Washington yêu cầu Collins trở về để trực tiếp tham khảo với Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và CIA về kế hoạch thay thế ông Diệm. Trong thời gian Collins vắng mặt, Dulles yêu cầu duy trì thẩm quyền của ông Diệm và không để Pháp tự ý hành động.
Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d121?
GPT DỊCH
Tài liệu 121 (LQ) – Ngày 16-04-1955
Tựa: Washington triệu Collins về tham khảo trước khi quyết định thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang 250–251.
Địa điểm: Washington, ngày 16-04-1955, lúc 15 giờ 12 phút.
Điện văn số: 4575.
Người gửi: Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Foster Dulles.
Người nhận: Đại diện đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam, J. Lawton Collins.
Mức độ mật: Tối mật – Khẩn – Chỉ Collins được đọc.
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày 16-04-1955, lúc 15 giờ 12 phút.
Điện văn số 4575 – Ngoại trưởng gửi riêng Collins.
Tôi rất nghi ngờ rằng Hoa Kỳ có thể đưa ra bất kỳ cam kết hữu hiệu nào đối với một chương trình thay thế ông Diệm, nếu ông không trực tiếp trở về Washington để cùng chúng tôi xem xét chương trình ấy.
Để bất kỳ kế hoạch mới nào có thể thành công, Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và CIA cần phải có sự hiểu biết và thống nhất sâu sắc hơn mức có thể đạt được qua trao đổi điện văn.
Ngoài ra, cũng cần tham khảo ý kiến một số lãnh đạo Quốc hội. Nếu không, tôi e rằng sẽ có rất ít khả năng nhận được những khoản ngân sách cần thiết.
Vì vậy, với sự đồng thuận ở cấp cao nhất, tôi đề nghị rằng ngay sau khi nhận được những đề nghị của phía Pháp, ông hãy mang các đề nghị ấy trở về Washington càng nhanh càng tốt để trực tiếp tham khảo tại đây.
Chúng tôi nhận thức được những rủi ro khi ông vắng mặt tại Sài Gòn trong thời điểm hết sức quan trọng này.
Tuy nhiên, chúng tôi cũng nhận thấy rằng, xét theo khuynh hướng suy nghĩ chung hiện nay tại Washington, hầu như không thể thực hiện hữu hiệu việc chuyển sang một chính phủ khác nếu không có sự tham khảo trực tiếp.
Tôi hy vọng ông nhận thấy rằng tình hình có thể được duy trì nguyên trạng trong thời gian ông vắng mặt và việc ông trở về Washington sẽ không bị hiểu sai.
Trừ khi ông nghĩ ra được một lý do thích hợp hơn, ông có thể nói rằng các phiên điều trần của Quốc hội về Đạo luật An ninh Tương trợ cho năm tới sắp bắt đầu, và khoản ngân sách dành cho Việt Nam là một trong những khoản mục quan trọng nhất. Vì vậy, ông được yêu cầu có mặt tại Washington trong một thời gian ngắn để phục vụ mục đích ấy.
Tôi hy vọng rằng, nếu ông chấp nhận kế hoạch này, ông sẽ làm mọi điều có thể để bảo đảm quyền hành của ông Diệm được duy trì đầy đủ trong thời gian ông vắng mặt.
Chúng tôi cho rằng sẽ là một tai họa nếu phía Pháp đơn phương thực hiện những hành động mà trên thực tế sẽ thay thế ông Diệm, hoặc làm suy yếu quyền hành của ông đến mức buộc phải thay thế ông, trước khi biết chắc liệu có một chương trình thay thế nào được cả hai chính phủ chúng ta đồng ý hay không.
Tướng Ely cần hiểu rằng tình hình trong vấn đề này hết sức tế nhị.
Bất kỳ nỗ lực nào của phía Pháp nhằm thúc ép chúng ta phải hành động vội vàng hoặc buộc chúng ta phải quyết định theo ý họ gần như chắc chắn sẽ gây hậu quả nghiêm trọng cho quan hệ Pháp – Mỹ nói chung.
Đặc biệt, điều đó có thể dẫn đến việc Quốc hội Hoa Kỳ quyết định cắt các khoản ngân sách viện trợ và chấp nhận để mất Việt Nam, với lập luận rằng tiền bạc và công sức sẽ được sử dụng có hiệu quả hơn ở nơi khác.
Điều này cũng có thể khiến khoản ngân sách viện trợ dành cho Quân đoàn Viễn chinh Pháp (FEC) bị cắt.
Trong trường hợp ông đồng ý bay về Washington, để giúp ông di chuyển nhanh chóng, Đô đốc Stump, hiện đang có mặt tại Washington, cho biết ông có thể thu xếp phương tiện vận chuyển trực tiếp của Bộ Quốc phòng từ Manila.
Dulles
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Cuộc họp tại Washington ngày 16-04-1955
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1655.
Phân loại: Tối mật – Khẩn.
Điện văn do chính Ngoại trưởng Dulles soạn thảo và ký.
Vào giữa trưa ngày 16-04-1955, Dulles họp với Radford, Anderson, Wisner, Stump và Hoover để thảo luận việc gửi điện văn này.
Trong cuộc họp đã diễn ra hai cuộc điện thoại, đều được ghi chép lại.
Cuộc điện thoại thứ nhất – Lúc 12 giờ 48 phút
Dulles gọi cho Hagerty, lúc ấy đang ở cùng Tổng thống Eisenhower tại Augusta, bang Georgia.
Ông yêu cầu Hagerty thông báo cho Tổng thống rằng những người tham dự cuộc họp đã đồng thuận về việc Collins cần trở về Washington để thảo luận kế hoạch thay thế ông Diệm, bởi một quyết định như vậy không thể được đưa ra chỉ bằng trao đổi điện văn.
Cuộc điện thoại thứ hai – Lúc 13 giờ 09 phút
Dulles gọi cho MacArthur, thông báo về cuộc họp và quyết định yêu cầu Collins trở về tham khảo.
Dulles nói thêm rằng những người dự họp:
“Cho rằng tình hình giữa chúng ta đang trở nên quá rối rắm, nên chúng ta phải yêu cầu ông ấy trở về.”
Sau đó, Ngoại trưởng đọc bản dự thảo điện văn cho MacArthur nghe để xin sự chấp thuận.
MacArthur đồng ý, nhưng đề nghị Dulles có thể bổ sung vào đoạn cuối một chi tiết liên quan đến khả năng Quốc hội cắt ngân sách viện trợ cho Việt Nam.
Đó là khoản 100 triệu đô la dành cho Quân đoàn Viễn chinh Pháp (FEC).
MacArthur lưu ý rằng phía Pháp đang trông chờ nhận được khoản viện trợ này từ Hoa Kỳ.
Dulles trả lời rằng ông có thể bổ sung chi tiết ấy.
Nguồn: Hai biên bản ghi nhớ ngày 16-04-1955, Thư viện Eisenhower, Hồ sơ Dulles, General Telephone Conversations.
Chú thích 2 – Cuộc trao đổi giữa Dulles và Tổng thống Eisenhower ngày 17-04-1955
Theo biên bản ghi nhớ cuộc trao đổi do Dulles lập ngày 17-04-1955, ông đến Augusta để gặp Tổng thống Eisenhower, bắt đầu lúc 12 giờ 30 phút.
Hai người bàn về nhiều vấn đề khác nhau. Phần liên quan đến Việt Nam được ghi lại như sau:
“Tôi đưa cho Tổng thống xem một bản sao điện văn gửi Collins đề nghị ông ấy trở về Washington (điện văn 4575).
Trước đó, tôi đã trao đổi qua điện thoại với Tổng thống về nguyên tắc của đề nghị này, và Tổng thống đã tỏ ý đồng thuận.
Chúng tôi bàn về tình hình.
Tôi cho biết rằng ... đặc biệt là Tướng [nguyên văn ghi như vậy] Lansdale, tin tưởng ông Diệm nhiều hơn Collins.
Tôi nghĩ rằng cảm giác của Collins cho rằng ông Diệm không tin tưởng mình xuất phát từ việc ông Diệm không tham khảo ý kiến Collins về một số vấn đề mà ông Diệm cho rằng Collins có thể cảm thấy bị ràng buộc bởi danh dự phải tiết lộ cho Tướng Ely.
Tổng thống đồng ý rằng chúng ta không nên đổi ngựa khi chưa có con ngựa khác để thay thế.
Tổng thống cũng bày tỏ lo ngại về phản ứng của Quốc hội và cho rằng điều đó gần như chắc chắn sẽ dẫn đến việc cắt khoản viện trợ 100 triệu đô la dành cho Quân đoàn Viễn chinh Pháp.
(Khi tôi chuẩn bị rời đi để ra sân bay, tôi nhận được tin Collins đang lên đường và dự kiến đến Washington vào sáng thứ Sáu tuần tới, ngày 22 tháng 4.
Tôi đã thu xếp chuyển thông tin này đến Tổng thống.)”
Nguồn: Thư viện Eisenhower, Hồ sơ Dulles, Meetings with the President.
Chú thích 3 – Thông cáo báo chí ngày 18-04-1955
Nội dung thông cáo báo chí ngày 18-04-1955 về việc Collins trở về Washington được lưu trong điện văn số 3687 gửi Paris cùng ngày.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.5–MSP/4–1855.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Điện văn ngày 16-04-1955 cho thấy Washington chưa quyết định thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm. Ngoại trưởng Dulles yêu cầu Collins trực tiếp trở về Hoa Kỳ để thảo luận với các cơ quan liên quan trước khi có quyết định chính thức.
Năm điểm chính:
1. Triệu Collins về Washington. Dulles cho rằng không thể quyết định một kế hoạch thay thế ông Diệm chỉ qua điện văn. Collins cần trực tiếp thảo luận với Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và CIA.
2. Cần sự đồng thuận và ngân sách của Quốc hội. Một kế hoạch thay đổi chính phủ phải tính đến phản ứng của Quốc hội Hoa Kỳ và khả năng được cấp ngân sách cần thiết.
3. Duy trì quyền hành của ông Diệm. Washington yêu cầu Collins bảo đảm quyền hành của ông Diệm không bị suy yếu trong thời gian Collins vắng mặt.
4. Ngăn Pháp đơn phương hành động. Dulles cảnh báo rằng nếu Pháp tự ý thay thế hoặc làm suy yếu ông Diệm, quan hệ Pháp – Mỹ có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng và Quốc hội Hoa Kỳ có thể cắt viện trợ.
5. Tổng thống Eisenhower đồng ý chưa thay thế khi chưa có phương án khác. Trong cuộc trao đổi ngày 17-04-1955, Eisenhower tán thành quan điểm không nên thay ông Diệm trước khi có người hoặc kế hoạch thay thế thích hợp.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
Thứ nhất – Washington chưa chấp nhận đề nghị thay thế ông Diệm của Collins.
Từ Tài liệu 116 ngày 12-04 đến Tài liệu 121 ngày 16-04-1955, Collins liên tục thúc đẩy việc sớm quyết định thay thế ông Diệm.
Tuy nhiên, Washington vẫn chưa chấp thuận. Thay vào đó, Dulles yêu cầu Collins trở về để trực tiếp trình bày và thảo luận.
Điều này cho thấy đề nghị của Collins vẫn đang trong quá trình xem xét, chưa trở thành chính sách chính thức của Hoa Kỳ.
Thứ hai – Trong nội bộ Hoa Kỳ đã xuất hiện những đánh giá khác nhau về ông Diệm.
Chú thích 2 ghi lại nhận xét của Dulles rằng Lansdale tin tưởng ông Diệm nhiều hơn Collins.
Đây là một chi tiết quan trọng, vì nó cho thấy Washington không chỉ tiếp nhận đánh giá của Collins mà còn có những nguồn nhận định khác về tình hình Việt Nam.
Tuy nhiên, tài liệu này chưa trình bày đầy đủ những căn cứ khiến Lansdale tin tưởng ông Diệm hơn Collins.
Kết luận: Đến ngày 16-04-1955, Washington vẫn chưa quyết định thay thế Ngô Đình Diệm. Dulles yêu cầu Collins trở về tham khảo trực tiếp, đồng thời chỉ thị phải duy trì quyền hành của ông Diệm và ngăn phía Pháp đơn phương hành động. Cuộc trao đổi ngày 17-04 cho thấy Tổng thống Eisenhower cũng tán thành việc chưa thay đổi chính phủ khi chưa có một phương án thay thế được chấp nhận.
