Điện văn số 91 – Ngày 02-04-1955, 13 giờ (Mật – Ưu tiên)
Tựa: Collins và Ely bàn về Bình Xuyên, việc cách chức Lai
Văn Sang và nguy cơ nội chiến.
Link nguyên văn.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d91?
52TL
GPT DỊCH
91. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam (Collins)
gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 02 tháng
4 năm 1955 – 13 giờ.
4292.
1. Tôi đến gặp Ely lúc 20 giờ ngày 1 tháng 4, theo yêu cầu
khẩn cấp của ông. Ely cho biết ông vừa trải qua một cuộc nói chuyện rất khó
khăn với Diệm.
Ely đã cố gắng hết sức để làm dịu tình hình. Ông nói rằng
ông hiểu cần phải cách chức Giám đốc Cảnh sát Sang, và ông sẵn sàng giúp Diệm bố
trí một giám đốc cảnh sát mới tại một trụ sở khác, nhưng ông nhấn mạnh rằng thời
điểm hiện nay chưa thích hợp để thực hiện việc này.
Ely cho biết Diệm đang kích động hơn và quyết tâm hơn bao giờ
hết trong việc tiến hành một cuộc tấn công bằng vũ lực vào trụ sở Cảnh sát Quốc
gia ở trung tâm Sài Gòn. Ông tin rằng đồng thời Diệm cũng sẽ mở một loạt cuộc tấn
công vào các đồn cảnh sát trên khắp thành phố.
Ely nhận định rằng tâm trạng của Diệm cho thấy ông ta sẵn
sàng “đưa thành phố vào cảnh gươm đao và biển lửa để thiết lập quyền lực của
mình”.
Diệm nói với Ely rằng ông nhận thức được cuộc hành quân chống
lại trụ sở cảnh sát sẽ gây nguy hiểm cho dân chúng. Ông yêu cầu Ely giúp di tản
cư dân trong khu vực và hứa bồi thường thiệt hại cho những nạn nhân vô tội.
Ely cho biết ông đã giải thích cho Diệm mức độ nghiêm trọng
của tình hình, đặc biệt cảnh báo rằng hành động như vậy chỉ có thể dẫn đến nội
chiến.
Ely nói rằng Diệm không chịu nghe bất cứ lời khuyên sáng suốt
hay thiện chí nào. Ông kết luận rằng Diệm đang ở bên bờ của chứng cuồng vọng tự
đại.
Ely nói rằng ông và tôi phải khẩn cấp đưa ra những quyết định,
bởi vì nếu kế hoạch của Diệm được thực hiện, nó sẽ dẫn đến thảm họa và nội chiến.
2. Ely cho tôi xem, với điều kiện giữ hết sức bí mật, một bản
ghi nhớ về cuộc nói chuyện giữa Tướng Gambiez và Tướng Nguyễn Thành Phương của
Cao Đài.
Theo bản ghi nhớ cuộc nói chuyện, Phương đã nói rằng việc
sáp nhập quân đội Cao Đài không có ý nghĩa gì; cả ông và Trình Minh Thế vẫn
kiên quyết chống đối Diệm, và ông đã yêu cầu Pháp cung cấp vũ khí để dùng vũ lực
lật đổ chính phủ.
Người được đề nghị thay thế Diệm là Trần Văn Hữu.
Tôi nhận xét với Ely rằng chắc chắn Phương sẽ nói bất cứ điều
gì với bất cứ ai để mưu cầu lợi ích cá nhân.
Ely nói điều đó đúng, và cuộc nói chuyện với Gambiez cho thấy
việc sáp nhập quân đội thực sự có ý nghĩa ít ỏi đến mức nào.
3. Tôi đề nghị chúng tôi gặp lại nhau vào ngày 2 tháng 4 để
tiếp tục thảo luận. Trong lúc đó, tôi trình bày với Ely những suy nghĩ của mình
theo các đề mục sau:
(a) Diệm sẽ làm gì nếu được tự mình quyết định:
Tôi nói rằng tôi tin Diệm sẽ tấn công trụ sở Cảnh sát Quốc
gia và các cứ điểm khác của Bình Xuyên trong thành phố.
Tôi tin rằng ông có thể chiếm được trụ sở cảnh sát và cả tổng
hành dinh Bình Xuyên nếu cuộc tấn công được thực hiện đúng cách.
Tuy nhiên, chúng tôi nhận được những báo cáo cho biết trụ sở
cảnh sát đã được gài mìn và Bình Xuyên có thể sẽ cho nổ tung tòa nhà khi rút
lui.
Tôi tin chắc rằng Diệm quyết tâm nhanh chóng cách chức Sang,
vì ông cho rằng nếu không làm như vậy, chính phủ sẽ mất hết uy tín.
(b) Diệm nên làm gì:
Tôi nói rằng tôi tin Diệm nên cách chức Sang ngay lập tức,
và đây chính là điểm bất đồng giữa Ely và tôi.
Tôi nói rằng theo tôi, Diệm phải làm như vậy nếu muốn tiếp tục
giữ chức vụ đứng đầu chính phủ.
Tuy nhiên, tôi cho rằng trong hai hoặc ba ngày tới, ông nên
công bố việc bổ nhiệm một Giám đốc Cảnh sát mới, đồng thời tuyên bố rằng không
chính phủ nào có thể chấp nhận người đứng đầu lực lượng cảnh sát của mình lại
là thành viên của một nhóm nổi loạn.
Tôi nói với Ely rằng đây là niềm tin vững chắc của tôi, và
tôi tin đó cũng sẽ là quan điểm của Chính phủ Hoa Kỳ, mặc dù tôi chưa nhận được
chỉ thị nào.
Tôi nói thêm rằng tôi hy vọng Diệm sẽ tuyên bố ông không có
ý định tấn công trụ sở cảnh sát và quyết tâm tránh đổ máu.
Ông nên kêu gọi Bình Xuyên rút khỏi trụ sở cảnh sát, bố trí
Giám đốc Cảnh sát mới tại một trụ sở mới, và tuyên bố rằng Cảnh sát Quốc gia
cùng cơ quan An ninh (Sûreté) phải tuân theo mệnh lệnh của vị giám đốc mới này.
Tôi nói thêm rằng tôi hy vọng Ely và tôi có thể nhanh chóng
thống nhất để hoàn tất công trình nghiên cứu của chúng tôi về việc giải ngũ
quân đội các giáo phái.
Dựa trên công trình nghiên cứu đó, Diệm có thể đề cập đến việc
ông đã sáp nhập các lực lượng Cao Đài và Hòa Hảo, và có thể tuyên bố ý định sáp
nhập thêm quân Hòa Hảo cùng một số đơn vị Bình Xuyên mang tính tượng trưng.
Diệm cũng nên nói thêm trong bản tuyên bố rằng ông sẽ cấp tiền
trợ cấp thôi ngũ cho các binh sĩ giải ngũ và ân xá cho Ba Cụt cùng những người
nổi loạn khác, với điều kiện họ giao nộp vũ khí.
Ngoài ra, ông có thể tuyên bố rằng ông dự định giúp đỡ những
lực lượng giáo phái không được sáp nhập vào Quân đội Quốc gia ổn định cuộc sống
dân sự.
Ông có thể nói rằng ông đã giao cho Bộ trưởng Ngoại giao,
như chính ông cho biết là đã làm, nghiên cứu kế hoạch cải tổ chính phủ và thành
lập lại Nội các.
Ông có thể nói rằng ông sẵn sàng thành lập một Hội đồng Trưởng
lão và sẵn lòng mời một danh sách những nhân vật cụ thể tham gia chính phủ.
Tôi nói thêm rằng có thể ông sẽ không đồng ý thực hiện bước
cuối cùng này, nhưng Ely và tôi có thể thúc giục ông làm như vậy.
Có lẽ Diệm cũng có thể tuyên bố thành lập một hội đồng kinh
tế.
(c) Phân tích của tôi về lập trường của Pháp:
Tôi nói với Ely rằng, với tư cách một người bạn và mong muốn
đóng góp ý kiến xây dựng, tôi xin đưa ra những nhận định sau đây về lập trường
của Pháp trong cuộc khủng hoảng hiện nay.
Tôi hiểu rằng người Pháp đã chia thành phố thành các khu vực
phòng thủ, một số do phía Việt Nam kiểm soát và một số do phía Pháp kiểm soát.
Tôi đã nhận được những báo cáo cho biết Tướng Jacquot đã ban
hành mệnh lệnh cho quân đội Việt Nam trong đêm 29 rạng ngày 30 tháng 3, ngăn cản
việc di chuyển quân qua một số khu vực nhất định.
May mắn thay, quân đội đã xử lý tình hình tốt và có hiệu quả.
Tuy nhiên, nếu quân đội không thể đứng vững trước lực lượng
nổi loạn, và Jacquot lại ngăn cản quyền tự do di chuyển của quân đội, thì ông
ta sẽ phải gánh một trách nhiệm hết sức nặng nề tại một quốc gia được cho là đã
độc lập.
(Ely ngắt lời, nói rằng ông muốn biết chi tiết Jacquot đã
can thiệp như thế nào. Tôi trả lời rằng chúng tôi có những báo cáo từ phía Việt
Nam về việc đó, nhưng tôi không dám khẳng định những báo cáo ấy có đúng sự thật
hay không. Ely nói rằng những báo cáo đó hoàn toàn sai sự thật.)
Tôi tiếp tục rằng nếu Ely quyết tâm ngăn chặn các cuộc giao
tranh tiếp diễn trong thành phố, thì người Pháp phải nhanh chóng đưa ra một giải
pháp tích cực.
Tôi nói thêm rằng tôi chỉ đang đề cập đến cuộc khủng hoảng
bên trong thành phố, chứ không nói đến hoạt động của các lực lượng nổi loạn tại
các tỉnh.
Tôi nhắc lại rằng ngày 31, Ely đã nói nếu cần thiết để duy
trì trật tự, ông sẽ bắt giữ Diệm.
Tôi nói thêm rằng lúc đầu tôi không xem lời đe dọa này là
nghiêm trọng, nhưng sau đó tôi đã tự hỏi ông thực sự có ý định gì.
Tôi nói rằng trước khi thực hiện bất cứ hành động quyết liệt
nào như vậy, Ely nên bắt giữ Bảy Viễn.
Nếu ông tiến hành bắt giữ Diệm, điều đó sẽ có nghĩa là chính
sách của Pháp và Hoa Kỳ tại Việt Nam hoàn toàn đi theo hai hướng khác nhau.
Tôi nói thêm rằng, do tiếng tăm của Bảy Viễn tại Hoa Kỳ, sẽ
không bao giờ có thể giải thích một cách thỏa đáng vì sao người Pháp lại quyết
định ủng hộ Bảy Viễn chống lại Diệm.
Để tránh xảy ra tình thế như vậy, tôi nói rằng Ely nên đồng
ý thay thế Sang ngay lập tức trong chức vụ Giám đốc Cảnh sát Quốc gia, theo những
điều kiện đã nêu ở trên; và nếu ông đồng ý, tôi sẽ hoàn toàn ủng hộ lập trường
của ông.
Tôi nói rằng Diệm đặc biệt coi trọng tòa nhà trụ sở cảnh sát
về mặt tâm lý, và tôi không tin có thể thuyết phục ông từ bỏ ý định tấn công
tòa nhà ấy, trừ khi Ely đồng ý với giải pháp thỏa hiệp mà tôi đã trình bày ở
trên.
Điện văn số 91 – Phần tiếp theo (đoạn 4–7)
4. Ely nói rằng, liên quan đến việc bắt giữ Diệm, ông chỉ muốn
nhấn mạnh quyết tâm tránh tình trạng rối loạn bằng mọi giá.
Tuy nhiên, ông nói rằng nếu chúng tôi quyết định tránh xung
đột, thì phải có một kế hoạch cụ thể để ngăn chặn một vụ bùng nổ mà nguy cơ xảy
ra đã cận kề. Tôi đồng ý.
Ely nói rằng tất cả những gì người Pháp đã làm trong thời
gian xảy ra giao tranh chỉ là đưa ra lời khuyên trong khuôn khổ thỏa thuận mà
theo đó Diệm đồng ý chấp nhận Tướng Gambiez làm người trung gian hòa giải.
Thực tế, người Pháp đã can thiệp để ngăn Bình Xuyên tiến vào
những vị trí trước đây do Quân đội Quốc gia chiếm giữ. Jacquot cũng đã cố vấn
cho quân đội Quốc gia về cách sử dụng đúng đắn trang bị của họ và cách tận dụng
các vị trí phòng thủ.
Tôi nói với Ely rằng tôi chưa đánh giá những báo cáo về sự
can thiệp của Pháp, nhưng tôi biết rằng một số giới trong Quân đội Quốc gia tin
những báo cáo đó.
Ely nói rằng những lời đồn đại là điều không thể tránh khỏi,
xét đến những trách nhiệm đặc biệt của ông, và hỏi tôi sẽ làm gì nếu ở vào địa
vị của ông.
Tôi bày tỏ sự thông cảm đối với hoàn cảnh của ông và của
Quân đoàn Viễn chinh Pháp (FEC).
5. Ely nói rằng yêu cầu quan trọng nhất về mặt quân sự lúc
này là tránh bất kỳ sự cố bất ngờ nào có thể làm bùng nổ giao tranh.
Ông tin rằng vấn đề chính trị hiện nay quan trọng hơn nhiều
và nói rằng bằng mọi giá phải khiến các bên đối lập chấp nhận nguyên tắc thương
lượng.
Tôi nói với Ely rằng chúng tôi không thể hy vọng giải quyết
vấn đề ngay trong cuộc gặp này và đề nghị ông dành một đêm suy nghĩ về đề xuất
của tôi.
Tôi nói rằng có lẽ ông có một kế hoạch tốt hơn, nhưng tôi
cho rằng bất kỳ kế hoạch nào cũng phải bao gồm sự đồng thuận về việc cách chức
Sang khỏi chức vụ Giám đốc Cảnh sát Quốc gia.
Tôi cũng nói rằng tôi cho rằng người Pháp phải bảo đảm Bảy
Viễn không có hành động trả đũa vì việc cách chức Sang.
Ely nói rằng tôi không nên nghĩ ông có thể ra lệnh cho Bảy
Viễn, bởi vì Bảy Viễn không nhận tiền của Pháp.
Tôi trả lời rằng trên thực tế Ely đã ra lệnh cho Diệm khi
ông thiết lập các khu vực phòng thủ trong thành phố và ngăn cản quân đội Quốc
gia di chuyển qua những khu vực đó.
Ely nói rằng việc này xuất phát từ một thỏa thuận giữa phía
Việt Nam và phía Pháp.
Tôi nói rằng thỏa thuận đó được ký giữa cựu Bộ trưởng Quốc
phòng Minh và người Pháp, và có lẽ hiện nay Diệm sẽ không còn đồng ý với thỏa
thuận ấy.
Tôi hỏi tại sao người Pháp không thể đạt được một thỏa thuận
tương tự với Bảy Viễn.
Ely phẫn nộ nói rằng đối với ông, Bảy Viễn cũng là một kẻ nổi
loạn, chẳng khác gì đối với chính phủ.
Tôi nói rằng nếu ông đồng ý để Sang rời chức vụ ngay lập tức
và hứa hoàn toàn ủng hộ Diệm chống lại các lực lượng nổi loạn, thì điều đó sẽ tạo
ra một sự khác biệt rất lớn đối với Thủ tướng.
Ely nói rằng mặc dù Diệm dường như không nhận ra, miền Nam
Việt Nam đang ở trong một tình thế cách mạng.
Ông nói rằng ông tin việc cách chức Sang sẽ gây ra hậu quả
tương tự như việc tấn công chiếm trụ sở cảnh sát.
Ông nói rằng ông có thể sử dụng Quân đoàn Viễn chinh Pháp để
bắt giữ Bảy Viễn trong vòng bốn giờ, nhưng những thành viên Bình Xuyên khác sẽ
đơn giản rút vào hoạt động bí mật.
Tôi nhận xét rằng theo quan điểm của tôi, Bảy Viễn là người
cầm đầu mặt trận các giáo phái.
Một số người Pháp từng nói rằng họ ước gì ở đây có một người
như Magsaysay.[2]
Tôi nói rằng Magsaysay sẽ có hành động mạnh mẽ chống lại Bảy
Viễn và Bình Xuyên.
Ely nói rằng ở đây không có một nhân vật mạnh mẽ nào như
Magsaysay.
Tôi tiếp tục nói rằng nếu Quân đội Quốc gia, với pháo tự
hành và xe thiết giáp, không thể phá hủy trụ sở cảnh sát, thì quân đội ấy không
có cơ hội nào để đương đầu với Việt Minh.
Ely nói rằng đó không phải là vấn đề; quân đội có thể chiếm
trụ sở cảnh sát bất cứ lúc nào.
Điểm then chốt là chính phủ không có đủ lực lượng để tiêu diệt
các lực lượng nổi loạn ở khắp mọi nơi trong một thời gian ngắn.
Những lực lượng nổi loạn không bị chính phủ đánh bại sẽ trở
thành nòng cốt của một lực lượng đối lập tiến hành nội chiến, và hậu quả là miền
Nam Việt Nam sẽ bị mất.
6. Tôi nói rằng nếu chúng tôi không tìm được một giải pháp
mà Diệm có thể chấp nhận, ông có thể ra lệnh tấn công trụ sở cảnh sát bất cứ
lúc nào.
Vì vậy, đến một thời điểm nào đó, chúng tôi phải chấp nhận rủi
ro.
Tôi còn lưu ý Ely rằng ông phải luôn hành động sao cho người
Pháp không bị cáo buộc đứng về phía chống lại chính phủ.
Ely nhấn mạnh rằng nếu không có ông, Diệm đã bị loại khỏi cuộc
chơi từ tháng 8 năm trước.
Tôi nói rằng tôi nhận được những báo cáo cho biết người Pháp
đang hạn chế việc cấp phát xăng cho Quân đội Quốc gia.
Đến đây, Ely nổi giận dữ dội. Ông nói rằng những phiếu trước
đây dùng để nhận xăng đã bị hủy bỏ vì các sĩ quan Quân đội Quốc gia đã bán một
số lượng lớn những phiếu đó cho Bình Xuyên.
Ông nói rằng Bộ Tổng Tham mưu Việt Nam đã được cấp bất cứ số
lượng xăng nào họ yêu cầu, không hề bị chất vấn.
Ông nói thêm rằng chính người Việt Nam đã khẩn khoản yêu cầu
người Pháp tiếp tục kiểm soát các kho chứa xăng dầu, vì họ lo sợ rằng nếu
không, Bình Xuyên sẽ cho nổ tung những kho này.
7. Chúng tôi chia tay với thỏa thuận sẽ gặp lại nhau vào
sáng ngày 2 tháng 4 để xem xét những đề xuất của tôi hoặc bất kỳ kế hoạch nào của
phía Pháp có thể được xây dựng trong đêm.
Collins
Chú thích của tài liệu gốc
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương (Central
Files), 751G.00/4–255. Phân loại: Mật (Secret); Ưu tiên (Priority).
[2] Ramon Magsaysay, Tổng thống Cộng hòa Philippines.
Nguồn trực tiếp: Foreign Relations of the United States,
1955–1957, Volume I, Vietnam, tài liệu số 91, trang 183–184.
Đọc
nguyên bản tại Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Hết nguyên văn
Tóm lược:
Ngày 01-04-1955, Đại tướng Collins gặp Tướng Ely theo yêu cầu
khẩn cấp của Ely, sau cuộc trao đổi căng thẳng giữa Ely và Thủ tướng Ngô Đình
Diệm.
Ely cho biết Diệm quyết tâm dùng quân đội tấn công trụ sở Cảnh
sát Quốc gia và các vị trí của Bình Xuyên tại Sài Gòn. Ely cảnh báo hành động
này có thể dẫn đến nội chiến. Ông cho rằng Diệm không chịu nghe lời khuyên và
tình hình có nguy cơ trở thành thảm họa.
Collins đồng ý cần tránh đổ máu nhưng cho rằng Diệm phải lập
tức cách chức Giám đốc Cảnh sát Lai Văn Sang để duy trì uy tín chính phủ. Ông đề
nghị bổ nhiệm giám đốc mới tại một trụ sở khác, yêu cầu Bình Xuyên rút khỏi trụ
sở cảnh sát và tránh sử dụng vũ lực.
Collins cũng đề nghị tiếp tục sáp nhập quân Cao Đài, Hòa Hảo
và một số đơn vị Bình Xuyên vào Quân đội Quốc gia; trợ cấp giải ngũ, ân xá những
người nổi loạn chịu giao nộp vũ khí, giúp quân nhân trở về đời sống dân sự và cải
tổ Nội các.
Ely cho Collins xem bản ghi nhớ cuộc gặp giữa Tướng Gambiez
và Tướng Nguyễn Thành Phương. Theo bản ghi nhớ, Nguyễn Thành Phương nói rằng việc
sáp nhập quân Cao Đài không có ý nghĩa, ông và Trình Minh Thế vẫn chống Diệm, đồng
thời yêu cầu Pháp cung cấp vũ khí để lật đổ chính phủ và đưa Trần Văn Hữu lên
thay. Collins nhận xét rằng Nguyễn Thành Phương có thể nói bất cứ điều gì để
mưu cầu lợi ích cá nhân.
Về vai trò của Pháp, Collins nêu những báo cáo cho rằng quân
đội Pháp đã hạn chế sự di chuyển của Quân đội Quốc gia. Ely bác bỏ các báo cáo
này, khẳng định Pháp chỉ can thiệp nhằm ngăn giao tranh lan rộng. Collins cảnh
báo rằng nếu Pháp bắt giữ Diệm hoặc đứng về phía Bình Xuyên, chính sách của
Pháp và Hoa Kỳ tại Việt Nam sẽ hoàn toàn bất đồng.
Ely cho rằng Quân đội Quốc gia có thể chiếm trụ sở cảnh sát,
nhưng không đủ sức tiêu diệt tất cả lực lượng nổi loạn trong thời gian ngắn. Những
lực lượng còn lại có thể tiếp tục nội chiến, dẫn đến nguy cơ mất miền Nam Việt
Nam.
Hai bên kết thúc cuộc gặp với thỏa thuận tiếp tục thảo luận
vào sáng ngày 02-04-1955 nhằm tìm một giải pháp tránh nội chiến.
Nguồn: FRUS 1955–1957, Tập I, tài liệu số 91, trang 181–184.
Nguyên
văn – Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
