Link nguyên văn:
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d120?
GPT DỊCH
Tài liệu 120 (LQ) – Ngày 14-04-1955
Washington chưa đồng ý thay thế Ngô Đình Diệm và yêu cầu tránh đề nghị chung với Pháp
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang 248–249.
Địa điểm: Washington, ngày 14-04-1955, lúc 19 giờ 33 phút.
Điện văn số: 4537.
Người gửi: Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Foster Dulles.
Người nhận: Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Sài Gòn.
Mức độ mật: Tối mật – Ưu tiên – Hạn chế phổ biến.
Tham chiếu: Điện văn Sài Gòn số 4529 và điện văn Paris số 4436.
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày 14-04-1955, lúc 19 giờ 33 phút.
Điện văn số 4537
Tham chiếu điện văn Sài Gòn số 4529, được chuyển tiếp đến Paris với số 1191; và điện văn Paris số 4436, được chuyển tiếp đến Sài Gòn với số 652.
Chúng tôi hoàn toàn tán thành đoạn 4 trong điện văn Sài Gòn số 4529, và ông có thể thông báo điều đó cho Tướng Ely.
Chúng tôi muốn tránh tham gia vào bất kỳ đề nghị chung nào.
Chúng tôi chưa thông báo cho phía Pháp rằng Hoa Kỳ đã đồng ý thay thế ông Diệm. Chúng tôi chỉ nói rằng muốn biết sự đánh giá của phía Pháp đối với đề nghị của Tướng Ely.
Điều chúng tôi dự tính trong điện văn Bộ Ngoại giao số 4487 là để phía Pháp tự đưa ra kế hoạch của họ về việc ông Diệm tiếp tục giữ chức hay không. Kế hoạch ấy có thể được xem xét tại cuộc họp ở Washington.
Chúng tôi muốn đó là một đề nghị riêng của phía Pháp, chứ không phải một đề nghị chung.
Chúng tôi cho rằng việc cử Meloy và Sturm tham gia một ủy ban soạn thảo chung có thể khiến phía Pháp hiểu rằng bất kỳ kế hoạch nào được xây dựng cũng thực chất là đề nghị chung của Hoa Kỳ và Pháp.
Đây là điều chúng tôi muốn tránh, nhưng chúng tôi hiểu rằng sẽ khó rút lại lời đề nghị cho hai người này tham gia giúp đỡ.
Vì vậy, chúng tôi mong rằng các nhân viên của ông lập tức giảm nhẹ vai trò phối hợp với phía Pháp trong việc xây dựng những câu trả lời cho các câu hỏi của chúng tôi.
Làm như vậy, chúng tôi sẽ cảm thấy yên tâm hơn về đường lối hành động của mình, cũng như khi tái khẳng định chính sách đã nêu trong điện văn Bộ Ngoại giao số 4515 gửi Sài Gòn, được chuyển tiếp đến Paris với số 3635.
Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Paris được yêu cầu thông báo nội dung điện văn Bộ Ngoại giao số 3635 cho Văn phòng của Bảo Đại, ngoài việc thông báo cho Bộ Ngoại giao Pháp.
Dulles
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn và người soạn thảo
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1455.
Phân loại: Tối mật – Ưu tiên – Hạn chế phổ biến.
Điện văn do Hoey và Young soạn thảo, được MacArthur và Tyler thông qua, và Ngoại trưởng Dulles ký.
Điện văn cũng được gửi đến Paris theo mức độ ưu tiên.
Chú thích 2 – Cuộc trao đổi giữa Collins và Tướng Ely ngày 14-04-1955
Trong điện văn số 4529 ngày 14-04-1955, Collins báo cáo về Washington kết quả cuộc trao đổi với Tướng Ely.
Tướng Ely đề nghị hai người lập tức cùng nhau gửi những câu trả lời và kiến nghị chung đối với các câu hỏi mà Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã nêu trong điện văn số 3622 gửi Paris, được chuyển tiếp đến Sài Gòn với số 4487 (Tài liệu 117).
Collins từ chối đề nghị này và giải thích như sau:
“Tôi trả lời rằng tôi không nhận được chỉ thị nào như vậy từ Washington, và tôi tin chắc rằng Washington chưa đưa ra quyết định cuối cùng về quan điểm của mình đối với khả năng thay đổi Chính phủ Diệm.
Tôi cho rằng Washington sẽ coi trọng bất kỳ đề nghị nào mà cuối cùng tôi đưa ra, nhưng Washington sẽ không ‘mua mèo trong bị’.
Tôi tin chắc Washington sẽ dành quyền quyết định cho đến khi hiểu rõ Chính phủ Pháp thực sự dự tính điều gì trong giải pháp tổng thể của họ đối với tình hình Việt Nam.
Vì vậy, tôi lấy làm tiếc rằng hiện nay tôi không thể tham gia đưa ra những câu trả lời chung đối với các câu hỏi được nêu trong điện văn Bộ Ngoại giao số 4487.
Tôi nói rằng khi nào và nếu Washington đồng ý ủng hộ một chính phủ mới, thì lúc đó Tướng Ely và tôi cùng đưa ra những kiến nghị chung sẽ là điều thích hợp.
Tuy nhiên, phải cố gắng bằng mọi cách để trình bày những thay đổi như xuất phát từ sáng kiến của người Việt Nam, chứ không phải là một giải pháp của Pháp, Hoa Kỳ hoặc liên hợp Pháp – Mỹ.
Tướng Ely đồng ý.”
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1455.
Chú thích 3 – Điện văn Paris số 4436
Xem Tài liệu 118.
Chú thích 4 – Điện văn Bộ Ngoại giao số 4487
Điện văn này được in dưới số 3622 gửi Paris, tức Tài liệu 117.
Chú thích 5 – Báo cáo tiếp theo của Collins ngày 15-04-1955
Trong điện văn số 4568 gửi từ Sài Gòn ngày 15-04-1955, Collins báo cáo rằng các nhân viên của ông đã nói rõ với những người đồng cấp phía Pháp ở cấp làm việc rằng:
Chưa có quyết định nào về việc thay thế ông Diệm.
Những câu trả lời do phía Pháp soạn thảo để đáp lại các câu hỏi của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ không thể được xem là câu trả lời chung của hai nước.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1555.
Chú thích 6 – Chính sách Hoa Kỳ đã công bố
Xem chú thích 4 của Tài liệu 119.
Đây là nội dung liên quan đến điện văn số 4515 ngày 13-04-1955, trong đó Washington chỉ thị Collins bác bỏ bản tin cho rằng Hoa Kỳ đã đồng ý với Pháp về việc thay thế ông Diệm.
Chú thích 7 – Thông báo cho Văn phòng Bảo Đại
Theo điện văn Paris số 4488 ngày 15-04-1955, việc thông báo nội dung điện văn số 3635 cho Văn phòng Bảo Đại đã được thực hiện.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1555.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Điện văn ngày 14-04-1955 cho thấy Washington tiếp tục giữ quyền quyết định về việc có thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm hay không, đồng thời yêu cầu Collins tránh để phía Pháp hiểu rằng Hoa Kỳ đã đồng ý cùng thực hiện kế hoạch thay thế.
Năm điểm chính:
1. Washington chưa đồng ý thay thế ông Diệm. Bộ Ngoại giao khẳng định chưa thông báo với Pháp về bất kỳ quyết định đồng ý thay thế nào.
2. Yêu cầu Pháp tự trình bày kế hoạch. Washington muốn phía Pháp đưa ra đề nghị riêng để Hoa Kỳ xem xét, thay vì hai nước cùng soạn thảo một kế hoạch.
3. Tránh đề nghị chung Pháp – Mỹ. Washington lo ngại sự tham gia của Meloy và Sturm vào ủy ban soạn thảo chung có thể khiến Pháp hiểu rằng Hoa Kỳ đã cùng đứng tên đề nghị.
4. Collins đã từ chối đề nghị của Tướng Ely. Ông khẳng định chưa có chỉ thị của Washington và chưa thể cùng phía Pháp đưa ra kiến nghị thay thế chính phủ.
5. Tiếp tục thông báo lập trường cho Pháp và Bảo Đại. Washington yêu cầu Đại sứ quán tại Paris thông báo chính sách đã nêu trong điện văn số 4515 cho Bộ Ngoại giao Pháp và Văn phòng Bảo Đại.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
Thứ nhất – Washington phân biệt việc xem xét thay thế ông Diệm với việc chính thức đồng ý thay thế.
Collins đã đề nghị thay thế ông Diệm trong các điện văn trước. Tuy nhiên, đến ngày 14-04-1955, Washington vẫn chưa đưa ra quyết định cuối cùng.
Việc yêu cầu Pháp trình bày kế hoạch không có nghĩa Hoa Kỳ đã chấp thuận kế hoạch ấy.
Thứ hai – Washington đặc biệt thận trọng về vai trò của Hoa Kỳ và Pháp trong việc thay đổi chính phủ Việt Nam.
Dulles không muốn xuất hiện một đề nghị chung Pháp – Mỹ về việc thay thế ông Diệm.
Collins cũng nói rõ với Tướng Ely rằng, ngay cả khi có thay đổi chính phủ, phải cố gắng để sự thay đổi ấy được trình bày là sáng kiến của người Việt Nam.
Điểm này tiếp nối mối quan tâm đã xuất hiện trong Tài liệu 116 và 119, nhưng Tài liệu 120 nhấn mạnh thêm việc không để phía Pháp hiểu nhầm rằng Hoa Kỳ đã chính thức tham gia một kế hoạch chung.
Kết luận: Đến ngày 14-04-1955, Collins vẫn theo đuổi phương án thay thế Chính phủ Diệm, trong khi Washington chưa quyết định chấp thuận. Dulles yêu cầu giữ riêng lập trường của Hoa Kỳ, để Pháp tự đưa ra kế hoạch và tránh mọi biểu hiện cho thấy hai nước đã cùng quyết định việc thay đổi chính phủ Việt Nam.
