Ngày 11-04-1955 có 04 điện văn.
Tài liệu số 115 – Ngày 11-04-1955 (Lưu hành giới hạn).
Nội dung: Washington tạm hoãn quyết định về phương án thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm và yêu cầu Đại sứ Collins làm rõ thêm một số vấn đề.
Link chính thức – Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (FRUS 1955–1957, Tập I):
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d115?GPT DỊCH
Nguồn: Foreign Relations of the United States (FRUS),
1955–1957, Volume I, Vietnam, Tài liệu số 115, trang 240.
Thời gian: Washington, ngày 11-4-1955, lúc 7 giờ 59 phút tối.
Người gửi: Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Foster Dulles.
Người nhận: Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam, dành riêng cho
Tướng J. Lawton Collins.
Phân loại: Tối mật (Top Secret); khẩn cấp (Niact).
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, April 11, 1955—7:59 p.m.
Điện văn số 4466. Chỉ riêng Collins được xem, do Ngoại trưởng
gửi.
1.
Chúng tôi đã nhận được điện văn số 4452 của ông. Các đề nghị
và ý kiến của ông đang được xem xét kỹ lưỡng.
Tôi hết sức đánh giá cao sự rõ ràng trong những nhận định của
ông, cũng như tính đầy đủ trong những câu trả lời của ông đối với các ý kiến và
câu hỏi của chúng tôi.
Trong khi xem xét quyết định chấp thuận đề nghị của ông, có
một số vấn đề liên quan đến thời điểm và hình thức thực hiện cần được làm rõ.
2. Về thời điểm
Chúng tôi muốn biết quan điểm của ông về những vấn đề sau
đây:
a) Chính phủ Hoa Kỳ cần phải đưa ra quyết định cuối cùng sớm
đến mức nào?
b) Theo dự tính của ông, mỗi bước trong sáu bước đầu tiên được
trình bày ở phần một của điện văn số 4448 sẽ cần bao nhiêu ngày để thực hiện?
c) Tại đây, chúng tôi có quan điểm rất rõ ràng rằng Hoa Kỳ không
nên đưa ra bất kỳ quyết định cuối cùng nào với phía Pháp, trừ khi và cho đến
khi chúng ta nhận được từ họ những bảo đảm minh bạch về việc chính phủ trung
ương tiếp nhận quyền kiểm soát lực lượng Cảnh sát Quốc gia, bao gồm thời điểm
và phương thức thực hiện, với điều kiện rõ ràng là Pháp phải hỗ trợ về tinh thần
và hậu cần.
Ngoài ra, chúng tôi không muốn đưa ra cam kết về nguyên tắc
đối với việc thay thế trước khi chắc chắn rằng có thể đạt được sự đồng thuận về
một ứng cử viên mà chúng ta chấp nhận được.
Đây là điều kiện tiên quyết trước khi chúng ta thông báo cho
phía Pháp về quyết định cuối cùng.
Liệu có cần thêm những bảo đảm nào khác hay không?
Vì vấn đề này ảnh hưởng đến thời điểm thực hiện các đề nghị
của ông, chúng tôi muốn biết ý kiến của ông về phương diện này.
Ngoài ra, ngay khi phía Pháp được thông báo rằng chúng ta đã
quyết định chấp thuận, tin tức có thể bị tiết lộ. Khi đó, Diệm có thể biết được
đề nghị này và thực hiện một số hành động đối phó.
d) Từ những cân nhắc nói trên, chúng tôi tự hỏi liệu có nên
hoãn mọi sự thay đổi cho đến sau Hội nghị Bandung hay không.
Dù sao đi nữa, có thể sẽ không thực hiện được chương trình
này trước khi hội nghị khai mạc.
Nếu Diệm biết được quyết định của Pháp và Hoa Kỳ liên quan đến
việc thay thế ông, có thể xảy ra nguy cơ ông lợi dụng diễn biến này ngay tại hội
nghị.
e) Một vấn đề khác về thời điểm liên quan đến cuộc bầu cử Quốc
hội Quốc gia lâm thời, dự kiến tổ chức ngày 15 tháng 5.
Nếu những bước mà ông trình bày trong điện văn số 4448 được
bắt đầu sau khi Hội nghị Bandung kết thúc, việc lựa chọn người kế nhiệm có thể
diễn ra gần như cùng lúc với cuộc bầu cử Quốc hội.
Điều này có thể gây thêm phức tạp liên quan đến phản ứng của
Quốc hội và việc Quốc hội không thể tham gia vào một chính phủ mới.
f) Khi đã có quyết định chắc chắn, và tùy thuộc vào câu trả
lời của ông đối với những vấn đề nêu trên, ông có cho rằng phản hồi của chúng
ta nên được chuyển cho phía Pháp tại Paris, hay do chính ông thông báo tại Sài
Gòn?
3. Về hình thức thực hiện
Có lẽ cần xem xét cách tiếp tục tận dụng những ưu điểm của
Diệm, đồng thời làm cho phương thức chuyển giao quyền lực có vẻ như xuất phát từ
sáng kiến của người Việt Nam.
a) Chúng tôi đã nghĩ đến một giải
pháp trung gian, theo đó không hoàn toàn loại Diệm ra khỏi chính trường, nhưng
cũng không giữ ông ở địa vị hiện nay với đầy đủ quyền hành — điều mà ông
đã chỉ ra một cách rất thuyết phục rằng hiện nay dường như không thể thực hiện
được.
Thay vào đó, liệu có thể hình
dung một sự sắp xếp chuyển tiếp, theo đó, nếu có thể, Diệm vẫn giữ một chức vụ
tổng quát nào đó, chẳng hạn làm Chủ tịch một hội đồng mới, nhằm tận dụng những
phẩm chất tốt và uy tín chung của ông với tư cách là một người theo chủ nghĩa
quốc gia, trong khi giao việc điều hành chi tiết chương trình cho Quát
hoặc Đỗ, những người mà theo ông nhận định có khả năng cá nhân để lãnh đạo và
điều khiển con người trong hoàn cảnh Việt Nam?
Ở giai đoạn chuyển tiếp, dự kiến
việc triệu tập Quốc hội Quốc gia lâm thời vào tháng 6 có thể tạo cho các định
chế và nhân vật chính trị Việt Nam một tính chất ổn định lâu dài hơn.
Có thể một chính phủ tập trung quyền lực mạnh mẽ dưới sự
lãnh đạo của một cá nhân là điều không thực tế, chừng nào chưa có một nhân vật
thực sự đủ mạnh để đối phó với các nhóm đang tranh chấp nhau.
Vì vậy, xét trên nhiều phương diện, có lẽ tốt hơn nên làm
cho sự chuyển đổi từ Diệm sang một người khác bớt rõ rệt, đồng thời phân chia
quyền lực và trách nhiệm cho một số người Việt Nam có năng lực nhất hiện có.
Tại đây, chúng tôi không ở vào vị trí có thể đề nghị phương
thức cụ thể hoặc hình thức tổ chức để thực hiện đường hướng này, nhưng chúng
tôi muốn nghe những đề nghị của ông.
b) Chúng tôi cũng quan tâm đến việc liệu phương thức mà ông
đề nghị trong các đoạn 2, 3 và 4 của điện văn số 4448 có thể tạo được ấn tượng
rằng quyết định và cách thức chuyển giao quyền lực phần lớn xuất phát từ chính
người Việt Nam hay không.
Nếu Diệm gặp phải sự chống đối về
cá nhân và chính trị từ chính đồng bào mình đến mức một mình ông không thể
thành lập một cơ cấu chính quyền mới hoặc tiếp tục điều hành, như ông đã nhấn mạnh
rằng đó chính là tình hình hiện nay, thì những điều kiện để thực hiện sự thay đổi
sẽ ít gây tổn hại hơn cho vị thế của chúng ta tại châu Á và thuận lợi
hơn cho việc kế nhiệm có hiệu quả, nếu chính người Việt Nam đứng ra đề nghị
thành lập chính phủ mới.
Dulles
II. CHÚ THÍCH
Chú thích 1
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–1055. Tối mật; khẩn cấp.
Mặc dù Young được ghi là người soạn thảo điện văn này và
Robertson là người duyệt, nhưng hai bản dự thảo điện văn trước đó (Tài liệu số
112 và 113), cùng các cuộc điện đàm liên quan được mô tả trong phần chú thích của
hai tài liệu ấy, cho thấy điện văn này đã được thảo luận ở cấp cao hơn nhiều.
Việc điện văn này khác biệt rất lớn so với những bản dự thảo
trước đó đã được Eisenhower và Dulles sửa đổi dẫn đến kết luận rằng, tại cuộc họp
lúc 5 giờ chiều ngày 11 tháng 4, được đề cập trong chú thích 1 của Tài liệu số
113, quyết định đã được đưa ra là hoãn việc cho phép Collins tiến hành các kế
hoạch thay thế Diệm.
Không tìm thấy biên bản hoặc báo cáo nào về cuộc họp lúc 5
giờ chiều. Tuy nhiên, một bản ghi nhớ của Young gửi Robertson ngày 11 tháng 4
cho thấy Young không tán thành việc thay thế Diệm vào thời điểm đó.
Bản ghi nhớ của Young có nội dung như sau:
“Chúng ta có thể chấp nhận về nguyên tắc đề nghị của
Collins. Nhưng tôi không cho rằng chúng ta nên đi theo công thức trắng hoặc đen
của ông ấy. Chúng ta không nên loại bỏ Diệm một cách quá đột ngột hoặc hoàn
toàn. Có một số phương án kết hợp trung gian đáng được nghiên cứu.
Điện văn đính kèm được soạn theo đường hướng này.
Ngoài ra, tôi cho rằng phương thức chuyển giao mà Collins đề
nghị rõ ràng sẽ khiến giải pháp mới và việc áp dụng giải pháp ấy mang dấu ấn của
Pháp và Hoa Kỳ.”
(Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1155.)
Không tìm thấy bản dự thảo điện văn mà Young đề cập đính kèm
với bản ghi nhớ của ông.
Dường như đã có hai bản dự thảo điện văn được thảo luận tại
cuộc họp lúc 5 giờ chiều ngày 11 tháng 4.
Cách diễn đạt trong cuộc điện đàm giữa Robertson và Dulles,
được trích dẫn trong chú thích 1 của Tài liệu số 113, củng cố nhận định này:
“Young đang ở cùng R[obertson], và ông ấy có một bản điện
văn. … Ngoại trưởng đã soạn lại bản điện văn.”
(Chữ in nghiêng được Ban Biên tập thêm vào.)
Nếu đúng như vậy, thì tại cuộc họp lúc 5 giờ chiều, quyết định
đã được đưa ra là gửi một điện văn dựa trên phiên bản của Young, thay vì bản dự
thảo đã được Eisenhower và Dulles sửa đổi.
Chú thích 2
Điện văn số 4452 của Collins được công bố trong Tài
liệu số 110.
Chú thích 3
Điện văn số 4448 của Collins được công bố trong Tài
liệu số 108.
Hết nguyên văn
III. TÓM LƯỢC TÀI LIỆU
Ngày 11-4-1955, Ngoại trưởng Dulles gửi điện văn số 4466 cho
Collins, yêu cầu làm rõ các điều kiện trước khi Hoa Kỳ quyết định về đề nghị
thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm.
Nội dung chính gồm:
1. Chưa quyết định thay thế Diệm: Washington đang xem xét đề
nghị của Collins và yêu cầu xác định thời hạn cần thiết để đưa ra quyết định
cũng như thời gian thực hiện từng bước.
2. Đặt điều kiện đối với Pháp: Trước khi quyết định, Hoa Kỳ
muốn Pháp bảo đảm việc chuyển quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia cho chính phủ
trung ương, có hỗ trợ về tinh thần và hậu cần. Đồng thời, hai bên phải thống nhất
được một nhân vật kế nhiệm mà Hoa Kỳ chấp nhận.
3. Cân nhắc thời điểm chính trị: Washington lo ngại việc
thay thế Diệm có thể ảnh hưởng đến Hội nghị Bandung và cuộc bầu cử Quốc hội Quốc
gia lâm thời dự kiến ngày 15-5-1955.
4. Đề nghị giải pháp trung gian: Dulles nêu khả năng giữ Diệm
trong một chức vụ có tính chất tổng quát, chẳng hạn Chủ tịch một hội đồng mới,
trong khi giao quyền điều hành thực tế cho Quát hoặc Đỗ.
5. Muốn sự thay đổi mang hình thức sáng kiến Việt Nam:
Washington quan tâm đến việc chuyển giao quyền lực không bị xem là quyết định
do Pháp và Hoa Kỳ áp đặt, nhằm tránh gây tổn hại cho vị thế của Hoa Kỳ tại châu
Á.
6. Hoãn cho phép Collins hành động: Theo nhận định của Ban
Biên tập FRUS, cuộc họp cấp cao ngày 11-4-1955 đã dẫn đến quyết định hoãn việc
cho phép Collins tiến hành kế hoạch thay thế Diệm. Nhận định này được rút ra từ
việc đối chiếu các bản dự thảo và tài liệu liên quan, chứ không phải từ biên bản
cuộc họp đã được tìm thấy.
IV. LƯU Ý VỀ GIÁ TRỊ TÀI LIỆU
Điện văn số 115 cho thấy một điểm cần phân biệt rõ trong hồ
sơ lịch sử:
Collins đề nghị thay thế Diệm, nhưng Washington chưa chấp
thuận cho thực hiện đề nghị ấy.
Dulles không bác bỏ ngay phương án của Collins. Ông yêu cầu
làm rõ điều kiện, thời điểm và phương thức thực hiện, đồng thời đưa ra khả năng
giữ Diệm trong một vai trò khác.
Đặc biệt, đoạn 3(b) cho thấy Washington quan tâm không chỉ đến
việc ai sẽ nắm quyền mà còn đến việc ai sẽ đứng ra đề nghị thay đổi chính phủ.
Dulles muốn sáng kiến ấy xuất phát từ phía người Việt Nam để hạn chế tổn hại
cho vị thế Hoa Kỳ tại châu Á.
Điểm cuối cùng cần giữ đúng theo nguồn: việc cuộc họp ngày
11-4 quyết định hoãn cho phép Collins thay thế Diệm là kết luận của Ban Biên tập
FRUS dựa trên các tài liệu liên quan, không phải một quyết định được ghi trực
tiếp trong nội dung điện văn.
Kết luận ngắn: Tài liệu số 115 đánh dấu việc Washington chuyển
từ xem xét kế hoạch thay thế Diệm của Collins sang yêu cầu nghiên cứu thêm các
phương án chuyển tiếp, trong đó có khả năng giữ Diệm ở một vị trí hạn chế quyền
lực.
