84. Ngày 31-03-1955, lúc 23 giờ – Collins quy phần lớn trách nhiệm cuộc khủng hoảng chính trị cho Ngô Đình Diệm và đề nghị xem xét các giải pháp thay thế chính phủ Diệm.
Link nguyên văn.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d84
48TL
GPT DỊCH
84. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam (Collins)
gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 31-03-1955, lúc 23 giờ.
Điện văn số 4263.
Tham chiếu điện văn số 4234 của Đại sứ quán, được gửi lặp lại
để thông báo cho Paris dưới số 1132.[2]
1.
Trước những diễn biến gần đây, giờ đây chúng ta phải thẳng
thắn đối diện với sự thật rằng Diệm đang điều hành một chính phủ gần như chỉ có
một mình ông, với hai người em trai là Luyện và Nhu làm cố vấn chính.
Tôi hết sức nghi ngờ rằng tình trạng này có thể kéo dài lâu.
2.
Trên thực tế, Diệm gần như hoàn toàn bị cô lập.
Bốn thành viên Hòa Hảo trong chính phủ đã từ chức. Bộ trưởng
Quốc phòng Minh, một người không thuộc đảng phái nào, đã từ chức.
Bốn thành viên Cao Đài trong chính phủ hiện cũng đã đệ đơn từ
chức lên Diệm, mặc dù các lực lượng Cao Đài đã được “sáp nhập” vào Quân đội Quốc
gia ngày 31-03, với lý do được nêu ra là “để Diệm được toàn quyền thành lập một
chính phủ phi chính trị gồm các chuyên viên kỹ thuật”.
(Xin đừng mong tôi giải thích thứ ngôn từ lộn xộn, khó hiểu
này.)
Theo những gì chúng tôi được biết, hôm nay Ngoại trưởng Đỗ
và các đồng sự thuộc nhóm Tinh Thần đã miễn cưỡng rút lại đơn từ chức, với điều
kiện Diệm:
(a) Tìm kiếm một giải pháp chính trị thay vì giải pháp dựa
trên vũ lực;
(b) Tham khảo ý kiến các thành viên Nội các về chính sách của
chính phủ.
Đây là lần thứ hai nhóm Tinh Thần cảnh báo Diệm, lần đầu vào
tháng Giêng.
Tôi hết sức nghi ngờ Diệm có thể thay đổi bản tính của mình
để thực sự tham khảo ý kiến các bộ trưởng và đối xử với họ như một tập thể cùng
làm việc.
Vì vậy, sự thỏa hiệp này có thể sẽ không kéo dài lâu.
Các tướng lãnh cao cấp của Quân đội Quốc gia không tỏ ra nhiệt
tình ủng hộ Diệm.
Tướng Vỹ đã nói với tôi một cách dứt khoát rằng ông phản đối
việc đưa Quân đội Quốc gia vào một cuộc nội chiến.
Tướng Tỵ đang chứng tỏ mình là một chỗ dựa yếu ớt, đúng như
điều chúng tôi từng lo ngại.
Việc các lực lượng Cao Đài dưới quyền Tướng Phương gia nhập
chính phủ Quốc gia ngày 31-03 không thể được xem là một yếu tố tạo nên sức mạnh
lâu dài cho Diệm, mặc dù ông tin rằng đó là như vậy.
3.
Tôi tin chắc rằng Diệm đã có một cơ hội công bằng để thiết lập
một chính phủ hoạt động có hiệu quả.
Bản thân ông hầu như không đưa ra được điều gì, nếu có, mang
tính xây dựng.
Chúng ta đã thấy cần phải giúp ông đề xuất, soạn thảo và cố
gắng làm cho phần lớn các chương trình của ông trở thành hiện thực.
Chúng ta đã làm mọi điều trong khả năng để ủng hộ và giúp đỡ
ông.
Chúng ta đã cố gắng hết sức để khiến ông thay đổi phương
pháp điều hành.
Không thể nghi ngờ rằng trong thời gian gần đây, người Pháp
không những nhìn chung đã chấm dứt việc cản trở Diệm, mà dưới sự chỉ đạo của
Ely, họ còn có những nỗ lực tích cực để giúp đỡ ông.
Để công bằng mà nói, phần lớn trách nhiệm đối với tình trạng
khủng hoảng nghiêm trọng mà Diệm hiện đang lâm vào phải được quy trực tiếp cho
chính Diệm.
4.
Có thể rằng, với tính khí của mình và sự bất lực đã được chứng
tỏ trong việc hợp tác theo tinh thần tập thể với bất kỳ ai ngoài các em trai,
Diệm có thể, dù không ý thức được điều đó, tìm cách điều hành đất nước bằng một
Nội các chỉ biết đóng dấu chấp thuận (rubber-stamp Cabinet).
Tôi tin chắc rằng một nỗ lực như vậy sẽ không tồn tại được
lâu, bởi đất nước sẽ không chấp nhận kiểu “chính phủ gia đình trị” (government
by family) mà anh em nhà Ngô đưa ra.
5.
Vì vậy, tôi tin rằng điều thiết yếu là phải xem xét những giải
pháp thay thế có thể có cho tình hình hiện nay.
Trong vài ngày qua, chúng tôi đã suy nghĩ về vấn đề này, vì
có vẻ chính phủ Diệm có thể sụp đổ do quá trình tan rã, do những nỗ lực của các
giáo phái, hoặc thậm chí do chính Diệm từ chức, một khả năng mà chúng tôi đã nhận
được những dấu hiệu và sẽ trình bày trong một điện văn tiếp theo.[3]
6.
Có vẻ như các giải pháp thay thế, theo thứ tự được mong muốn,
sẽ như sau:
(a) Thành lập một chính phủ mới do Trần Văn Đỗ làm người đứng
đầu, với chức danh Tổng thống;
(b) Giống như phương án (a), nhưng do Quát đứng đầu;
(c) Bảo Đại trở về để ủng hộ một chính phủ mới được thành lập
và lãnh đạo bởi Diệm;
(d) Bảo Đại trở về và đảm nhiệm chức vụ Tổng thống của một
chính phủ mới.
7.
Đỗ không phải là một người có cá tính mạnh và có thể từ chối
nhận trách nhiệm điều hành chính phủ.
Nhưng nếu ông đồng ý, chúng tôi tin rằng ông có thể có cơ hội
tốt nhất để thành công trong việc thành lập một chính phủ có thành phần rộng
rãi hơn, bao gồm những bộ trưởng tốt nhất trong Nội các hiện tại, những người
đã quen thuộc với các chương trình đang thực hiện.
Ông có khả năng làm việc với người khác và dường như biết
cách phân quyền.
Tôi tin chắc rằng ông sẽ sẵn lòng đưa vào chính phủ những
người như Bác sĩ Quát, vốn là bạn riêng của ông.
8.
Mặc dù cá nhân tôi tin rằng Quát là người mạnh mẽ và có năng
lực hơn Đỗ, nhưng lý do tôi đề nghị Quát là lựa chọn thứ hai vì ông được xem là
người miền Bắc và là thành viên Đảng Đại Việt, một đảng không được ưa chuộng ở
miền Nam và bị một số người quy trách nhiệm, dù không đúng, về việc mất Bắc Kỳ.
Các giáo phái có thể phản đối Quát rất mạnh mẽ, và trong
tình hình hiện nay, điều này có thể là một yếu tố quan trọng.
Nếu Đỗ từ chối thành lập chính phủ, thì theo quan điểm của
chúng tôi, Quát sẽ là lựa chọn tốt nhất tiếp theo.
9.
Xin xem phần 2, đoạn 3(b), điện văn Đại sứ quán số 2250, được
gửi lặp lại cho Paris dưới số 706,[4] để biết phần thảo luận về những điều kiện
có thể chi phối việc Bảo Đại trở về.
10.
Vấn đề các giáo phái sẽ vẫn tồn tại, bất kể ai đứng đầu
chính phủ.
Nhưng tình trạng bế tắc hiện nay phải được phá vỡ thật nhanh
chóng.
Như tôi đã đề cập ở trên, Diệm có thể quyết định từ chức.
Nếu ông tiếp tục tại chức và thúc đẩy hành động quân sự chống
lại các giáo phái, rất có thể ông sẽ gặp phải tình trạng bất tuân lệnh trong
quân đội.
Điều này sẽ dẫn đến những tình trạng còn tồi tệ hơn những gì
đã tồn tại vào mùa thu năm ngoái, và sẽ không thể chấp nhận được.
11.
Tôi mong Bộ Ngoại giao sớm nhất có thể đưa ra chỉ thị, bao gồm
cả việc có nên tiếp xúc với Đỗ và Quát hay không, cũng như phương cách tham khảo
ý kiến với người Pháp.
Vấn đề các giải pháp thay thế chính phủ Diệm có khả năng sẽ
được đưa ra thảo luận với người Pháp trong một hoặc hai ngày tới.[5]
Collins
Chú thích của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương (Central
Files), 751G.00/3–3155.
Phân loại: Tối mật (Top Secret); Ưu tiên (Priority).
Điện văn được gửi lặp lại cho Paris để thông báo.
[2] Trong điện văn này, ngày 30-03, Collins báo cáo rằng Ely
đã thông báo cho Đại sứ quán về việc từ chức của Ngoại trưởng Đỗ và các Bộ trưởng
phụ trách Hoạt động Xã hội và Y tế.
Ely cho rằng điều này tạo thành một cuộc khủng hoảng chính
trị nghiêm trọng, và Collins đồng ý, bởi nếu không thành lập Nội các mới, Diệm
về cơ bản đang điều hành chính phủ một mình.
Nguồn: Cùng hồ sơ đã dẫn, 751G.13/3–3055.
[3] Xem tài liệu tiếp theo, số 85, trong cùng tập FRUS.
[4] Điện văn đề ngày 13-12-1954. Để xem nguyên văn, tham khảo
Foreign Relations of the United States, 1952–1954, tập XIII, phần 2, trang
2362.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1952-54v13p2/pg_2362
[5] Một bản dự thảo của điện văn này được đính kèm theo bản
ghi nhớ của Đại tá Kelly gửi Kidder, Meloy và Sturm, đề ngày 31-03.
Kelly cho biết bản dự thảo đã được chuẩn bị vào buổi sáng
hôm đó và yêu cầu những người nhận chuẩn bị thảo luận về nội dung này vào cuối
ngày.
Những kiến nghị trong bản dự thảo tương tự các kiến nghị
trong điện văn đã gửi, nhưng bản dự thảo không có phần giải thích được trình
bày tại các đoạn 2, 3 và 4.
Nguồn: Collins Papers, Vietnam File, Series VIII, Diem.
Nguồn nguyên văn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Foreign Relations of
the United States, 1955–1957, Volume I, Vietnam, tài liệu số 84.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d84
Hết nguyên văn
Tóm lược:
Đại tướng J. Lawton Collins, Đại diện Đặc biệt của Tổng thống
Hoa Kỳ tại Việt Nam, gửi điện văn số 4263 cho Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, báo cáo
tình trạng khủng hoảng của chính phủ Ngô Đình Diệm và đề nghị xem xét các giải
pháp thay thế.
1. Chính phủ Diệm bị cô lập:
Collins nhận xét Diệm đang điều hành chính phủ gần như một
mình, với hai người em là Luyện và Nhu làm cố vấn chính.
Bốn thành viên Hòa Hảo, bốn thành viên Cao Đài và Bộ trưởng
Quốc phòng Minh đã từ chức. Ngoại trưởng Trần Văn Đỗ và nhóm Tinh Thần rút lại
đơn từ chức với điều kiện Diệm tìm giải pháp chính trị thay vì sử dụng vũ lực
và tham khảo ý kiến Nội các.
Collins nghi ngờ Diệm có thể thay đổi phương pháp điều hành
để hợp tác với các bộ trưởng.
2. Quân đội Quốc gia và lực lượng Cao Đài:
Tướng Vỹ phản đối việc đưa Quân đội Quốc gia vào nội chiến.
Collins nhận xét Tướng Tỵ là một chỗ dựa yếu.
Ngày 31-03, lực lượng Cao Đài dưới quyền Tướng Nguyễn Thành
Phương gia nhập chính phủ Quốc gia. Collins cho rằng việc này không tạo nên sức
mạnh lâu dài cho Diệm, mặc dù Diệm tin tưởng như vậy.
3. Collins quy trách nhiệm cuộc khủng hoảng cho Diệm:
Collins khẳng định Diệm đã có cơ hội công bằng để xây dựng một
chính phủ hữu hiệu. Hoa Kỳ đã giúp Diệm đề xuất, soạn thảo và thực hiện phần lớn
các chương trình, đồng thời cố gắng thuyết phục ông thay đổi phương pháp điều
hành.
Collins cũng ghi nhận người Pháp, dưới sự chỉ đạo của Tướng
Ely, đã ngừng cản trở và tích cực giúp đỡ Diệm.
Ông kết luận:
“Để công bằng mà nói, phần lớn trách nhiệm đối với tình trạng
khủng hoảng nghiêm trọng mà Diệm hiện đang lâm vào phải được quy trực tiếp cho
chính Diệm.”
Collins còn nhận xét rằng một chính phủ do Diệm điều hành với
Nội các chỉ biết chấp thuận quyết định của ông sẽ khó tồn tại lâu, vì đất nước
không chấp nhận kiểu “chính phủ gia đình trị” của anh em nhà Ngô.
4. Bốn giải pháp thay thế được Collins đề nghị:
Theo thứ tự ưu tiên do Collins đưa ra:
- Thành
lập chính phủ mới do Trần Văn Đỗ đứng đầu.
- Thành
lập chính phủ mới do Phan Huy Quát đứng đầu.
- Bảo Đại
trở về ủng hộ một chính phủ mới do Diệm lãnh đạo.
- Bảo Đại
trở về đứng đầu một chính phủ mới.
Collins nhận xét Trần Văn Đỗ có khả năng hợp tác và tập hợp
các thành phần chính trị. Phan Huy Quát được ông đánh giá có năng lực hơn nhưng
có thể gặp sự phản đối của các giáo phái.
5. Nguy cơ chính phủ Diệm sụp đổ:
Collins cho rằng chính phủ Diệm có thể sụp đổ do tan rã nội
bộ, do hành động của các giáo phái hoặc do chính Diệm từ chức.
Nếu Diệm tiếp tục sử dụng quân đội chống các giáo phái, ông
có thể gặp tình trạng bất tuân lệnh trong quân đội, dẫn đến tình hình nghiêm trọng
hơn.
Collins đề nghị Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ sớm chỉ thị về việc tiếp
xúc với Trần Văn Đỗ, Phan Huy Quát và tham khảo ý kiến người Pháp để tìm giải
pháp thay thế chính phủ Diệm.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, tập I, tài liệu
số 84, điện văn 4263, ngày 31-03-1955.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d84
