85. Ngày 31-03-1955, lúc nửa đêm – Collins báo cáo các cuộc thương lượng đình chiến, đề nghị Ngô Đình Diệm mở rộng Chính phủ và tìm giải pháp chính trị để tránh nội chiến.
Link nguyên văn:
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d85
49TL
85. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam (Collins)
gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 31-03-1955, lúc nửa đêm.
Điện văn số 4264.
Phần I
1.
Tôi đến gặp Tướng Ely lúc 12 giờ 30 ngày 31-03.[2]
Ely điểm lại các sự kiện kể từ cuộc gặp ngày 30-03 và nói rằng
lúc 16 giờ 30 hôm qua, Diệm đã triệu Wintrebert đến và yêu cầu ông đề nghị Ely
chỉ định Tướng Gambiez làm người trung gian hòa giải giữa Bình Xuyên và chính
phủ.
Ely nói rằng ông đã thực hiện việc đó và kết quả là một thỏa
thuận đình chiến đã đạt được, mà ông nghĩ sẽ kéo dài 48 giờ.
2.
Diệm yêu cầu Ely giúp giải quyết việc giảm quân số Bình
Xuyên tại các đồn cảnh sát ở Sài Gòn.
Ely nhận xét với tôi rằng trên thực tế, quân số Bình Xuyên tại
các đồn này đã trong quá trình được giảm bớt, ngay cả trước khi yêu cầu của Diệm
được chuyển đến ông.
3.
Sau đó, Ely nói rằng Đỗ đã đến gặp ông vào sáng ngày 31 và
cho biết trong cuộc trao đổi trước đó với Diệm, Diệm đã có thái độ rất cộc cằn.
Vì vậy, đơn từ chức của Đỗ vẫn còn hiệu lực nhưng đang được
tạm hoãn giải quyết.
Tôi nhận xét rằng tôi xem tình hình này là hết sức nghiêm trọng
và nói rằng tôi tin nếu Đỗ và nhóm của ông từ chức, chính phủ sẽ không thể tồn
tại lâu.
4.
Tôi hỏi Ely liệu đề nghị của tôi về việc cô lập tòa nhà trụ
sở Trung ương An ninh (National Sûreté) đã được nghiên cứu hay chưa.
Tướng Ely trả lời rằng đề nghị đã được xem xét, nhưng người
ta nhận thấy hiện chưa thể thực hiện việc cắt các dịch vụ cung cấp cho tòa nhà
đó.
Sau đó, tôi đề nghị có lẽ có thể cắt các đường liên lạc đến
trụ sở này.
Ely trả lời rằng Bình Xuyên, đang chiếm giữ những vị trí chiến
lược bên ngoài thành phố, có thể sẽ phản ứng bằng cách cắt phần lớn các đường
liên lạc giữa Sài Gòn với thế giới bên ngoài.
5.
Sau đó, tôi nói rằng tôi tin chúng ta phải chấp nhận nguyên
tắc Diệm cách chức Sang, và việc này sẽ ít nguy hiểm hơn nếu một người đứng đầu
mới được tạm thời bố trí tại một trụ sở An ninh mới, có thể ở trụ sở cảnh sát
trên Đại lộ Gallieni.
Ely nói rằng ông đồng ý Sang cần được cách chức, nhưng cảm
thấy đây chưa phải thời điểm thích hợp.
Ông lo ngại rằng nếu Sang bị cách chức ngay lúc này, điều đó
chỉ làm gia tăng căng thẳng.
Tôi đề nghị Ely thông báo cho Diệm rằng khi có thể thay thế
Sang mà không gây nguy hiểm, Ely sẽ thiết lập những đường liên lạc cần thiết để
người đứng đầu Sở An ninh mới có thể hoạt động tại một địa điểm khác ngoài tòa
nhà An ninh hiện tại.
Ely nói rằng ông sẽ làm như vậy.
6.
Sau đó, Ely nói rằng ông cảm thấy chúng ta phải tiếp tục ủng
hộ Diệm, không chỉ vì những lý do chính trị quốc tế đã được biết rõ, mà còn vì
trong nước, sự ra đi của Diệm có thể gây ra sự chia rẽ giữa miền Trung và miền
Nam Việt Nam.
Tuy nhiên, ông nói rằng phải thuyết phục Diệm có thái độ hòa
giải hơn và mở rộng thành phần chính phủ, nếu không đất nước sẽ bị cuốn vào một
cuộc nội chiến.
Như một giải pháp có thể áp dụng cho tình hình hiện nay, Ely
đề nghị Diệm giao cho Đỗ nhiệm vụ tiếp xúc với tất cả các thành phần chính trị
trong xã hội để xác định cách tốt nhất nhằm mở rộng chính phủ.
Ông cho rằng đây là khả năng tốt nhất để khiến Diệm củng cố
Nội các.
Tôi nói rằng tôi sẽ xem xét đề nghị này và thảo luận lại với
ông sau.
7.
Ely nói rằng ông biết có những tin tức cho rằng Diệm có thể
từ chức và công kích mạnh mẽ Hoa Kỳ cùng Pháp.
Ông nói thêm rằng chắc chắn Diệm cũng sẽ tìm cách gây chia rẽ
giữa Pháp và Hoa Kỳ.
8.
Trong cuộc trao đổi, Ely tuyên bố một cách mạnh mẽ rằng ông
quyết tâm thiết lập và duy trì trật tự, ngăn chặn nội chiến, ngay cả khi điều
đó đòi hỏi phải bắt giữ Diệm.
Phần II
1.
Tôi đến gặp Diệm lúc 17 giờ ngày 31-03 theo lời mời của ông.
Ông cho tôi biết đã nhận được hai điện văn của Bảo Đại, một
điện văn bằng văn bản rõ và một điện văn bằng mật mã, đề cập đến cuộc xung đột
vũ trang trong đêm 29 rạng sáng 30, bày tỏ sự quan ngại sâu sắc và nói rằng
chưa có chính phủ nào trước đây cho phép xảy ra xung đột vũ trang giữa những
người Việt Nam dẫn đến đổ máu.
Câu cuối của điện văn mật mã nói rằng Bảo Đại sẽ chờ được biết
“ý định” của Diệm.
Tôi hỏi Diệm điều đó có nghĩa gì.
Ông nói rằng ông không biết, có lẽ Bảo Đại đang hỏi liệu ông
có ý định tiến hành chiến tranh chống các giáo phái hay không.
(Đại tá Lansdale, người đã có mặt tại Dinh suốt buổi sáng,
nói rằng người em trai Luyện đã cho biết điều này có nghĩa là Bảo Đại đang hỏi
Diệm liệu Diệm có từ chức hay không.
Ông nói rằng ông tin Bảo Đại cho rằng Quân đội Việt Nam chịu
trách nhiệm khởi đầu cuộc xung đột.)
(Điều này đang trở thành lập trường chính thức của Pháp.)
Diệm nói rằng mục đích ông mời tôi đến là để hỏi liệu tôi có
đồng ý gửi một điện văn cho Bảo Đại, giải thích tình hình hiện nay và nói rằng
chính phủ đang hoàn toàn kiểm soát được tình hình hay không.
Tôi nói rằng tôi đã báo cáo đầy đủ cho chính phủ của mình về
niềm tin của tôi rằng lực lượng Bình Xuyên chịu trách nhiệm gây ra cuộc xung đột,
nhưng tôi không thể đồng ý làm trung gian giữa ông và Bảo Đại.
Tuy nhiên, tôi nói rằng tôi sẽ xem mình có thể làm được gì.
(Nếu Bộ Ngoại giao chấp thuận, tôi đề nghị chỉ thị cho Đại sứ
quán tại Paris thông báo tình hình cho các đại diện của Nội các Hoàng gia tại
Paris, dựa trên những điện văn gần đây của tôi.)
2.
Diệm nói rằng Cao Đài là thành phần tốt nhất trong các giáo
phái, như họ đã chứng tỏ qua việc tán thành văn bản trả lời ngày 24 của ông đối
với tối hậu thư của các giáo phái, trong đó yếu tố chủ yếu là quan niệm về một
quân đội duy nhất.
Ông nói rằng các bộ trưởng Cao Đài đã từ chức để cho phép thế
tục hóa hoàn toàn các hoạt động quân sự và chính trị của Cao Đài, và ngay cả
Giáo Tông Cao Đài cũng đã ký một thỏa thuận riêng với các đồng sự của mình, cho
phép các lực lượng Cao Đài được đưa vào Quân đội Quốc gia.
Tôi nói rằng tôi ước gì mình có thể lạc quan như Tổng thống
về tính hiệu lực và sự bền vững của bất kỳ thỏa thuận nào như vậy.
3.
Tôi hỏi Diệm tình hình giữa ông và Trần Văn Đỗ hiện ra sao.
Ông nói rằng ông đã mời Đỗ đến gặp vào sáng hôm đó.
Đỗ đã nhấn mạnh tính cấp bách của việc giải quyết vấn đề
chính trị, và Diệm yêu cầu ông đệ trình bằng văn bản một kế hoạch nhằm giải quyết
tình trạng bế tắc.
Tôi hỏi liệu các bộ trưởng thuộc nhóm Tinh Thần có tiếp tục ở
lại chính phủ hay không.
Ông nói rằng có, và các đơn từ chức chỉ được đệ trình nhằm để
Diệm được tự do thành lập một Nội các mới.
Tôi cảnh báo Diệm rằng nếu Đỗ và các cộng sự của ông rời khỏi
chính phủ, ông sẽ khó có thể tiếp tục giữ chức Thủ tướng.
(Đỗ đã cho tôi biết rằng ông vẫn phản đối việc sử dụng vũ lực
để giải quyết vấn đề giáo phái, cũng như một số tướng lãnh của Diệm.)
Tôi thúc giục Diệm tổ chức một cuộc thảo luận đầy đủ trong Nội
các trước khi thực hiện bất kỳ hành động nào tiếp theo, và tìm kiếm một giải
pháp chính trị trong vòng một tuần hoặc mười ngày tới.
Nếu Diệm quyết định tiến hành các chiến dịch quân sự, ông sẽ
không nhận được sự hỗ trợ của Pháp và có lẽ cũng chỉ nhận được rất ít sự hỗ trợ
từ Quân đội Quốc gia.
4.
Tôi nói rằng ông phải nhanh chóng đưa những nhân sự mới vào
Nội các và giao quyền cho các bộ trưởng có năng lực.
Nếu không, chính phủ có nguy cơ sụp đổ trong thời gian rất gần.
Tôi nói với Diệm rằng các đại diện ngoại giao của Anh và Úc,
cũng như Ely, đều đồng ý với tôi về vấn đề này.
Diệm nói rằng ông dự định cải tổ chính phủ “nay khi mặt trận
giáo phái đã tan rã”.
Tôi nhắc ông rằng ông mới chỉ giải quyết được vấn đề với Cao
Đài, còn Bình Xuyên và Hòa Hảo vẫn chống đối ông.
Tôi khuyến khích ông nhanh chóng tiến hành các hoạt động
trên mặt trận chính trị, công bố chính phủ mới và tái khẳng định các chương
trình của mình.
Diệm nói rằng ông dự định thực hiện những cuộc tiếp xúc
chính trị gián tiếp ngay trong đêm đó với nhiều giới khác nhau để xem có những
khả năng nào trong việc thành lập một Nội các mới.
Tôi hỏi liệu ông có ý định mời vào chính phủ những người có
năng lực như Quát, người có thể không phải lúc nào cũng đồng ý với ông, hay
không.
Ông không trả lời trực tiếp, nhưng nói rằng ông sẵn sàng
tham khảo ý kiến Quát.
Tôi đề nghị ông tham khảo đầy đủ ý kiến Nội các về tất cả
các chính sách quan trọng, đồng thời nói rằng nếu không có sự bảo đảm về điều
đó, ông sẽ không thể thu hút được những người có năng lực.
Tôi đề nghị ông sử dụng một trong các bộ trưởng của mình, đặc
biệt là Trần Văn Đỗ, để thăm dò ý kiến các giới chính trị và lập danh sách những
người có thể tham gia Nội các.
Diệm nói rằng ông sẽ không làm điều này cho đến khi xem được
kế hoạch cải tổ chính phủ của Đỗ (đã đề cập ở trên), nhưng ông đồng ý sẽ thảo
luận vấn đề này với Đỗ sớm nhất có thể.
5.
Tôi nói với ông rằng tôi nghĩ các giáo phái sẽ không bao giờ
đồng ý từ bỏ mọi sự tham gia vào chính phủ.
Tôi hỏi liệu ông có xem xét việc thành lập một hình thức Hội
đồng Trưởng lão (Council of Elders), không có quyền lực, nhưng tư cách thành
viên trong đó sẽ mang lại một uy tín nhất định hay không.
Diệm nói rằng ông đã nghĩ đến điều đó và sẽ tiếp tục nghiên
cứu thêm.
6.
Diệm cho thấy ông vẫn hết sức bực tức vì người Pháp đã không
cho phép ông dùng vũ lực tấn công trụ sở Cảnh sát Quốc gia ở trung tâm Sài Gòn.
Ông lẩm bẩm những lời đe dọa với ý rằng nếu các kế hoạch đối
phó Bình Xuyên của ông còn tiếp tục bị cản trở lâu hơn nữa, ông sẽ từ chức và
viết một bản “sách trắng” (white paper).
Phần III
Tôi gặp Trần Văn Đỗ vào cuối đêm 31-03 và thuật lại cho ông
cuộc trao đổi với Tổng thống.
Ông cho biết mặc dù ông đã để lại đơn từ chức của mình và
các đồng sự cho Tổng thống, họ vẫn sẽ ở lại chính phủ, trừ khi Tổng thống thực
hiện một hành động quyết liệt nào đó có thể dẫn đến nội chiến.
Ông đồng ý, với sự giúp đỡ của một nhân viên Đại sứ quán, đảm
nhận việc soạn thảo kế hoạch cải tổ chính phủ và đề nghị danh sách các bộ trưởng
mới để trình Diệm.
Ông sẽ tham khảo ý kiến Tổng thống về vấn đề này vào sáng
ngày 01-04.
(Chúng tôi hy vọng việc này có thể mang lại một số kết quả tốt,
nhưng vẫn còn phần nào hoài nghi về việc Diệm có chấp nhận ý tưởng đó hay
không.)
Collins
Chú thích của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương (Central
Files), 751G.00/3–3155.
Phân loại: Mật (Secret); Ưu tiên (Priority).
Điện văn được gửi lặp lại cho Paris theo mức ưu tiên để
thông báo.
[2] Một bản ghi nhớ về cuộc trao đổi này, do Sturm soạn thảo,
được lưu trong Collins Papers, Vietnam File, Series VIII, Memos for Record.
Nguồn nguyên văn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Foreign Relations of
the United States, 1955–1957, Volume I, Vietnam, tài liệu số 85.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d85
Hết nguyên văn
Tóm lược:
Đại tướng J. Lawton Collins, Đại diện Đặc biệt của Tổng thống
Hoa Kỳ tại Việt Nam, gửi điện văn số 4264 cho Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, thuật lại
các cuộc trao đổi ngày 31-03-1955 với Tướng Ely, Thủ tướng Ngô Đình Diệm và Ngoại
trưởng Trần Văn Đỗ.
1. Cuộc trao đổi với Tướng Ely:
Ely cho biết, theo yêu cầu của Diệm, ông đã chỉ định Tướng
Gambiez làm trung gian giữa chính phủ và Bình Xuyên. Một thỏa thuận đình chiến
đã đạt được và Ely dự kiến có thể kéo dài 48 giờ.
Ely đồng ý cần thay thế người đứng đầu Cảnh sát Quốc gia là
Sang, nhưng cho rằng chưa phải thời điểm thích hợp vì có thể làm gia tăng căng
thẳng.
Ely chủ trương tiếp tục ủng hộ Diệm, đồng thời yêu cầu Diệm
có thái độ hòa giải hơn và mở rộng Chính phủ để tránh nội chiến.
Ông đề nghị giao Trần Văn Đỗ tiếp xúc với các thành phần
chính trị nhằm tìm cách mở rộng Nội các.
Ely tuyên bố quyết tâm duy trì trật tự và ngăn chặn nội chiến,
ngay cả khi phải bắt giữ Diệm.
2. Cuộc trao đổi với Ngô Đình Diệm:
Diệm cho biết đã nhận hai điện văn của Bảo Đại bày tỏ lo ngại
về cuộc giao tranh đêm 29 rạng 30-03 và yêu cầu được biết ý định của Diệm.
Diệm đề nghị Collins gửi điện văn giải thích tình hình cho Bảo
Đại, nhưng Collins từ chối làm trung gian trực tiếp.
Diệm cho rằng Cao Đài là thành phần tốt nhất trong các giáo
phái vì đã chấp nhận nguyên tắc một quân đội duy nhất. Ông nói các bộ trưởng
Cao Đài từ chức để tạo điều kiện tách hoạt động quân sự và chính trị Cao Đài khỏi
tổ chức tôn giáo, đồng thời lực lượng Cao Đài được đưa vào Quân đội Quốc gia.
Collins bày tỏ nghi ngờ về hiệu lực và sự bền vững của các
thỏa thuận này.
3. Collins đề nghị mở rộng Chính phủ:
Collins cảnh báo rằng nếu Trần Văn Đỗ và các đồng sự rời khỏi
Nội các, Diệm sẽ khó tiếp tục giữ chức Thủ tướng.
Ông thúc giục Diệm:
- Thảo
luận đầy đủ với Nội các trước khi quyết định các vấn đề quan trọng.
- Tìm giải
pháp chính trị trong vòng 7 đến 10 ngày.
- Đưa
thêm người có năng lực vào Chính phủ và giao quyền thực sự cho các bộ trưởng.
- Xem
xét mời Phan Huy Quát tham gia Nội các.
- Giao
Trần Văn Đỗ tiếp xúc các giới chính trị và đề nghị danh sách nhân sự mới.
Collins cảnh báo nếu Diệm chọn giải pháp quân sự chống các
giáo phái, ông sẽ không được Pháp ủng hộ và có thể chỉ nhận được rất ít sự hỗ
trợ từ Quân đội Quốc gia.
4. Vấn đề các giáo phái và nguy cơ nội chiến:
Collins nhận xét các giáo phái khó có thể chấp nhận từ bỏ
hoàn toàn việc tham gia Chính phủ. Ông đề nghị xem xét thành lập một Hội đồng
Trưởng lão không có thực quyền nhưng mang lại uy tín cho những người tham gia.
Diệm cho rằng mặt trận giáo phái đã tan rã, nhưng Collins nhắc
rằng mới chỉ có Cao Đài đạt được thỏa thuận với Diệm, còn Bình Xuyên và Hòa Hảo
vẫn chống đối.
Diệm vẫn bất mãn vì Pháp ngăn cản ông tấn công trụ sở Cảnh
sát Quốc gia và nói đến khả năng từ chức, công bố một bản sách trắng nếu tiếp tục
bị cản trở.
5. Cuộc trao đổi với Trần Văn Đỗ:
Trần Văn Đỗ cho biết ông và các đồng sự sẽ tiếp tục ở lại
Chính phủ, trừ khi Diệm thực hiện hành động quyết liệt có thể dẫn đến nội chiến.
Đỗ đồng ý phối hợp với nhân viên Đại sứ quán Hoa Kỳ soạn thảo
kế hoạch cải tổ Chính phủ và danh sách bộ trưởng mới để trình Diệm.
Collins hy vọng kế hoạch có kết quả, nhưng vẫn hoài nghi Diệm
có chấp nhận hay không.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, tập I, tài liệu
số 85, điện văn 4264, ngày 31-03-1955.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d85
