Tài liệu số 105 – Ngày 07-04-1955, lúc 19 giờ.
Collins báo cáo nhận định cuối cùng của tướng Ely về Ngô Đình Diệm.
Link nguyên văn.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d105?
GPT DỊCH
07-04-1955, 19 giờ – Số 105 (Tối mật): Collins báo cáo
Ely kết luận phải thay thế Diệm để cứu vãn Việt Nam.
105. Điện văn của Đại diện Đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam
(Collins) gửi Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 7 tháng 4
năm 1955 – 19 giờ.
Điện văn số 4382
1. Bộ Ngoại giao chuyển điện văn này đến Bộ trưởng Ngoại
giao lúc 8 giờ sáng ngày 7, theo giờ địa phương.
2. Tướng Ely tiếp tôi lúc 11 giờ ngày 7 tháng 4, không có
nhân viên tham mưu Pháp hiện diện. Ông muốn thông báo cho tôi một cách không dè
dặt những kết quả suy xét của ông về cuộc khủng hoảng hiện nay. Ông nói rằng
ông chưa thông báo cho chính phủ mình những quan điểm mà ông sắp trình bày.
Ely nói rằng nhiệm vụ của chúng tôi tại đây là giống nhau: cứu
Việt Nam cho thế giới tự do và ngăn chặn sự tiến triển của cộng sản tại Đông
Nam Á. Ông xem nhiệm vụ này có tầm quan trọng đặc biệt và tin rằng không có nhiệm
vụ nào trong tương lai mà ông hoặc tôi có thể được giao lại mang trách nhiệm nặng
nề hơn, bởi vì chúng tôi là những “nhân vật then chốt” trong tình hình hiện
nay.
3. Ely nói rằng ông và tôi đã được giao nhiệm vụ cứu Việt
Nam, với sự cộng tác của Diệm. Ông tin rằng chúng tôi đã làm tất cả những gì có
thể, mặc dù về phần mình, đôi khi ông có thể đã xử lý vụng về.
Cho đến nay, chúng tôi đã tránh được nội chiến, điều mà nếu
xảy ra sẽ đồng nghĩa với việc mất Việt Nam.
Ông nói tiếp rằng Diệm hiện không còn có thể được cứu vãn,
trừ khi phải vượt qua những khó khăn vô cùng lớn; và nếu Diệm được cứu vãn,
chúng ta sẽ giữ lại cho Việt Nam vị Thủ tướng tồi tệ nhất mà nước này từng có.
4. Ely tin rằng Diệm đã hoàn toàn bị cô lập, ngoại trừ gia
đình và có lẽ khoảng một chục người bạn.
Quân đội hầu như đã bỏ rơi ông; giới trí thức chống lại ông;
còn quần chúng không đứng về phía ông, mà sẽ đứng về phía bất cứ ai sẵn sàng bỏ
công sức để tranh thủ và giữ được sự ủng hộ của họ.
Uy tín của Diệm tại các tỉnh đã suy giảm đến mức nguy hiểm,
và trong quân đội chỉ còn hai hoặc ba người lãnh đạo trung thành với ông.
5. Việc cùng nhau tiếp xúc với Bảo Đại, như chúng tôi đã đồng
ý đề nghị với chính phủ hai nước, có thể tạm thời cứu vãn Diệm, nhưng những vấn
đề của ông vẫn sẽ y nguyên.
Ely nói rằng, đối với một người theo chủ nghĩa quốc gia, Diệm
đang ở trong một tình thế hết sức khác thường: ông chỉ được Ely và tôi ủng hộ,
và do đó còn mang tính chất bù nhìn hơn bất cứ người tiền nhiệm nào.
Ông nói rằng ông tin tưởng sâu sắc rằng việc không cứu vãn
Diệm là điều có lợi cho Việt Nam và thế giới tự do.
Trái lại, Diệm phải nhanh chóng được thay thế, vì bất cứ sự
trì hoãn nào thêm nữa cũng chỉ có thể gây tổn hại cho tương lai Việt Nam.
Vì vậy, ông nói rằng ông và tôi phải chứng minh cho chính phủ
hai nước thấy rằng không thể tiếp tục đường lối hiện nay lâu hơn nữa, và chính
phủ hai nước phải yêu cầu Bảo Đại cách chức Diệm và chỉ định một người kế nhiệm.
6. Ely nói tiếp rằng, theo ý kiến ông, Việt Nam vẫn còn có
thể được cứu vãn, và ông nêu ra những yếu tố thuận lợi sau đây:
a. Việt Minh không hoạt động mạnh tại Việt Nam như người ta
có thể đã lo ngại.
b. Tình hình kinh tế tương đối tốt so với miền Bắc.
c. Dân chúng vẫn còn tương đối trung lập và vẫn có thể được
tập hợp, hướng dẫn.
d. Quân đội có nguồn nhân lực căn bản tốt, có thể được huấn
luyện và tổ chức thành một lực lượng đáng kể trong vài tháng tới nhờ TRIM.
e. Trong hồ sơ của chính phủ hiện có những kế hoạch và
chương trình cải cách rất tốt do chúng ta xây dựng, có thể được một chính phủ mới,
hữu hiệu hơn, đem ra thực hiện.
7. Ely nói rằng những yếu tố thuận lợi này còn được củng cố
bởi nghĩa vụ tuyệt đối mà Pháp và Hoa Kỳ phải có đối với những người tị nạn đã
được hai nước giúp đưa ra khỏi miền Bắc.
8. Ely nói rằng ông không có ý cho rằng toàn bộ thành tích của
Diệm đều xấu, và ông hy vọng Diệm có thể được đưa vào một nội các trong tương
lai.
Về những điểm đáng ghi nhận của Diệm, Ely nêu ra tình trạng
tương đối yên ổn được duy trì sau Hiệp định Genève, những công việc đã thực hiện
để giúp người tị nạn, và các kế hoạch xã hội được thông qua dưới sự chỉ đạo của
Thủ tướng.
Tuy nhiên, ông nói tiếp rằng cần khẩn cấp có một người khác
để thực hiện các chương trình lớn và chuẩn bị cho các cuộc bầu cử.
Ông nói rằng chúng ta không nên tuyên bố cuộc thử nghiệm với
Diệm là một sai lầm, mà nên nói rằng thời kỳ của ông nay đã qua và việc lựa chọn
một người mới là điều bắt buộc.
9. Ely nói rằng ông coi trọng sự hợp tác giữa ông và tôi đến
mức đã thông báo cho tôi những kết luận của mình trước khi trao đổi ngay cả với
những cộng sự thân cận nhất.
Ông nói thêm rằng mới hôm kia, ông vẫn tin rằng chúng ta phải
tiếp tục ủng hộ Diệm. Nhưng hôm nay, ngày 7 tháng 4, sau trọn một ngày tự kiểm
điểm và suy xét vấn đề từ mọi góc độ, ông buộc phải đi đến kết luận rằng muốn cứu
Việt Nam cho thế giới tự do thì phải thay thế Diệm.
Ông nói rằng ông hiểu tôi cần có thời gian suy nghĩ về những
điều ông trình bày và không yêu cầu tôi trả lời ngay.
10. Tôi nói với Ely rằng tôi đánh giá cao sự chân thành, thẳng
thắn của ông khi trình bày, cũng như tính chất nghiêm trọng trong những quan điểm
của ông.
Tôi hỏi liệu tôi có nên xem những quan điểm này là kết luận
cuối cùng của ông hay không.
Ông trả lời rằng tôi nên hiểu đúng như vậy, và rằng ông đã
đi đến những kết luận ấy với ý thức đầy đủ về trách nhiệm dân sự và quân sự của
mình.
Ông nói rằng ông đã thu thập nhiều thông tin nhất có thể và
đã xem xét vấn đề hoàn toàn độc lập.
Tôi nói rằng nếu hành động theo đường lối ông đề nghị, vấn đề
đầu tiên cần xem xét sẽ là những người có thể kế nhiệm.
Ely trả lời rằng ông sẵn sàng chấp nhận bất cứ ai, ngoại trừ
Diệm, miễn là người được bổ nhiệm mới không đánh dấu sự trở lại của chế độ thực
dân.
Ông nói rằng ông chưa tiến hành tham khảo cụ thể với ban
tham mưu, nhưng có thể nêu những người sau đây như các ứng viên kế nhiệm: Quát,
Bộ trưởng Ngoại giao Đỗ, Bộ trưởng Kế hoạch Thoại và cựu Bộ trưởng Quốc phòng
Minh.
Tôi không thảo luận với Ely về danh sách này, vì ông chỉ đưa
ra như những thí dụ. Tuy nhiên, tôi có nói rằng theo thông tin của tôi, có thể
sẽ có sự chống đối rộng rãi đối với Quát vì ông là người miền Bắc, thuộc Đại Việt
và là người không được các giáo phái chấp nhận.
Ely trả lời rằng ông không xem những phản đối đối với Quát
là quá nghiêm trọng. Ông nói rằng phải làm mọi cách có thể để tránh cho việc
thay đổi chính phủ bị xem như một thắng lợi của các giáo phái.
Tôi nói với Ely rằng tôi tin sẽ rất khó ngăn cản báo chí và
công chúng diễn giải sự việc theo cách ấy.
11. Tôi nói với Ely rằng tôi cần có thời gian để xem xét những
lời ông trình bày, nhưng tôi tin rằng có thể nói Washington sẽ không sẵn sàng
xem xét việc thay thế Diệm cho đến khi Pháp và Hoa Kỳ đã gây áp lực tối đa lên
Bảo Đại, buộc ông hoàn toàn ủng hộ Diệm trong việc tước bỏ toàn bộ quyền kiểm
soát cảnh sát và cơ quan an ninh của Bình Xuyên.
Tôi nói rằng trong bất cứ trường hợp nào, việc này cũng phải
được thực hiện.
Ely nói rằng ông đồng ý không thể để Bình Xuyên tiếp tục kiểm
soát cảnh sát, nhưng ông cho rằng sự thay đổi này phải được thực hiện trong
khuôn khổ một giải pháp mới và toàn diện.
Về việc chúng ta gây áp lực lên Bảo Đại, rồi Bảo Đại gây áp
lực lên Bình Xuyên, hoàn toàn có khả năng các giáo phái sẽ không đáp ứng yêu cầu
của Bảo Đại và có thể chuyển sang hoạt động bí mật, thậm chí có thể với sự ngầm
đồng tình của Bảo Đại.
Ely một lần nữa nhận xét về tình trạng bất thường khi Bảo Đại
ở cách nơi diễn ra các sự kiện 12.000 kilômét, nhưng lại nắm trong tay một quyền
lực mà ông có thể sử dụng mà không phải chịu rủi ro cho bản thân.
Tuy nhiên, ông vội nói thêm rằng ông không tán thành việc Bảo
Đại trở về Việt Nam.
Ely tiếp tục nói rằng ông đồng ý với tôi: nếu chính phủ thay
đổi thì quyền kiểm soát cảnh sát cũng phải được thay đổi trong khuôn khổ một giải
pháp tổng thể mới.
12. Tôi nói với Ely rằng tôi sẽ phải báo cáo những quan điểm
của ông về Bộ Ngoại giao, nhưng sẽ hạn chế việc phổ biến những quan điểm ấy tại
đây.
Ông nói rằng dĩ nhiên ông cũng sẽ lập tức báo cáo với chính
phủ mình và tương tự sẽ hạn chế phạm vi phổ biến.
13. Tôi nói với Ely rằng tôi chưa thể trả lời ngay liệu tôi
có đồng ý với lập trường của ông hay không.
Tôi có khuynh hướng cho rằng chúng ta chưa đi đủ xa trong việc
ủng hộ Diệm để có thể chấp nhận một sự thay đổi như vậy vào lúc này.
Ely nói rằng ông chắc chắn chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa
của một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng.
Ông cảm nhận được những hoạt động đáng lo ngại thuộc đủ mọi
loại trên khắp Việt Nam, do cộng sản hoặc những phần tử “Tiến bộ” thúc đẩy.
14. Tôi nhận xét rằng nếu thay đổi chính phủ thì điều đó
cũng không giải quyết được tận gốc vấn đề giáo phái, và bất cứ người đứng đầu mới
nào cũng sẽ gặp những khó khăn tương tự.
Tôi phân tích rằng cuộc khủng hoảng hiện nay phát sinh từ việc
Pháp đã ngừng viện trợ cho các lực lượng giáo phái theo thỏa thuận với Hoa Kỳ,
cũng như từ những bước đi của Diệm và chúng ta nhằm thành lập một quân đội thống
nhất, cùng với nhiều cải cách khác đang đe dọa địa vị và các đặc quyền của giáo
phái.
Tôi nói thêm rằng nếu chúng ta không thể đồng ý về một giải
pháp cho vấn đề giáo phái, thì tất cả những gì chúng ta làm được chỉ là giữ
nguyên cho bất cứ Thủ tướng mới nào những vấn đề đã gây khó khăn cho Diệm.
Ely đồng ý rằng vấn đề giáo phái phải được giải quyết, nhưng
ông nói rằng vấn đề này rộng lớn hơn những gì tôi đã phân tích.
Hiện nay, tình hình đã đến mức sự thù ghét cá nhân giữa Diệm
và các lãnh đạo giáo phái trở nên sâu sắc đến nỗi không thể có bất cứ sự thỏa
hiệp nào giữa họ.
15. Tôi nói rằng tôi tin chúng tôi đã thảo luận đủ về vấn đề
này vào lúc đó.
Tôi đồng ý rằng Diệm là người mà mọi bên đều gặp rất nhiều
khó khăn khi làm việc chung.
Tôi nói rằng tôi không chắc việc thay đổi chính phủ sẽ giải
quyết được vấn đề của chúng ta.
Trong bất cứ trường hợp nào, nếu có sự thay đổi chính phủ,
thì phải có một thỏa thuận vững chắc giữa Pháp và Hoa Kỳ, với sự đồng ý của Bảo
Đại, và nếu cần phải buộc thực hiện thỏa thuận ấy, nhằm bảo đảm rằng các chương
trình khác nhau của chúng ta sẽ được hoàn toàn ủng hộ.
Tôi đề nghị Ely nhanh chóng hoàn tất việc nghiên cứu đề nghị
hiện nay của chúng ta về cách giải quyết vấn đề giáo phái (điện văn số 4373 của
Đại sứ quán), và chúng tôi sẽ thảo luận lại vào cuối ngày.
Ông đồng ý gặp tôi lúc 17 giờ 30.
16. Tôi hỏi Ely liệu ông có nghĩ rằng Quát, Đỗ hoặc một người
nào khác sẽ chấp nhận chức vụ Thủ tướng hay không.
Ông nói rằng ông không chút nghi ngờ về điều đó.
Trong khi hầu như mọi người đều miễn cưỡng phục vụ dưới quyền
Diệm, thì không có vấn đề gì trong việc tìm người sẵn sàng đảm nhận chức vụ đứng
đầu chính phủ.
Tôi nói rằng tôi chắc chắn Diệm sẽ không ở lại trong bất cứ
nội các nào trong tương lai, mà có lẽ sẽ rút lui để viết một bản Bạch thư công
kích Pháp và Hoa Kỳ.
Ely nói rằng ông nghĩ giải pháp tốt nhất dành cho Diệm sẽ là
một loại “sứ mạng mang tính thần bí” nhằm giải quyết vấn đề người tị nạn Việt
Nam, vốn là một vấn đề có tầm vóc thế giới, ở cấp độ quốc tế.
17. Những nhận xét và kiến nghị riêng của tôi sẽ được gửi tiếp,
sau khi tôi suy nghĩ thêm, trong một điện văn đặc biệt gửi Bộ trưởng Ngoại
giao.
Collins
I. DỊCH CHÚ THÍCH – TÀI LIỆU SỐ 105
Chú thích 1.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–755. Tối mật (Top Secret); khẩn cấp, cần hành động ngay (Niact).
Điện văn được gửi lặp lại đến Paris, với mức độ khẩn cấp
Niact, để thông báo cho Dillon và Achilles.
Trong một bản ghi nhớ của Dulles gửi Eisenhower, đính kèm
văn bản nguồn, Bộ trưởng Ngoại giao đề nghị Tổng thống đọc điện văn này cùng với
điện văn số 4399 từ Sài Gòn, được trình bày ở tài liệu tiếp theo.
Chú thích 2.
Theo báo cáo trong điện văn số 4373 ngày 6 tháng 4, nhóm
công tác Pháp–Mỹ đã đề nghị Diệm đưa ra một tuyên bố trình bày kế hoạch sau
đây:
- Cao
Đài: Sáp nhập 10.600 quân vào Quân đội Quốc gia và giải ngũ 6.000 quân.
- Hòa Hảo:
Sáp nhập 7.300 quân vào Quân đội Quốc gia và giải ngũ 7.200 quân.
- Bình
Xuyên: Sáp nhập 1.500 quân vào Quân đội Quốc gia và giải ngũ 4.000 quân.
Kế hoạch còn đề nghị sử dụng các đơn vị quân giáo phái đã được
sáp nhập để đảm nhiệm công tác an ninh tại những địa bàn thuộc phạm vi ảnh hưởng
của họ.
Những quân nhân giáo phái được giải ngũ sẽ nhận sự trợ giúp
theo cùng những điều kiện áp dụng cho quân nhân xuất ngũ khỏi Quân đội Quốc
gia.
(Nguồn như trên, hồ sơ 751G.00/4–655.)
Chú thích 3.
Xem tài liệu tiếp theo, số 106.
Hêt nguyên văn
TÓM LƯỢC TOÀN BỘ TÀI LIỆU SỐ 105
Ngày 7-4-1955, tướng Ely gặp Đại diện Đặc biệt Hoa Kỳ J.
Lawton Collins tại Sài Gòn để trình bày những kết luận cuối cùng của ông về cuộc
khủng hoảng chính trị tại Việt Nam. Ely cho biết ông chưa báo cáo những nhận định
này cho chính phủ Pháp.
1. Nhận định của Ely về Ngô Đình Diệm
Ely cho rằng Diệm đã gần như hoàn toàn bị cô lập. Quân đội hầu
như không còn ủng hộ, giới trí thức chống đối, quần chúng chưa đứng về phía
ông, và uy tín của ông tại các tỉnh suy giảm nghiêm trọng.
Ely nhận định rằng việc tiếp tục duy trì Diệm sẽ gặp những
khó khăn rất lớn. Theo ông, Diệm chỉ còn được Ely và Collins ủng hộ, khiến ông
trở nên lệ thuộc vào sự hậu thuẫn của Pháp và Hoa Kỳ.
Ely kết luận rằng muốn cứu vãn Việt Nam cho thế giới tự do
thì phải nhanh chóng thay thế Diệm.
2. Những điều kiện thuận lợi để cứu vãn Việt Nam
Ely cho rằng Việt Nam vẫn còn cơ hội nhờ năm yếu tố:
- Việt
Minh chưa hoạt động mạnh như dự đoán.
- Kinh tế
miền Nam tương đối tốt so với miền Bắc.
- Dân
chúng còn tương đối trung lập và có thể được tranh thủ.
- Quân đội
có nguồn nhân lực tốt, có thể được huấn luyện và tổ chức lại.
- Chính
phủ có sẵn những kế hoạch cải cách có thể được một chính phủ mới thực hiện.
Ông cũng nhấn mạnh trách nhiệm của Pháp và Hoa Kỳ đối với những
người tị nạn từ miền Bắc.
3. Đánh giá những việc Diệm đã thực hiện
Ely ghi nhận ba điểm tích cực dưới thời Diệm: duy trì tình
trạng tương đối yên ổn sau Hiệp định Genève, giúp đỡ người tị nạn và thông qua
các kế hoạch xã hội.
Tuy nhiên, ông cho rằng cần một người khác để thực hiện các
chương trình lớn và chuẩn bị bầu cử. Theo Ely, không nên tuyên bố việc lựa chọn
Diệm trước đây là sai lầm, mà nên giải thích rằng thời kỳ của Diệm đã qua.
4. Đề nghị thay thế Thủ tướng
Ely đề nghị Pháp và Hoa Kỳ yêu cầu Bảo Đại cách chức Diệm và
bổ nhiệm người kế nhiệm.
Ông nêu một số nhân vật có thể thay thế, gồm Quát, Bộ trưởng
Ngoại giao Đỗ, Bộ trưởng Kế hoạch Thoại và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Minh.
Ely sẵn sàng chấp nhận bất cứ người nào ngoài Diệm, miễn là
việc bổ nhiệm không đánh dấu sự trở lại của chế độ thực dân.
5. Quan điểm của Collins
Collins chưa đồng ý với đề nghị thay thế Diệm.
Ông cho rằng Pháp và Hoa Kỳ chưa sử dụng hết khả năng hỗ trợ
Diệm, đặc biệt là chưa gây áp lực tối đa lên Bảo Đại để buộc Bình Xuyên giao lại
toàn bộ quyền kiểm soát cảnh sát và cơ quan an ninh.
Collins cũng nhận định rằng việc thay Thủ tướng không tự động
giải quyết được vấn đề giáo phái. Một chính phủ mới vẫn có thể gặp những khó
khăn tương tự.
6. Vấn đề giáo phái và quân đội
Collins cho rằng cuộc khủng hoảng liên quan đến việc Pháp ngừng
viện trợ cho các lực lượng giáo phái theo thỏa thuận với Hoa Kỳ, tiến trình
thành lập quân đội thống nhất và những cải cách đe dọa địa vị, đặc quyền của
các giáo phái.
Ely đồng ý cần giải quyết vấn đề giáo phái, nhưng nhấn mạnh
rằng sự thù ghét cá nhân giữa Diệm và các lãnh đạo giáo phái đã khiến việc thỏa
hiệp trở nên không thể thực hiện.
Theo chú thích của tài liệu, nhóm công tác Pháp–Mỹ đã đề nghị
một kế hoạch sáp nhập và giải ngũ quân Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên:
|
Lực lượng |
Sáp nhập |
Giải ngũ |
|
Cao Đài |
10.600 |
6.000 |
|
Hòa Hảo |
7.300 |
7.200 |
|
Bình Xuyên |
1.500 |
4.000 |
|
Tổng cộng |
19.400 |
17.200 |
Các đơn vị được sáp nhập sẽ đảm nhiệm công tác an ninh tại địa
bàn ảnh hưởng của mình. Quân nhân giải ngũ được trợ giúp theo điều kiện áp dụng
cho quân nhân xuất ngũ khỏi Quân đội Quốc gia.
7. Kết thúc cuộc trao đổi
Collins cho biết ông cần thêm thời gian suy xét và chưa thể
trả lời Ely có đồng ý với đề nghị thay thế Diệm hay không.
Hai người thống nhất tiếp tục thảo luận về kế hoạch giải quyết
vấn đề giáo phái vào lúc 17 giờ 30 cùng ngày.
Collins kết thúc điện văn bằng việc thông báo rằng những nhận
xét và kiến nghị riêng của ông sẽ được gửi tiếp trong một điện văn đặc biệt cho
Bộ trưởng Ngoại giao.
Lưu ý về nội dung tài liệu: Điện văn số 105 ghi lại kết luận
của Ely và cuộc trao đổi giữa Ely với Collins. Trong tài liệu này, Ely đã quyết
định về mặt nhận định rằng cần thay thế Diệm, nhưng Collins chưa đưa ra kết luận
cuối cùng của mình. Những nhận xét và kiến nghị riêng của Collins được dành cho
tài liệu số 106.
Nguồn nguyên văn: FRUS
1955–1957, tập I, tài liệu số 105.
