82. Ngày 30-03-1955, lúc 23 giờ – Collins báo cáo tình hình sau cuộc giao tranh với Bình Xuyên, lập trường của Ngô Đình Diệm và những bất đồng với Tướng Ely.
Link nguyên văn:
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d82
47TL
GPT DỊCH
82. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam (Collins)
gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày
30-03-1955, lúc 23 giờ.
Điện văn số 4230.
1.
Theo yêu cầu của ông Diệm, tôi đã đến gặp ông vào trưa ngày
30. Tôi nói với ông rằng tôi tin Bình Xuyên chịu trách nhiệm về việc bùng nổ
giao tranh và bày tỏ sự tiếc nuối vì hành động này đã xảy ra.
Ông Diệm nói rằng Bình Xuyên đã chuẩn bị hành động chống lại
chính phủ từ một thời gian trước. Nay Bình Xuyên đã sử dụng vũ khí, ông không
thấy có giải pháp nào khác ngoài việc sớm nhất có thể tước quyền kiểm soát Cảnh
sát Quốc gia và Sở An ninh (Sûreté) khỏi tay ông Sang.
Tướng Ely đã cảnh báo ông không nên hành động hấp tấp. Tuy
nhiên, lúc 3 giờ 30 sáng ngày 30, khi thảo luận về những biện pháp Ely có thể
thực hiện nếu ông nắm quyền tổng chỉ huy, Ely đã từ chối nói rõ liệu ông có
cách chức Sang hay không.[2]
Khi Ely gặp lại Diệm lúc 8 giờ 30 sáng, Thủ tướng cho biết
Ely đã tỏ ý rằng ông nghĩ Diệm không muốn ông nắm quyền chỉ huy.
Diệm nói rằng ông đã trả lời mình không phản đối về nguyên tắc,
nhưng muốn biết kế hoạch hành động của Ely.
Ely nói rằng ông sẽ tiến hành khôi phục trật tự bằng cách
tách các lực lượng thù địch ra khỏi nhau.
Diệm phàn nàn với Ely rằng làm như vậy là đặt chính phủ và
các giáo phái trên cùng một vị thế.
Hơn nữa, kế hoạch của Ely không dự liệu việc vô hiệu hóa Bộ
chỉ huy Bình Xuyên (ở ngoại ô phía nam Chợ Lớn), nơi có thể phát động các cuộc
tấn công vào thành phố bất cứ lúc nào.
Ely cũng cho Diệm biết rằng ông không rõ cuộc giao tranh đã
bắt đầu như thế nào.
Tôi nhắc Diệm rằng vào thời điểm đó, Ely chưa được báo cáo
tình báo về những diễn biến trong đêm.
2.
Diệm nói rằng Ely đã đề nghị (theo gợi ý của tôi) để Tướng
Gambiez làm trọng tài giữa chính phủ và các giáo phái.
Diệm đã phàn nàn với Ely rằng đề nghị này hàm ý sự bình đẳng
giữa hai bên.
Hơn nữa, theo quan điểm của Diệm, chính phủ phải dựa vào lực
lượng của chính mình và không thể thoái thác trách nhiệm.
Diệm nói rằng ông đã bảo Ely rằng Bình Xuyên phải bị giải giới
hoặc bị tiêu diệt hoàn toàn, và theo một bản ghi nhớ gần đây của Bộ trưởng Quốc
phòng Minh và Tổng Tham mưu trưởng Tỵ, Quân đội Việt Nam có đủ lực lượng trong
thành phố để đối phó với bất kỳ tình huống nào.
3.
Tôi hỏi Diệm lập trường của ông lúc đó như thế nào.
Ông nói rằng ông vẫn quyết tâm tiêu diệt hoặc đánh đuổi Bình
Xuyên, vì để Bình Xuyên hoạt động trong vùng chiến khu (Maquis) còn tốt hơn là
để họ tiếp tục là một mối đe dọa trong thành phố.
Trong buổi sáng ngày 30, Nội các đã được thông báo về tất cả
những biện pháp đã thực hiện và đã chấp thuận mọi biện pháp bổ sung cần thiết để
khôi phục trật tự.
Tất cả các bộ trưởng đều có mặt, ngoại trừ các đại diện giáo
phái và Bộ trưởng Kế hoạch đang ở nước ngoài.
Diệm nói rằng ông sẽ yêu cầu Ely dành cho ông mọi sự hỗ trợ
có thể, đồng thời nói rằng nếu người Pháp và chính phủ không thể đối phó với mối
đe dọa từ các giáo phái thì Diệm không còn lý do gì để tiếp tục cố gắng điều
hành.
Ông nói thêm rằng nếu Bình Xuyên tiếp tục tấn công trong đêm
30 rạng sáng 31, họ sẽ phải đối mặt với hỏa lực pháo binh.
4.
Diệm nói rằng ông đã nhận được sự ủng hộ của các Tướng
Phương và Thế. Hai người này cho biết họ mong đợi chính phủ tấn công Bộ chỉ huy
Bình Xuyên và đề nghị được thực hiện chiến dịch đó.
Tổng Tham mưu trưởng Tỵ nói rằng quân đội đã bị tấn công và
phải phản ứng.
Wintrebert cho biết Jacquot đã ngạc nhiên một cách tích cực
trước tinh thần kỷ luật và sĩ khí cao của binh sĩ Quân đội Quốc gia.
Tôi nói với Diệm rằng theo quan điểm của tôi, cần làm mọi việc
có thể để ngăn chặn giao tranh tiếp diễn.
Tôi đề nghị Tướng Gambiez đóng vai trò người trung gian hòa
giải, chứ không phải trọng tài phân xử.
Tôi nói tiếp rằng nếu Diệm thực hiện kế hoạch dùng vũ lực
chiếm trụ sở Cảnh sát Quốc gia vào chiều ngày 29 thì một cuộc đấu súng đã xảy
ra.
Ông đã làm đúng khi chấp nhận lời khuyên của Ely và tôi, bởi
hiện nay gần như chắc chắn rằng Bình Xuyên đã phát động cuộc tấn công đêm qua,
điều này mang lại cho ông lợi thế về chính trị và tâm lý.
Tôi khuyên Diệm nên tìm cách thương lượng thay vì tiếp tục
giao tranh công khai, nhưng phải chuẩn bị đầy đủ để hành động nếu Bình Xuyên lại
có động thái quân sự.
5.
Tướng Phương của Cao Đài đã yêu cầu Diệm sáp nhập 8.000 quân
của ông vào Quân đội Quốc gia, trong đó có 3.000 người đã được sáp nhập.
Những binh sĩ này sẽ được chuyển đến trung tâm huấn luyện của
Quân đội Quốc gia và mọi mối liên hệ với giáo phái Cao Đài sẽ bị cắt đứt.
Tôi nói với Diệm rằng ông phải tự quyết định, nhưng tôi cần
lưu ý rằng việc này sẽ ảnh hưởng đến các kế hoạch giải ngũ và có thể buộc phải đẩy
nhanh việc giải ngũ vào cuối năm.
Diệm nói rằng ông đã cảnh báo Phương rằng một số lực lượng của
ông sau này sẽ phải giải ngũ.
Ông nói thêm với tôi rằng ông rất miễn cưỡng thực hiện bước
đi này, nhưng cảm thấy mình không có lựa chọn nào khác.
6.
Tôi nói với Diệm rằng tôi hy vọng có thể tìm được một biện
pháp nào đó để duy trì hòa bình trong vài ngày tới, và nghĩ rằng có thể tìm ra
một giải pháp nếu Bình Xuyên được đưa ra khỏi thành phố.
Diệm trả lời rằng ông biết có những rủi ro nghiêm trọng,
nhưng nếu ông không hành động nhanh chóng, Bình Xuyên có thể liên kết với các
giáo phái khác để chống lại ông.
Tôi nói rằng việc đạt được một thỏa thuận nhằm có thêm đủ thời
gian để buộc các giáo phái chấp nhận một giải pháp chính trị là điều đáng làm.
Báo chí thế giới hiện nay dường như đang đứng về phía Diệm.
Tuy nhiên, tôi đồng ý rằng ông sẽ phải cách chức Giám đốc Cảnh
sát Quốc gia Sang, và đề nghị người Pháp có thể giúp giải tỏa trụ sở Trung ương
Sûreté gần Nhà thờ Chính tòa bằng biện pháp hòa bình.
7.
Diệm nói rằng Minh đã tham dự cuộc họp Nội các buổi sáng với
tư cách quan sát viên và việc từ chức của ông đã có hiệu lực.
Tôi nói rằng tôi hy vọng Minh có thể tiếp tục giữ chức vụ.
Diệm nói rằng giữa ông và Minh có quá nhiều bất đồng quan điểm
nên điều đó không thể thực hiện được.
Tôi thúc giục Diệm nhanh chóng tiến hành các kế hoạch cải tổ
Nội các.
8.
Minh đến gặp tôi lúc 13 giờ ngày 30 và nói rằng ông hết sức
lo ngại việc tin tức về sự từ chức của ông, vốn không phải do ông công bố, có
thể đã thúc đẩy hành động vũ trang.
Ông lo rằng Bình Xuyên đã xem việc từ chức này là dấu hiệu
cho thấy chính phủ có ý định hành động chống lại họ, nên đã giành quyền chủ động.
Minh nói rằng ông dự định ban hành một Nhật lệnh (Order of
the Day) trong ngày 30 để giải thích lý do từ chức.
Tôi đã thuyết phục Minh rằng việc ban hành Nhật lệnh như vậy
sẽ trái với lợi ích quốc gia và đã được ông đồng ý không ban hành.
Ngoài điều đó, Minh chỉ đồng ý tiếp tục đảm nhiệm chức vụ với
tư cách tạm quyền cho đến khi được Diệm cho thôi nhiệm vụ.
9.
Tôi gặp Ely lúc 15 giờ ngày 30 để thuật lại cho ông cuộc
trao đổi gần nhất của tôi với Diệm.
Tôi nói với Ely rằng tôi tin chắc Diệm có ý định cách chức
Sang và tôi không thấy có giải pháp nào khác.
Ely nói rằng điều này trái với lời khuyên mà ông đã đưa ra
cho Diệm.
Tôi nói rằng tôi không đưa ra lời khuyên nào về vấn đề này,
nhưng vẫn không thấy có giải pháp nào khác.
10.
Tôi đề cập đến cuộc trao đổi của mình với Minh. Ely nói rằng
ông đồng ý với quan điểm của Minh và xem việc từ chức của Minh là một đòn
nghiêm trọng đối với chính phủ.
Ông nói rằng ông hoàn toàn không tán thành chính sách của Diệm
đối với các giáo phái.
Ely nói rằng ông hoàn toàn bất đồng với quan điểm của Diệm
và tin rằng Diệm không thể duy trì trật tự.
Theo Ely, Diệm đã muốn ông nắm quyền chỉ huy để tiến hành
các chiến dịch chống Bình Xuyên.
Ely nói rằng sẽ là một hành động “tội lỗi” (criminal)[3] nếu
người Pháp bị lôi kéo vào một cuộc nội chiến.
Ely chỉ đồng ý nhận quyền chỉ huy nhằm mục đích tách các lực
lượng đối địch ra khỏi nhau.
Ông nói tiếp rằng ông đã có một cuộc trao đổi dài với Diệm
vào sáng ngày 30 và đã có ấn tượng rất xấu.
Ông tin rằng Diệm chỉ quan tâm đến việc giữ thể diện và danh
dự cá nhân, chứ không phải phục vụ lợi ích quốc gia.
Ông nói rằng Diệm đang mắc chứng “ảo giác” (hallucinations)
và không đánh giá đúng những giới hạn về khả năng của mình.
Tôi trả lời rằng Diệm đang ở trong một hoàn cảnh rất khó
khăn và chính phủ của ông đang phải đối mặt với một cuộc nổi loạn.
Riêng tôi, tôi hoàn toàn không có chút cảm tình nào với Bình
Xuyên.
Ely nói rằng vấn đề không phải là có cảm tình với Bình Xuyên
hay không, mà là phải đánh giá những chính sách của Diệm đã đẩy Hoa Kỳ vào tình
thế khó khăn hiện nay.
Tôi phản đối và nói rằng bất kỳ Thủ tướng nào, sớm hay muộn,
cũng phải đối mặt với vấn đề giáo phái; nếu không thì phải chịu khuất phục và để
các giáo phái tiếp tục duy trì những hệ thống phong kiến của họ.
Ely nói rằng vẫn có những chính sách khác có thể thực hiện.
Chẳng hạn, Minh đã từ chức để phản đối đường lối hành động của
Diệm.
Tôi nói rằng, tuy nhiên, theo những gì tôi biết, chưa có ai
có thể đề xuất một giải pháp thay thế mang tính xây dựng cho các chính sách của
Diệm.
11.
Tôi đề nghị Ely rằng chúng ta nên chấp nhận thực tế là Diệm
sẽ cách chức Sang.
Tôi nói thêm rằng cần tìm một biện pháp để cô lập trụ sở cảnh
sát và cắt các dịch vụ cung cấp cho nơi này.
Nếu không, Diệm sẽ bị thôi thúc dùng vũ lực tấn công chiếm
trụ sở.
Tôi lấy làm tiếc rằng đó là đề nghị mang tính xây dựng duy
nhất mà tôi có thể đưa ra.
Tôi nói thêm rằng tôi tin Diệm sẽ không tiến quân đánh Bộ chỉ
huy Bình Xuyên, trừ khi để đáp trả một cuộc tấn công của Bình Xuyên.
(Trong trường hợp xảy ra một cuộc tấn công như vậy, tôi sẽ
thông cảm với bất kỳ hành động nào mà chính phủ có thể thực hiện, nhưng tôi sẽ
không khuyên Diệm chủ động mở cuộc tấn công trước.)
Tôi cho rằng Bình Xuyên đã sử dụng bạo lực nhằm chứng minh rằng
Diệm không thể kiểm soát đất nước.
Nếu Diệm không đánh trả, chính phủ sẽ thất bại.
Tôi nhắc lại đề nghị trước đó rằng nếu Ely muốn tránh giao
tranh tái diễn, ông nên cảnh báo Bình Xuyên rằng họ không được nhận quân tăng
viện từ bên ngoài.
Ely nói rằng không có quân tăng viện nào được đưa đến trong
ngày 29.
Hơn nữa, tình hình có nhiều “yếu tố đáng lo ngại” (troubling
factors) và ông không chắc rằng Bình Xuyên thực sự đã tấn công trước.
Chẳng hạn, ông nói rằng lực lượng Bình Xuyên tham gia giao
tranh bị quân chính phủ áp đảo về quân số theo tỷ lệ một chọi hai, hoặc có thể
một chọi ba.
Tôi nói rằng việc Dinh Tổng thống bị pháo kích đồng thời với
cuộc tấn công vào trụ sở cảnh sát khiến tôi cho rằng Bình Xuyên phải chịu trách
nhiệm.
Ely nói rằng theo thông tin của ông, ngày hôm qua Diệm đã lên
kế hoạch cho hai chiến dịch: một chiến dịch dự kiến thực hiện lúc 13 giờ 30 nhằm
chiếm trụ sở cảnh sát, và một chiến dịch khác dự kiến thực hiện lúc nửa đêm.
Ông nói rằng chính viên tiểu đoàn trưởng Quân đội Quốc gia
đã tham gia chiến dịch lúc nửa đêm cũng là người được dự kiến chỉ huy chiến dịch
trước đó.
Tôi nói rằng theo quan điểm của tôi, điều này không cấu
thành bằng chứng.
Tôi nói thêm rằng tình hình chắc chắn rất nghiêm trọng và
tôi tha thiết hy vọng sẽ không xảy ra giao tranh trong đêm 30 rạng sáng 31.
Tuy nhiên, tôi nói rằng nếu Diệm tiến quân đánh trụ sở cảnh
sát, tôi nghĩ ông cũng sẽ đồng thời tiến quân đánh Bộ chỉ huy Bình Xuyên.
Vì Bình Xuyên không có pháo binh, tôi tin rằng Quân đội Quốc
gia, nếu tổ chức một cuộc tấn công thích hợp, có thể tiêu diệt Bộ chỉ huy Bình
Xuyên.
Tôi cũng nói rằng nếu Ely nắm quyền chỉ huy thì về mặt chính
trị, đó sẽ là dấu chấm hết đối với Diệm, bởi các giáo phái có thể tuyên bố rằng
họ đã chiến thắng, và điều đó là đúng.
Ely nói rằng dĩ nhiên ông sẽ không nắm quyền chỉ huy trừ khi
Diệm muốn.
Ông chỉ đề nghị làm như vậy nhằm cứu Diệm.
Tôi nói rằng việc Ely nắm quyền chỉ huy có thể ngăn chặn đổ
máu, nhưng sẽ không cứu được Diệm.
Tôi hỏi liệu Ely có cố gắng thuyết phục Bình Xuyên rút khỏi
trụ sở cảnh sát một cách hòa bình hay không.
Ông nói rằng ông sẽ cố gắng, nhưng nghi ngờ khả năng thành
công.
Tôi hỏi liệu ông có đề nghị với Diệm cô lập trụ sở cảnh sát
thay vì tấn công, và liệu ông có hỗ trợ cắt các dịch vụ cung cấp cho tòa nhà
này hay không.
Ely nói rằng ông sẽ xem có thể làm được những gì.
Tôi kết thúc cuộc trao đổi bằng cách nói rằng tôi không biết
Diệm có chấp nhận hay không chấp nhận lời khuyên của tôi về việc dùng vũ lực chống
Bình Xuyên.
12.
Những cuộc trao đổi của tôi với Ely khiến tôi tin rằng người
Pháp không cảm thấy bị sốc, như chúng tôi, trước đề nghị đặt chính phủ và các
giáo phái nổi loạn trên cùng một vị thế.
Tôi cũng nhận thấy rằng Ely không tin chắc Bình Xuyên chịu
trách nhiệm về việc khởi đầu các hành động giao tranh chống chính phủ.
Collins
Chú thích của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương (Central
Files), 751G.00/3–3055.
Phân loại: Mật (Secret); Khẩn, cần hành động ngay (Niact).
Điện văn được gửi lặp lại đến Paris theo mức ưu tiên để
thông báo.
[2] Bản thuật lại của Ely về cuộc thảo luận này với Diệm, được
báo cáo cho Collins, nằm trong điện văn số 4220 gửi từ Sài Gòn ngày 30-03.
(Cùng hồ sơ đã dẫn.)
[3] Dấu ngoặc kép của câu trích dẫn không được đóng trong
văn bản nguồn.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Foreign Relations of the United
States, 1955–1957, Volume I, Vietnam, tài liệu số 82.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d82
Hết nguyên văn.
Tóm lược:
Đại tướng J. Lawton Collins, Đại diện Đặc biệt của Tổng thống
Hoa Kỳ tại Việt Nam, gửi điện văn số 4230 cho Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, thuật lại
các cuộc trao đổi trong ngày 30-03-1955 với Thủ tướng Ngô Đình Diệm, Bộ trưởng
Quốc phòng Phan Huy Quát? [Không xác định trong điện văn: Minh] và Tướng Ely.
1. Lập trường của Ngô Đình Diệm:
Diệm cho rằng Bình Xuyên đã chủ động gây ra giao tranh và
quyết định phải tước quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia và Sở An ninh khỏi tay Lại
Văn Sang.
Diệm tuyên bố quyết tâm tiêu diệt hoặc đánh đuổi Bình Xuyên
khỏi thành phố, cho rằng quân đội có đủ khả năng thực hiện. Ông không chấp nhận
việc đặt chính phủ và các giáo phái ngang hàng trong thương lượng.
Diệm cũng lo ngại nếu không hành động nhanh, Bình Xuyên có
thể liên kết với các giáo phái khác chống lại chính phủ.
2. Vai trò của Nguyễn Thành Phương và Trình Minh Thế:
Collins ghi nhận Diệm cho biết hai tướng Phương và Thế ủng hộ
việc chính phủ tấn công Bộ chỉ huy Bình Xuyên và đề nghị trực tiếp thực hiện
chiến dịch.
Tướng Nguyễn Thành Phương yêu cầu sáp nhập 8.000 quân của
mình vào Quân đội Quốc gia, trong đó 3.000 người đã được sáp nhập. Số quân này
sẽ chuyển đến trung tâm huấn luyện và cắt đứt mọi liên hệ với Cao Đài.
Collins lưu ý việc sáp nhập sẽ ảnh hưởng đến kế hoạch giải
ngũ. Diệm cho biết ông miễn cưỡng chấp nhận nhưng không thấy có lựa chọn khác.
3. Lập trường của Tướng Ely:
Ely phản đối chính sách của Diệm đối với các giáo phái, cho
rằng Diệm không đủ khả năng duy trì trật tự và đang đặt danh dự cá nhân lên
trên lợi ích quốc gia.
Ely không muốn quân đội Pháp bị lôi kéo vào nội chiến. Ông
chỉ chấp nhận nắm quyền chỉ huy nếu nhằm tách các lực lượng đối địch để ngăn
giao tranh.
Ely cũng chưa tin chắc Bình Xuyên đã nổ súng trước. Ông nêu
thông tin rằng Diệm đã chuẩn bị hai chiến dịch chiếm trụ sở cảnh sát trong ngày
29-03.
4. Quan điểm và đề nghị của Collins:
Collins tin Bình Xuyên đã phát động giao tranh và cho rằng
Diệm có lợi thế chính trị, tâm lý từ sự kiện này.
Tuy nhiên, ông khuyên Diệm tìm giải pháp thương lượng, tránh
tiếp tục giao tranh và chỉ sử dụng quân đội nếu Bình Xuyên tấn công trở lại.
Collins đề nghị cô lập trụ sở cảnh sát, cắt các dịch vụ cung
cấp thay vì tấn công trực tiếp, đồng thời tìm cách đưa Bình Xuyên ra khỏi thành
phố.
Ông cho rằng nếu Ely tiếp quản quyền chỉ huy quân sự, Diệm
có thể tránh được đổ máu nhưng sẽ thất bại về chính trị.
5. Việc từ chức của Bộ trưởng Quốc phòng Minh:
Minh lo ngại tin tức về việc từ chức của ông có thể đã khiến
Bình Xuyên tưởng chính phủ chuẩn bị tấn công và quyết định ra tay trước.
Collins thuyết phục Minh không ban hành Nhật lệnh giải thích
việc từ chức vì cho rằng điều đó bất lợi cho quốc gia. Minh đồng ý tạm thời tiếp
tục nhiệm vụ cho đến khi được Diệm cho thôi chức.
6. Nhận xét cuối cùng của Collins:
Collins nhận thấy có sự khác biệt giữa quan điểm Hoa Kỳ và
Pháp:
- Collins
phản đối việc đặt chính phủ và các giáo phái nổi loạn ngang hàng.
- Ely
không tin chắc Bình Xuyên chịu trách nhiệm nổ súng trước.
- Hai
bên bất đồng về cách xử lý cuộc xung đột và vai trò của quân đội Pháp.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, tập I, tài liệu
số 82.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d82
