“Một mục đích: hai con đường
Một mục đích: Giúp miền Nam không bị cộng sản thôn tính.
Hai con đường:
Tướng Collins: Xây dựng chính phủ có khả năng lãnh đạo và tập hợp các lực lượng
quốc gia.
Tình báo Lansdale: Tiếp tục ủng hộ Diệm và giúp củng cố chính quyền.
Washington chọn: Lansdale”
&&&
HAI KHUYNH HƯỚNG TRONG CHÍNH SÁCH
HOA KỲ ĐỐI VỚI NGÔ ĐÌNH DIỆM – THÁNG 4 NĂM 1955
Trong
tháng 4 năm 1955, giữa lúc chính quyền Thủ tướng Ngô Đình Diệm đối diện với cuộc
khủng hoảng chính trị và quân sự tại miền Nam Việt Nam, trong bộ máy Hoa Kỳ đã
xuất hiện hai khuynh hướng khác nhau về việc có nên tiếp tục ủng hộ Diệm hay
không.
Hai khuynh
hướng ấy được thể hiện nổi bật qua tướng J. Lawton Collins, Đại diện Đặc biệt của
Tổng thống Eisenhower tại Việt Nam, và Edward Lansdale, sĩ quan Không quân Hoa
Kỳ đứng đầu Phái bộ Quân sự Sài Gòn, một tổ chức hoạt động bí mật do Cơ quan
Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) điều hành.
Cả Collins
và Lansdale đều theo đuổi mục tiêu ngăn chặn sự mở rộng của chủ nghĩa cộng sản
tại Đông Nam Á. Tuy nhiên, hai người có những đánh giá khác nhau về khả năng
lãnh đạo của Ngô Đình Diệm và con đường xây dựng một chính quyền miền Nam có thể
thực hiện mục tiêu ấy.
1. Nhiệm
vụ của Collins và quá trình hình thành nhận định
Ngày
1-11-1954, Tổng thống Eisenhower cử tướng J. Lawton Collins sang Việt Nam làm Đại
diện Đặc biệt, với nhiệm vụ giúp củng cố chính quyền Ngô Đình Diệm và thực hiện
các chương trình viện trợ, cải tổ quân đội, hành chính và kinh tế.
Trong những
tháng đầu làm nhiệm vụ, Collins tích cực giúp đỡ Diệm. Ông phối hợp với tướng
Paul Ely, Tổng tư lệnh quân đội Pháp tại Đông Dương, để xây dựng những chương
trình cải cách nhằm củng cố chính quyền Quốc gia Việt Nam.
Tuy nhiên,
qua quá trình trực tiếp làm việc với Diệm, Collins ngày càng nghi ngờ khả năng
lãnh đạo của vị Thủ tướng này. Những nghi ngờ ấy đã được ông trình bày trong
các điện văn trước đó và trong bản báo cáo tháng 1-1955.
Đến ngày
7-4-1955, những nghi ngờ ấy trở thành một kết luận rõ ràng, được Collins trình
bày trực tiếp với Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ.
Trước khi
gửi kết luận riêng, Collins đã có một cuộc gặp quan trọng với tướng Ely.
2. Nhận
định của tướng Ely – Điện văn số 105, ngày 7-4-1955, lúc 19 giờ
Ngày
7-4-1955, lúc 11 giờ, tướng Ely tiếp Collins tại Sài Gòn, không có nhân viên
tham mưu Pháp hiện diện.
Trong cuộc
gặp này, Ely cho biết ông đã đi đến kết luận cuối cùng về cuộc khủng hoảng
chính trị tại Việt Nam. Ông nói rằng chưa thông báo những nhận định ấy cho
chính phủ Pháp.
Ely nhận định
Diệm gần như hoàn toàn bị cô lập: quân đội hầu như đã bỏ rơi ông, giới trí thức
chống đối, quần chúng không đứng về phía ông, và uy tín của ông tại các tỉnh
suy giảm nghiêm trọng.
Theo Ely,
Diệm chỉ còn được ông và Collins ủng hộ, khiến vị Thủ tướng Việt Nam trở nên lệ
thuộc vào sự hậu thuẫn của Pháp và Hoa Kỳ.
Ely cho rằng
Diệm không còn có thể được cứu vãn nếu không phải vượt qua những khó khăn vô
cùng lớn. Ông kết luận rằng muốn cứu Việt Nam cho thế giới tự do thì phải nhanh
chóng thay thế Diệm.
Ely đề nghị
chính phủ Pháp và Hoa Kỳ yêu cầu Bảo Đại cách chức Diệm và bổ nhiệm một người kế
nhiệm.
Ông nêu một
số nhân vật có thể thay thế, gồm Quát, Bộ trưởng Ngoại giao Đỗ, Bộ trưởng Kế hoạch
Thoại và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Minh.
Tuy nhiên,
Ely không phủ nhận tất cả những việc Diệm đã thực hiện. Ông ghi nhận tình trạng
tương đối yên ổn sau Hiệp định Genève, những công việc giúp đỡ người tị nạn và
các kế hoạch xã hội được thông qua dưới sự chỉ đạo của Diệm.
Ely cũng
cho rằng Việt Nam vẫn có thể được cứu vãn nhờ tình hình kinh tế tương đối thuận
lợi, dân chúng còn có thể được tranh thủ, quân đội có nguồn nhân lực tốt và những
chương trình cải cách đã được chuẩn bị.
Theo Ely,
vấn đề cấp bách là phải có một người lãnh đạo khác để thực hiện những chương
trình ấy.
Đây là
nhận định của tướng Ely, được Collins ghi lại và báo cáo trong điện văn số 105,
chứ chưa phải kết luận riêng của Collins.
Trong cuộc
gặp, Collins chưa chấp nhận ngay đề nghị thay thế Diệm. Ông nêu những khó khăn
có thể phát sinh, đặc biệt là vấn đề Bình Xuyên và các lực lượng giáo phái.
Collins
cho rằng nếu thay Thủ tướng mà không giải quyết được những vấn đề ấy thì người
kế nhiệm vẫn phải đối diện với những khó khăn tương tự.
Ông cũng
nhấn mạnh cần gây áp lực tối đa lên Bảo Đại để buộc Bình Xuyên giao lại quyền
kiểm soát Cảnh sát Quốc gia và cơ quan An ninh.
Kết thúc
cuộc trao đổi, Collins cho biết ông cần thêm thời gian suy nghĩ trước khi đưa
ra nhận định cuối cùng.
3. Kết
luận độc lập của Collins – Điện văn số 106, ngày 7-4-1955, lúc 23 giờ
Bốn giờ
sau khi gửi điện văn báo cáo cuộc gặp với Ely, Collins gửi tiếp điện văn tối mật
số 4399 trực tiếp cho Bộ trưởng Ngoại giao John Foster Dulles.
Đây là văn
bản Collins trình bày những nhận định và kiến nghị riêng của mình, sau
năm tháng trực tiếp làm việc với Ngô Đình Diệm.
Collins mở
đầu bằng việc cho biết ông đã suy nghĩ đến chuyện viết riêng cho Bộ trưởng Ngoại
giao về triển vọng Diệm có thể tiếp tục lãnh đạo Việt Nam một cách thành công,
ngay cả trước khi nhận được thư của Dulles.
Ông nhắc lại
rằng mình đã làm mọi điều trong khả năng để giúp Diệm, đúng theo chỉ thị ban đầu
của Tổng thống Eisenhower và những chỉ thị tiếp theo của Bộ Ngoại giao.
Collins
cũng cho biết trong nhiều điện văn và bản báo cáo tháng Giêng, ông đã bày tỏ những
nghi ngờ ngày càng tăng về khả năng lãnh đạo của Diệm.
Như vậy,
nhận định của Collins không chỉ hình thành từ cuộc gặp Ely trong ngày 7-4. Nó
là kết quả của một quá trình quan sát, làm việc và đánh giá kéo dài nhiều
tháng.
Trong điện
văn số 106, Collins ghi nhận Diệm có những phẩm chất đáng quý: liêm khiết, tận
tụy với chủ nghĩa quốc gia, có đời sống tinh thần và nghị lực kiên trì.
Tuy nhiên,
ông nhận định Diệm thiếu óc thực tế chính trị, không có khả năng thỏa hiệp, khó
hợp tác với những người có năng lực và thường nghi ngờ động cơ của những người
bất đồng ý kiến.
Collins
cho rằng Diệm thường nghe lời hai người em là Luyện và Nhu hơn lời khuyên của
ông và tướng Ely. Diệm không phân quyền cho các bộ trưởng, cũng không tham khảo
ý kiến của họ trước khi đưa ra những quyết định quan trọng.
Theo
Collins, cách điều hành ấy đã khiến một số người có năng lực rời khỏi nội các.
Một nhận
xét khác của Collins liên quan đến khả năng xây dựng và thực hiện các chương
trình cải cách.
Ông cho biết
trong suốt thời gian làm việc tại Việt Nam, Diệm chưa từng chủ động đưa ra cho
ông một ý tưởng có tính xây dựng. Theo Collins, những chương trình tiến bộ được
quy cho Diệm thực tế đã được xây dựng thông qua sự hợp tác giữa ông, tướng Ely
và các ban tham mưu.
Collins
còn so sánh Diệm với Don Quixote, thường rời bỏ những mục tiêu chính để theo đuổi
các cuộc đối đầu khác, như việc loại bỏ những sĩ quan bị xem là trung thành với
tướng Hinh, hành động chống lại Soái hoặc Ba Cụt, hay cách chức người đứng đầu
ngành cảnh sát.
Từ những
nhận định ấy, Collins kết luận Diệm thiếu những phẩm chất lãnh đạo và năng lực
điều hành cần thiết để đứng đầu một chính phủ có thể cạnh tranh với sự thống nhất
về mục tiêu và tính hữu hiệu của Việt Minh dưới quyền Hồ Chí Minh.
Ông cho rằng
Diệm không có khả năng tạo ra sự thống nhất cần thiết về mục tiêu và hành động
trong dân chúng để ngăn Việt Nam rơi vào sự kiểm soát của cộng sản.
Đây là
kết luận riêng của Collins, được ông trình bày trực tiếp với Bộ trưởng Ngoại
giao Hoa Kỳ, chứ không phải sự lặp lại nhận định của Ely.
Collins khẳng
định Diệm không phải là người không thể thay thế để đạt được mục tiêu của Hoa Kỳ
tại Việt Nam.
Ông tin rằng
Trần Văn Đỗ hoặc bác sĩ Phan Huy Quát có thể thành lập và lãnh đạo một chính phủ
mới.
Tuy nhiên,
Collins đề nghị trước khi thay Diệm, phải bảo đảm việc chuyển quyền kiểm soát Cảnh
sát Quốc gia và cơ quan An ninh khỏi Bình Xuyên, với sự ủng hộ hoàn toàn của Bảo
Đại.
Sau khi
hoàn tất việc ấy, Collins cho rằng không nên tiếp tục chờ đợi mà nên chấp thuận
việc bổ nhiệm người kế nhiệm.
Ông kết
thúc điện văn bằng việc nhấn mạnh rằng mình hoàn toàn ý thức được tính chất
nghiêm trọng của những kiến nghị đã đưa ra. Dù gửi điện văn với tâm trạng nặng
nề, ông vẫn tin rằng những chương trình Hoa Kỳ đã khởi xướng có thể thành công
dưới sự lãnh đạo thích hợp của người Việt Nam.
4.
Khuynh hướng của Lansdale – Tiếp tục ủng hộ và giúp Diệm củng cố chính quyền
Trong cùng
thời gian ấy, Edward Lansdale hoạt động tại Sài Gòn với vai trò đứng đầu Phái bộ
Quân sự Sài Gòn, một tổ chức hoạt động bí mật do CIA điều hành.
Lansdale
có quan hệ trực tiếp với Ngô Đình Diệm và tham gia các hoạt động nhằm hỗ trợ, củng
cố chính quyền của ông.
Khác với
Collins, Lansdale tiếp tục đặt niềm tin vào triển vọng của chính quyền Diệm.
Ông cho rằng việc thay thế Diệm giữa lúc miền Nam đang bất ổn có thể gây ra những
hậu quả nghiêm trọng.
Trong các
báo cáo gửi về Washington, Lansdale nhấn mạnh những khả năng của chính quyền Diệm
và những rủi ro nếu Hoa Kỳ rút lại sự ủng hộ.
Ngày
28-4-1955, giữa lúc giao tranh diễn ra giữa quân đội chính phủ và Bình Xuyên tại
Sài Gòn, Lansdale gửi báo cáo lập luận rằng chính phủ Diệm có triển vọng thành
công hơn những chính phủ không cộng sản khác có thể được thành lập tại miền
Nam.
Theo
Lansdale, việc Hoa Kỳ ngừng ủng hộ Diệm có thể làm tổn hại uy tín của Hoa Kỳ,
khiến chính phủ kế nhiệm gặp khó khăn và tạo điều kiện thuận lợi cho Việt Minh.
Vì vậy,
Lansdale tiếp tục chủ trương giúp Diệm vượt qua cuộc khủng hoảng và củng cố
chính quyền hiện hữu.
Những hoạt
động và báo cáo của Lansdale cho thấy CIA có một kênh thu thập thông tin, đánh
giá tình hình và tác động đến quá trình hoạch định chính sách tại Washington,
bên cạnh hệ thống báo cáo ngoại giao và quân sự.
Tuy nhiên,
quan điểm của Lansdale không đồng nghĩa với quan điểm thống nhất của toàn bộ
CIA. Điều được thể hiện trong các tài liệu là Lansdale và mạng lưới hoạt động của
ông đã tích cực vận động cho việc tiếp tục ủng hộ Diệm.
5. Hai
khuynh hướng trước cùng một mục tiêu
Sự khác biệt
giữa Collins và Lansdale không nằm ở mục tiêu chống cộng sản, cũng không nằm ở
việc Hoa Kỳ có nên tiếp tục giúp đỡ miền Nam Việt Nam hay không.
Cả hai đều
muốn duy trì một chính quyền không cộng sản tại miền Nam.
Nhưng
Collins và Lansdale đánh giá khác nhau về khả năng Ngô Đình Diệm thực hiện mục
tiêu ấy.
Collins
cho rằng một chính phủ muốn chống cộng hữu hiệu phải có người lãnh đạo biết hợp
tác, phân quyền, tập hợp nhân tài và tạo được sự thống nhất trong dân chúng.
Sau năm tháng trực tiếp giúp Diệm, ông kết luận Diệm không đáp ứng được những
yêu cầu đó.
Lansdale lại
cho rằng trong hoàn cảnh miền Nam đang chia rẽ, việc tiếp tục giúp Diệm củng cố
chính quyền có triển vọng hơn việc thay thế ông bằng một nhân vật khác.
Collins đề
nghị thay đổi người lãnh đạo để tiếp tục thực hiện các chương trình của Hoa Kỳ.
Lansdale đề
nghị giữ người lãnh đạo hiện tại và tiếp tục giúp ông vượt qua cuộc khủng hoảng.
Hai khuynh
hướng ấy được chuyển về Washington qua những kênh báo cáo khác nhau, trong khi
chính phủ Eisenhower phải quyết định chính sách đối với Việt Nam.
6.
Washington xem xét việc thay thế Diệm
Ngày
1-4-1955, trong điện văn số 4284, Bộ trưởng Ngoại giao Dulles cho biết
Washington chưa xem việc thay thế Diệm là điều đáng mong muốn hoặc khả thi
trong hoàn cảnh lúc ấy.
Tuy nhiên,
sau những báo cáo ngày 7-4 của Collins, vấn đề thay thế Diệm được Washington
xem xét nghiêm túc hơn.
Trong
tháng 4, các cuộc thảo luận tại Washington đề cập đến những phương án thay đổi
chính phủ và những điều kiện cần thiết để thực hiện.
Collins được
triệu hồi về Washington để trực tiếp tham khảo ý kiến về tình hình Việt Nam.
Ông tiếp tục trình bày những khó khăn của chính quyền Diệm và khả năng thành lập
một chính phủ khác.
Đến cuối
tháng 4, Washington đã tiến gần đến việc cho phép xúc tiến phương án thay thế
Diệm.
Nhưng đúng
lúc ấy, tình hình quân sự tại Sài Gòn chuyển biến nhanh chóng.
7. Cuộc
xung đột với Bình Xuyên và quyết định của Washington
Ngày
28-4-1955, giao tranh lớn bùng nổ giữa quân đội chính phủ Diệm và lực lượng
Bình Xuyên tại Sài Gòn.
Trong những
ngày tiếp theo, quân đội chính phủ giành được ưu thế, đẩy lùi lực lượng Bình
Xuyên khỏi nhiều vị trí quan trọng.
Những diễn
biến quân sự này làm thay đổi tình hình chính trị mà Washington đang xem xét.
Trước đó,
một trong những vấn đề lớn nhất đối với Diệm là khả năng kiểm soát quân đội, cảnh
sát và duy trì quyền lực trước các lực lượng vũ trang khác.
Những thắng
lợi quân sự cuối tháng 4 cho thấy Diệm có khả năng sử dụng quân đội chính phủ để
giành quyền kiểm soát tại Sài Gòn.
Trong khi
Collins từng đề nghị giải quyết vấn đề Bình Xuyên trước khi thay Diệm, thì kết
quả cuộc giao tranh lại tạo ra một hoàn cảnh mới: Diệm tiếp tục đứng đầu chính
phủ và quyền lực của ông được củng cố sau thắng lợi quân sự.
Các báo
cáo từ Sài Gòn, trong đó có những nhận định và kiến nghị của Lansdale, tiếp tục
nhấn mạnh triển vọng duy trì chính quyền Diệm.
Washington
đình chỉ việc xúc tiến phương án thay thế Diệm và tiếp tục ủng hộ chính phủ của
ông.
Quyết định
này được đưa ra trong hoàn cảnh các báo cáo ngoại giao, quân sự và tình báo
cùng tác động đến Washington, đồng thời tình hình thực tế tại Sài Gòn thay đổi
nhanh chóng.
8. Kết
quả lựa chọn của Hoa Kỳ
Đến đầu
tháng 5-1955, chính phủ Hoa Kỳ tiếp tục chính sách ủng hộ Ngô Đình Diệm.
Kiến nghị
thay thế Diệm của Collins không được thực hiện.
Ngược lại,
chủ trương tiếp tục giúp Diệm duy trì và củng cố chính quyền, phù hợp với quan
điểm của Lansdale, trở thành đường lối được Washington tiếp tục theo đuổi.
Ngày
15-5-1955, Collins kết thúc nhiệm vụ Đại diện Đặc biệt của Tổng thống
Eisenhower tại Việt Nam.
Việc
Collins kết thúc nhiệm vụ không tự nó chứng minh ông bị loại khỏi chức vụ vì bất
đồng chính sách. Tuy nhiên, về mặt lựa chọn chính sách, kiến nghị thay thế Diệm
mà ông trình bày trong điện văn tối mật ngày 7-4-1955 đã không được thực hiện.
Ngô Đình
Diệm tiếp tục giữ chức Thủ tướng Quốc gia Việt Nam. Sau cuộc trưng cầu dân ý
ngày 23-10-1955, ngày 26-10-1955, ông tuyên bố thành lập Việt Nam Cộng hòa và
trở thành Tổng thống.
Trong hồ
sơ Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, hai điện văn ngày 7-4-1955 vẫn được lưu giữ riêng biệt:
- Điện văn số 4382, lúc 19 giờ,
ghi lại những nhận định và đề nghị của tướng Ely, do Collins báo cáo.
- Điện văn số 4399, lúc 23 giờ,
trình bày những đánh giá và kiến nghị riêng của Collins, sau năm tháng trực
tiếp thực hiện nhiệm vụ giúp đỡ chính quyền Diệm.
Cả hai
điện văn đều được gửi về Washington trước khi chính phủ Hoa Kỳ quyết định tiếp
tục ủng hộ Ngô Đình Diệm.
Tài liệu
đối chiếu
- FRUS số 90, ngày 1-4-1955: Chủ trương tiếp tục ủng hộ Diệm
của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d90 - FRUS số 105, ngày 7-4-1955, 19
giờ: Collins
báo cáo nhận định của tướng Ely.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d105 - FRUS số 106, ngày 7-4-1955, 23
giờ: Nhận định
và kiến nghị riêng của Collins.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d106 - FRUS số 145, ngày 28-4-1955: Báo cáo của Lansdale về triển
vọng chính quyền Diệm.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d145 - FRUS số 147, ngày 28-4-1955: Tài liệu liên quan đến những
báo cáo và kiến nghị về việc tiếp tục ủng hộ Diệm.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d147 - CIA, CIA and the House of
Ngo: Covert Action in South Vietnam, 1954–63: Công trình lịch sử về hoạt động
bí mật của CIA liên quan đến chính quyền Ngô Đình Diệm.
https://www.cia.gov/readingroom/document/01268718
