Ngày 07-04-1955 có 03 điện văn.
Vì vậy, cần phân biệt:
Nguyên văn: Collins viết “President Diem”. Phải ghi nhận đúng cách gọi của tài liệu.
Chức vụ lịch sử: Ngày 7-4-1955, Diệm là Thủ tướng, không phải Tổng thống.
Bản dịch: Giữ chữ “Tổng thống” đúng nguyên văn, nhưng đây là cách gọi của Collins, không phản ánh chức vụ chính thức của Diệm lúc ấy. BBT giữ đúng lời của nguồn.
GPT DỊCH
07-04-1955, 23 giờ – Số 106 (Tối mật): Collins kết luận
Diệm thiếu năng lực lãnh đạo và đề nghị thay thế bằng Trần Văn Đỗ hoặc Phan Huy
Quát.
106. Điện văn của Đại diện Đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam
(Collins) gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 7 tháng 4
năm 1955 – 23 giờ.
Điện văn số 4399 – Collins gửi riêng Bộ trưởng Ngoại giao.
Kính thưa Bộ trưởng,
Ngay cả trước khi nhận được lá thư đầy thiện ý của ông (điện
văn Bộ Ngoại giao số 4330), tôi đã nghĩ đến việc viết riêng cho ông để trình
bày đánh giá của tôi về triển vọng Tổng thống Diệm có thể tiếp tục giữ chức Tổng
thống Việt Nam một cách thành công hay không.
Tôi vừa gửi một điện văn (điện văn Đại sứ quán số 4382)
trình bày những quan điểm cuối cùng của tướng Ely về vấn đề này. Ông và Tổng thống
có quyền được biết nhận định của tôi, xét theo những quan điểm ấy và các diễn
biến gần đây.
Như ông đã biết, tôi đã làm mọi điều trong khả năng của mình
để giúp đỡ Diệm, phù hợp với chỉ thị ban đầu của Tổng thống và những chỉ thị tiếp
theo của ông cùng Bộ Ngoại giao.
Trong nhiều điện văn khác nhau, cũng như trong bản báo cáo
tháng Giêng của tôi, tôi đã bày tỏ những nghi ngờ ngày càng tăng về khả năng
lãnh đạo của Diệm trong những điều kiện khó khăn và phức tạp hiện có tại Việt
Nam.
Giờ đây, tôi phải nói rằng, theo nhận định của tôi, Diệm
không có khả năng tạo ra sự thống nhất cần thiết về mục tiêu và hành động trong
dân chúng, vốn là điều thiết yếu để ngăn đất nước này rơi vào sự kiểm soát của
cộng sản.
Tôi nói điều này với sự tiếc nuối sâu sắc, nhưng với một niềm
tin vững chắc.
Trong năm tháng có mặt tại đây, tôi đã đi đến chỗ rất khâm
phục Diệm về nhiều phương diện.
Ông có những phẩm chất tinh thần đáng quý, liêm khiết, là một
người theo chủ nghĩa quốc gia tận tụy và có nghị lực kiên trì rất lớn.
Tuy nhiên, chính những phẩm chất ấy, khi kết hợp với việc
thiếu óc thực tế về chính trị, không có khả năng thỏa hiệp, bản tính không thể
hòa hợp với những người có năng lực khác, và khuynh hướng nghi ngờ động cơ của
bất cứ ai bất đồng ý kiến với mình, đã khiến ông hầu như không có khả năng duy
trì sự đoàn kết của chính phủ này.
Như tôi đã nhiều lần chỉ ra, ông chú ý đến lời khuyên của
hai người em là Luyện và Nhu nhiều hơn lời khuyên của tướng Ely hoặc tôi.
Ông liên tục không chịu phân quyền trách nhiệm cho các bộ
trưởng, cũng không tham khảo ý kiến của họ trước khi đưa ra những quyết định
quan trọng.
Điều này đã dẫn đến việc từ chức của một số ít người có năng
lực trong nội các, những người không thuộc loại chỉ biết nói “vâng”.
Tôi đồng ý với sự đánh giá của tướng Ely và những người như
bác sĩ Quát, Đỗ và Minh rằng Diệm sẽ không thành công trong việc thu hút thêm bất
cứ nhân vật mới nào có năng lực tham gia chính phủ, ngay cả khi chính phủ được
cải tổ.
Mặc dù những sự việc nêu trên đã gây tổn hại nghiêm trọng,
nhưng có lẽ điều còn nghiêm trọng hơn là Diệm dường như không có khả năng suy
nghĩ sáng tạo và lập kế hoạch.
Trong suốt thời gian tôi có mặt tại đây, chưa một lần nào
ông tự mình đưa ra cho tôi một ý tưởng có tính xây dựng.
Tất cả những chương trình tiến bộ mà chúng ta đã quy cho
ông, trên thực tế, đều được xây dựng thông qua những nỗ lực hợp tác của tướng
Ely, tôi và các ban tham mưu của chúng tôi.
Tôi vẫn chưa chắc Diệm có thật sự hiểu đầy đủ ý nghĩa của những
chương trình ấy, hoặc những khó khăn rất lớn trong việc thực hiện chúng hay
không.
Thay vì kiên trì đi theo con đường rõ ràng nhưng khó khăn để
biến những kế hoạch trên giấy thành những thành quả thực tế, Diệm luôn sẵn sàng
lao vào những cuộc phiêu lưu bên lề, giống như Don Quixote xông đi đánh nhau với
những chiếc cối xay gió.
Và khi mải mê với những cuộc phiêu lưu ấy, dù là nhằm loại bỏ
những sĩ quan quân đội mà ông cho là trung thành với tướng Hinh, hành động chống
lại Soái hoặc Ba Cụt, hay cách chức một người đứng đầu ngành cảnh sát, ông đều
mất hết phương hướng đối với những mục tiêu thiết yếu, và gần như không thể đưa
ông trở lại con đường chính.
Chúng tôi đã trải qua nhiều cuộc đối đầu với những “cối xay
gió” như vậy.
Tóm lại, mặc dù có một số phẩm chất tốt đẹp, nhưng sau khi
cân nhắc kỹ lưỡng, tôi nhận định rằng người này thiếu những phẩm chất lãnh đạo
cá nhân và năng lực điều hành cần thiết để đứng đầu thành công một chính phủ phải
cạnh tranh với sự thống nhất về mục tiêu và tính hữu hiệu của Việt Minh dưới
quyền Hồ Chí Minh.
Khi nói điều này, tôi muốn nhanh chóng nói thêm rằng tôi
không tin Diệm là người không thể thay thế để đạt được những mục tiêu của chúng
ta tại Việt Nam, tức là cứu đất nước này khỏi chủ nghĩa cộng sản.
Tôi tin rằng những chương trình do tướng Ely và tôi xây dựng
là đúng đắn và có thể thực hiện được.
Nhưng những người kế nhiệm chúng ta tại đây phải có một Tổng
thống và một nội các để hợp tác, những người ở một mức độ nào đó có thể nói
cùng một ngôn ngữ với chúng ta và kiên trì thực hiện các chương trình ấy.
Tôi tin rằng Trần Văn Đỗ hoặc bác sĩ Quát có thể thành lập
và lãnh đạo thành công một chính phủ như vậy.
Nếu chính phủ chúng ta chấp nhận sự thay đổi này, tôi tha
thiết đề nghị rằng chúng ta phải đặt ra một điều kiện tiên quyết: Tổng thống Diệm,
với sự ủng hộ hoàn toàn của Bảo Đại, phải tước bỏ quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc
gia và cơ quan An ninh khỏi tay Bình Xuyên.
Ông có thể cho rằng nếu việc này được thực hiện, Diệm nên được
dành thêm thời gian để xem liệu ông có thể mở rộng thành phần chính phủ và đẩy
nhanh tiến bộ hay không.
Tôi tin rằng tốt hơn là không nên chờ đợi.
Sau khi đã giúp Diệm giữ được phần
nào thể diện bằng việc chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát khỏi tay Bình
Xuyên, chúng ta nên chấp thuận việc bổ nhiệm Đỗ hoặc Quát làm Tổng thống của đất
nước.
Tôi nghĩ tốt hơn là không kéo dài thêm bức thư này bằng cách
trình bày những bước kế tiếp mà tôi đề nghị phải thực hiện nhằm thành lập một
chính phủ mới và giải quyết các vấn đề trước mắt cũng như lâu dài của các giáo
phái.
Tôi sẵn sàng nhanh chóng đệ trình những kiến nghị ấy nếu ông
mong muốn.
Tôi hoàn toàn ý thức được tính chất nghiêm trọng của những
kiến nghị mà tôi đã đưa ra ở trên.
Tôi không cần phải nói với ông rằng tôi gửi điện văn này với
một tấm lòng nặng trĩu như thế nào.
Tuy nhiên, điều đó hoàn toàn không có nghĩa là tôi cảm thấy
mục tiêu của chúng ta tại đây đã thất bại.
Tôi vẫn tin rằng, dưới sự lãnh đạo
thích hợp của người Việt Nam, điều mà chúng ta có thể tìm được, những chương
trình chúng ta đã khởi xướng vẫn có thể được thực hiện hữu hiệu và có thể cứu
Việt Nam khỏi chủ nghĩa cộng sản.
Trân trọng,
Joe Collins
Collins
CHÚ THÍCH
1. Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–755. Tối mật (Top Secret); khẩn cấp, cần hành động ngay (Niact).
2. Xem tài liệu số 96.
3. Xem tài liệu số 105 ở phần trước.
4. Xem tài liệu số 108.
Hết nguyên văn
TÓM LƯỢC TÀI LIỆU SỐ 106
Ngày 7-4-1955, lúc 23 giờ, Đại diện Đặc biệt Hoa Kỳ J.
Lawton Collins gửi điện văn tối mật số 4399 trực tiếp cho Bộ trưởng Ngoại giao
John Foster Dulles, trình bày đánh giá của ông về khả năng tiếp tục lãnh đạo Việt
Nam của Ngô Đình Diệm.
1. Đánh giá của Collins về Diệm
Sau năm tháng làm việc tại Việt Nam, Collins ghi nhận Diệm
có những phẩm chất đáng quý như liêm khiết, tận tụy với chủ nghĩa quốc gia và
có nghị lực kiên trì.
Tuy nhiên, ông nhận định Diệm thiếu óc thực tế chính trị,
không có khả năng thỏa hiệp, khó hợp tác với người có năng lực và thường nghi
ngờ những người bất đồng ý kiến.
Collins cho rằng Diệm không có khả năng tạo ra sự thống nhất
về mục tiêu và hành động cần thiết để ngăn Việt Nam rơi vào sự kiểm soát của cộng
sản.
2. Những hạn chế trong điều hành chính phủ
Theo Collins, Diệm thường nghe lời hai người em là Luyện và
Nhu hơn những lời khuyên của ông và tướng Ely.
Diệm không phân quyền cho các bộ trưởng, không tham khảo ý
kiến trước khi quyết định những vấn đề quan trọng, khiến một số người có năng lực
rời khỏi nội các.
Collins cũng nhận định Diệm thiếu khả năng suy nghĩ sáng tạo
và lập kế hoạch. Ông cho biết những chương trình cải cách được quy cho Diệm thực
tế do phía Pháp và Hoa Kỳ cùng xây dựng.
3. Những hành động làm phân tán mục tiêu
Collins so sánh Diệm với Don Quixote, thường rời bỏ những mục
tiêu chính để theo đuổi các cuộc đối đầu khác.
Ông nêu các trường hợp như tìm cách loại bỏ những sĩ quan bị
cho là trung thành với tướng Hinh, hành động chống lại Soái và Ba Cụt, hoặc
cách chức người đứng đầu ngành cảnh sát.
Theo Collins, những việc này khiến Diệm mất tập trung vào việc
thực hiện các chương trình quan trọng.
4. Đề nghị thay thế Diệm
Collins kết luận Diệm thiếu phẩm chất lãnh đạo và năng lực
điều hành cần thiết để đứng đầu một chính phủ có khả năng cạnh tranh với Việt
Minh dưới quyền Hồ Chí Minh.
Ông cho rằng Diệm không phải là người không thể thay thế và
đề nghị lựa chọn Trần Văn Đỗ hoặc bác sĩ Phan Huy Quát để thành lập và lãnh đạo
chính phủ mới.
5. Điều kiện trước khi thay đổi chính phủ
Collins đề nghị, trước khi thay thế Diệm, phải bảo đảm Diệm
được Bảo Đại hoàn toàn ủng hộ trong việc tước quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia
và cơ quan An ninh khỏi Bình Xuyên.
Sau khi hoàn tất việc chuyển giao này, Diệm sẽ giữ được phần
nào thể diện, và Hoa Kỳ có thể chấp thuận việc bổ nhiệm người kế nhiệm.
Collins cho rằng không nên tiếp tục chờ đợi để Diệm có thêm
thời gian cải tổ chính phủ.
6. Triển vọng của Việt Nam
Mặc dù đề nghị thay thế Diệm, Collins khẳng định ông không
xem mục tiêu của Hoa Kỳ tại Việt Nam là thất bại.
Ông tin rằng những chương trình do Pháp và Hoa Kỳ xây dựng vẫn
có thể thực hiện thành công nếu có một chính phủ Việt Nam với sự lãnh đạo thích
hợp.
Ông cũng cho biết sẵn sàng trình bày thêm các bước thành lập
chính phủ mới và giải quyết vấn đề giáo phái trước mắt cũng như lâu dài nếu Bộ
trưởng Ngoại giao yêu cầu.
Lưu ý: Tài liệu số 105 ghi nhận tướng Ely kết luận cần thay
thế Diệm; tài liệu số 106 ghi nhận chính Collins, sau khi cân nhắc, cũng đi đến
kết luận cần thay thế Diệm. Đây là kiến nghị của Collins gửi Washington, chưa
phải quyết định chính thức của chính phủ Hoa Kỳ.
Nguồn: FRUS
1955–1957, tập I, tài liệu số 106.
106. Telegram From the Special Representative in Vietnam (Collins) to the Department of State1
4399. For Secretary from Collins.
Dear Mr. Secretary:
[Page 219]Even before receiving your kind letter (Deptel 43302) I had been considering writing you personally as to my estimate of President Diem’s chances of successfully remaining as President of Viet Nam. I have just filed a despatch (Embtel 43823) giving General Ely’s final views on this point. You and the President are entitled to my judgment in light of this and other recent events.
As you know, I have been doing everything within my power to assist Diem in accordance with my original directive from the President and subsequent instructions from you and the Department. In various messages, and in my January report, I have indicated my growing doubts as to Diem’s capacity for leadership under the difficult and complex conditions existing in Viet Nam.
I must say now that my judgment is that Diem does not have the capacity to achieve the necessary unity of purpose and action from his people which is essential to prevent this country from falling under Communist control. I say this with great regret, but with firm conviction.
During the five months that I have been here I have come to admire Diem greatly in many ways. He has valuable spiritual qualities, is incorruptible, is a devoted Nationalist, has great tenacity. However, these very qualities, linked with his lack of practical political sense, his inability to compromise, his inherent incapacity to get along with other able men, and his tendency to be suspicious of the motives of anyone who disagrees with him, make him practically incapable of holding this government together. As I have often pointed out, he pays more attention to the advice of his brothers Luyen and Nhu than he does to General Ely or me. He has consistently failed to decentralize responsibility to his ministers, or to consult with them in advance of reaching important decisions. This has resulted in the resignation of the few able men in his Cabinet who were not “yes men”.
I agree with the appraisal of General Ely and of men like Dr. Quat, Do and Minh, that Diem will not succeed in getting any new men of ability to join even a reorganized government. Damaging as the above facts are, perhaps even more serious is the President’s apparent incapacity for creative thinking and planning. At no time since I have been here has he offered to me a single constructive thought of his own volition. All of the progressive programs which we have attributed to him have in fact been developed through the cooperative efforts of General Ely and me, and our staffs. I am still not sure whether Diem really grasps the full significance of these programs, or the great difficulties of implementing them. Instead of [Page 220]sticking to the clear but difficult road leading to the conversion of these paper plans into accomplished facts, Diem has been ever ready like Don Quixote to dash off on side excursions to tilt with windmills. And while bent on these excursions, whether they be to displace officers of the army whom he regarded as loyal to General Hinh, to take action against Soai or Ba Cut, or to relieve a police chief, he loses all sense of direction toward the essential goals, and it is almost impossible to bring him back to the high road. We have had many such tiltings.
In summary, despite his several fine qualities, it is my considered judgment that the man lacks the personal qualities of leadership and the executive ability successfully to head a government that must compete with the unity of purpose and efficiency of the Viet Minh under Ho Chi Minh.
In saying this I hasten to add that I do not believe that Diem is indispensable for the accomplishment of our purposes in Viet Nam, that is, to save the country from Communism. Programs which General Ely and I have developed are, I believe, sound and susceptible of accomplishment. But our successors here must have a President and a Cabinet to work with, which to some degree will talk our language and will stick steadfastly to the implementation of these programs.
I believe that Tran Van Do or Dr. Quat could form and successfully head such a government.
If our government should accept such a change, I would urge that we stipulate as a prior condition the removal, by President Diem with the complete support of Bao Dai, of the control of the National Police and Sûreté from the Binh Xuyen. You may feel that if this is done, Diem should be given further time to see whether he can broaden his government and speed up progress. I believe it would be better not to wait. By having saved a certain amount of face for Diem by the transfer of police powers from the Binh Xuyen we should then accede to the appointment of Do or Quat as President of the country.
I feel it better not further to lengthen this letter by outlining the successive steps which I would recommend be followed in order to constitute a new government and settle the short and long term problems of the sects. I shall be prepared to submit such recommendations promptly, if you so desire.4
I fully appreciate gravity of the recommendations I have made above. I need not tell you with what a heavy heart I file this message. However, it is by no means with a feeling of defeat for our objective here. I still feel that under proper native leadership, which can [Page 221]be had, the programs which we have initiated can still be made effective and can save Viet Nam from Communism.
Faithfully, Joe Collins
- Source: Department of State, Central Files, 751G.00/4–755. Top Secret; Niact.↩
- Document 96.↩
- Supra.↩
- See Document 108.↩
