Kỳ tại Pháp. Đại sứ quán khẳng định rằng, mặc dù Pháp tán thành nội
dung và mục tiêu tổng quát của Biên bản thỏa thuận, họ chưa sẵn sàng chấp nhận
văn kiện ấy làm cơ sở để tiếp xúc với Chính phủ Việt Nam.
(Điện văn Paris số 2901 ngày 10-1; Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ,
Hồ sơ Trung ương, 751G.5/1–1055.)
[8] Điện văn đề ngày 25-12-1954; toàn văn xem Foreign
Relations of the United States, 1952–1954, Tập XIII, Phần 2, trang 2423.
[9] Điện văn đề ngày 27-12-1954; toàn văn xem
tài liệu vừa dẫn, trang 2428.
Hết dịch nguyên văn
Tóm lược Điện văn số 2663 ngày 10-1-1955
Ngày 8-1-1955, Collins gặp Tướng Ely để duyệt xét
tình hình Việt Nam sau khi Ely trở về từ Pháp.
1. Quân số và chương trình huấn luyện
Collins trình bày các cuộc thương lượng với Bộ trưởng Quốc
phòng Minh về:
- Cơ cấu
quân đội mới;
- Việc
giảm quân số theo từng giai đoạn;
- Điều
kiện để Hoa Kỳ trực tiếp viện trợ và huấn luyện Quân đội Quốc gia Việt
Nam.
Ely nhìn chung đồng ý với đề nghị mới của Collins về quân số.
2. Tiếp tục ủng hộ Chính phủ Diệm
Hội nghị Dulles–Mendès–Eden dự định để Collins và Ely tái thẩm
định vào tháng 1:
- Khả
năng thành công của Chính phủ Diệm;
- Những
giải pháp có thể thay thế ông Diệm.
Collins cho rằng việc đánh giá lúc ấy còn quá sớm vì Chính
phủ Diệm chỉ mới bắt đầu thực hiện chương trình bảy điểm. Theo ông, Diệm
đang có tiến bộ; vì vậy, Hoa Kỳ phải tiếp tục ủng hộ Diệm cho đến khi có đủ thời
gian xem xét kết quả.
3. Mâu thuẫn giữa Pháp và Hoa Kỳ
Collins nghi ngờ Chính phủ Pháp cố ý trì hoãn phê chuẩn Biên
bản Ely–Collins về quân số và huấn luyện. Pháp lần lượt viện dẫn:
- Lo ngại
văn kiện vi phạm Hiệp định Genève;
- Lo ngại
văn kiện bị áp đặt lên Chính phủ Quốc gia Việt Nam như một “sự đã rồi”;
- Nhu cầu
gửi thêm nhận xét đến Washington.
Ely lại khẳng định Chính phủ Pháp đã phê chuẩn biên bản và đồng
ý để Collins trực tiếp thương lượng với Chính phủ Quốc gia Việt Nam. Tuy
nhiên, chú thích FRUS cho thấy Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris hiểu hoàn toàn
khác: Pháp chỉ đồng ý về nguyên tắc, chưa chấp nhận dùng biên bản làm cơ sở
thương lượng với phía Việt Nam.
4. Kế hoạch rút quân Pháp
Pháp dự định:
- Duy
trì 75.000 quân FEC đến ngày 1-6-1955;
- Sau đó
giảm thêm hoặc rút hết;
- Có thể
hoàn tất triệt thoái trước cuộc tuyển cử dự kiến vào giữa năm 1956.
5. Collins muốn trở về Washington
Do các quan điểm mâu thuẫn giữa Paris – Washington – Sài
Gòn, Collins một lần nữa đề nghị trở về Washington để trực tiếp tham khảo ý
kiến. Ông yêu cầu vấn đề này phải được trình tận tay Ngoại trưởng Dulles.
Ý chính: Điện văn cho thấy Collins vừa bảo vệ quyền
trực tiếp của Hoa Kỳ trong việc viện trợ và huấn luyện Quân đội Quốc gia Việt
Nam, vừa chủ trương tiếp tục ủng hộ ông Diệm; trong khi Pháp trì hoãn thỏa thuận
và chưa muốn từ bỏ ảnh hưởng đối với quân đội Việt Nam.