“Một mục đích: hai con đường
Một mục đích: Giúp miền Nam không bị cộng sản thôn tính.
Hai con đường:
Tướng Collins: Xây dựng chính phủ có khả năng lãnh đạo và tập hợp các lực lượng
quốc gia.
Tình báo Lansdale: Tiếp tục ủng hộ Diệm và giúp củng cố chính quyền.
Washington chọn: Lansdale”
Người xưa xét việc trị quốc an dân qua ba yếu tố: Thiên Thời - Địa Lợi - Nhơn Hòa. Bài viết dùng Nhơn Hòa để phân tích.
Xét trên yếu tố nhân hòa, sự khác biệt đáng chú ý giữa Collins và Lansdale nằm ở chỗ: Collins đặt vấn đề về khả năng tập hợp con người của người lãnh đạo; Lansdale đặt trọng tâm vào việc giúp người lãnh đạo đang có củng cố được chính quyền.
Hai con đường ấy có thể cùng hướng đến một mục tiêu chống cộng, nhưng không nhất thiết tạo ra cùng một nền tảng chính trị.
Ở đây, cần phân biệt quyền lực với nhân hòa. Một chính phủ có thể nắm quân đội, cảnh sát và bộ máy hành chính, nhưng điều đó chưa tự chứng minh rằng chính phủ ấy đã thu phục được lòng người, hòa giải được bất đồng và tập hợp được những lực lượng quốc gia khác nhau.
1. Collins nhìn nhân hòa qua khả năng đoàn kết
Trong điện văn số 106 ngày 7-4-1955, Collins xác định một yêu cầu cốt yếu: người lãnh đạo phải tạo được sự thống nhất về mục tiêu và hành động trong dân chúng.
Ông đánh giá Diệm không đáp ứng được yêu cầu ấy vì không biết thỏa hiệp, không hợp tác được với những người có năng lực, nghi ngờ người bất đồng ý kiến và không chịu phân quyền.
Đặc biệt, Collins ghi nhận một số người có năng lực đã rời khỏi nội các.
Như vậy, Collins không chỉ quan tâm đến việc Diệm có giữ được chức Thủ tướng hay không. Ông quan tâm đến việc chính phủ có thu hút và giữ được những người đủ khả năng cùng gánh vác công việc quốc gia hay không.
Đó là điểm rất gần với yếu tố nhân hòa mà chúng ta đang xét.
2. Lansdale nhìn nhân hòa qua khả năng tập hợp lực lượng ủng hộ Diệm
Lansdale cũng quan tâm đến sự ủng hộ của dân chúng, chứ không đơn thuần chỉ quan tâm đến sức mạnh quân sự.
Trong báo cáo ngày 28-4-1955, Lansdale nhấn mạnh Diệm có cơ sở ủng hộ trong những thành phần quốc gia, đặc biệt tại miền Trung và trong cộng đồng người di cư từ miền Bắc.
Ông cho rằng nếu Diệm bị Bảo Đại thay thế dưới áp lực của Pháp, Diệm vẫn có thể trở thành một nhân vật chính trị mạnh, còn chính phủ kế nhiệm sẽ khó giành được sự ủng hộ của dân chúng.
Như vậy, Lansdale không phủ nhận tầm quan trọng của nhân hòa. Nhưng ông đánh giá triển vọng tập hợp lực lượng quốc gia thông qua Diệm, thay vì thông qua việc thay đổi người lãnh đạo.
3. Khác biệt đặc biệt quan trọng
Theo tôi, khi đặt hai tài liệu cạnh nhau, có thể nhận ra sự khác biệt trong cách tiếp cận:
Collins đặt câu hỏi: Người lãnh đạo có khả năng dung nạp bất đồng, hợp tác với người tài và tạo ra sự thống nhất rộng rãi hay không?
Lansdale đặt câu hỏi: Người lãnh đạo hiện tại có đủ lực lượng ủng hộ để đứng vững và chống lại những đối thủ đang đe dọa chính quyền hay không?
Một bên chú ý đến khả năng mở rộng sự hợp tác; bên kia chú ý đến khả năng duy trì và củng cố một trung tâm lãnh đạo đã có.
Tuy nhiên, cần giữ một giới hạn: Collins không chủ trương hòa giải với mọi lực lượng bằng mọi giá; ông vẫn yêu cầu giải quyết quyền kiểm soát cảnh sát của Bình Xuyên. Lansdale cũng không chỉ dựa vào vũ lực; ông quan tâm đến cơ sở ủng hộ chính trị của Diệm.
4. Điều đáng chú ý nhất đối với yếu tố nhân hòa
Có một sự phân biệt rất quan trọng:
Tập hợp những người đã ủng hộ mình và thu phục những người chưa ủng hộ mình là hai việc khác nhau.
Một người lãnh đạo có thể củng cố lực lượng trung thành để vượt qua cuộc khủng hoảng trước mắt. Nhưng để tạo được nhân hòa rộng rãi, người ấy còn phải biết hợp tác với những người bất đồng, kể cả những người không thuộc phe mình.
Điện văn của Collins trực tiếp đặt vấn đề về khả năng thứ hai. Báo cáo của Lansdale chủ yếu nhấn mạnh những lực lượng có thể tiếp tục đứng về phía Diệm và nguy cơ mất những lực lượng ấy nếu Diệm bị thay thế.
Chính ở điểm này, hai khuynh hướng bộc lộ sự khác biệt sâu sắc nhất khi xét trên yếu tố nhân hòa.
