Một số sĩ quan cao cấp của Quân đội Việt Nam kiên quyết phản đối cách hành động như vậy, và bản thân quân đội cũng không muốn lao vào một cuộc chiến mới chống các giáo phái trên những cánh đồng lúa và trong rừng rậm.
Link nguyên văn.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d110?
GPT DỊCH
10-04-1955, 22 giờ – Số 110 (Tối mật): Collins tái khẳng định
đề nghị thay thế Ngô Đình Diệm, giải thích những hạn chế trong năng lực điều
hành chính phủ và nguy cơ nội chiến.
110. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam
(Collins) gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ [1]
Sài Gòn, ngày 10 tháng 4 năm 1955 – 10 giờ tối.
4452. Collins gửi Bộ trưởng Ngoại giao. Tham chiếu các điện
văn số 4438 [2] và 4444 [3] của Bộ Ngoại giao, vừa nhận được.
1. Tham chiếu các đoạn 2 và 4 của điện văn Bộ Ngoại giao
số 4438:
a. Mặc dù có lẽ tồn tại một số khác biệt giữa quan điểm của
chúng ta về Bình Xuyên và quan điểm của Paris, tạo ra ấn tượng rằng Paris có
khuynh hướng xem Bình Xuyên và các giáo phái khác ở cùng một vị thế với chính
phủ Diệm, nhưng trên thực tế, điều này không đúng trong quan hệ giữa Ely và
tôi.
Ely quả thật có khuynh hướng nâng cuộc nổi dậy của “Mặt trận
Thống nhất” các giáo phái lên thành một “cuộc cách mạng hợp pháp”. Có lần ông
đã so sánh cuộc nổi dậy này với những cuộc cách mạng tại Trung Mỹ, nơi chúng ta
đã công nhận chính phủ cách mạng.
Tôi không tin rằng người Pháp có sự quan tâm đặc biệt nào đối
với Bình Xuyên, khác với sự quan tâm của họ đối với các giáo phái khác.
Việc Bình Xuyên giữ vai trò chính trong vấn đề nghiêm trọng
nhất của cuộc khủng hoảng hiện nay, tức quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia, đồng
thời là lực lượng lãnh đạo “Mặt trận Thống nhất” các giáo phái, đã khiến họ trở
thành tâm điểm chú ý.
Tuy nhiên, trên thực tế, Ely đã ủng hộ Diệm trong cuộc xung
đột này, mặc dù ông không để chính phủ được toàn quyền đưa thêm quân vào Sài
Gòn trong thời gian đình chiến hiện nay.
Ông hoàn toàn thành thật khi cho rằng, mặc dù chính phủ có
thể đánh bật Bình Xuyên ra khỏi Sài Gòn–Chợ Lớn, kết quả đó không những không
giải quyết được tình hình hiện tại mà còn dẫn đến nội chiến và chắc chắn khiến
đất nước rơi vào tay chủ nghĩa cộng sản.
b. Tôi mới ở đây trong một thời gian quá ngắn, và công tác
tình báo của chúng ta chưa đủ tốt (tôi không có ý chỉ trích) để tôi có thể bác
bỏ đánh giá này của Ely.
Đánh giá ấy còn được những người như Tướng Gambiez và
Wintrebert ủng hộ. Họ đã hoàn toàn thân thiện với chúng ta và với cách tiếp cận
của chúng ta, đồng thời hiểu biết về đất nước này và các giáo phái nhiều hơn
chúng ta rất nhiều.
c. Nguồn gốc của vấn đề không nằm ở bất kỳ sự bất đồng nào
giữa quan điểm Hoa Kỳ và Pháp về cuộc nổi dậy của các giáo phái.
Lý do thực sự khiến tôi cảm thấy tốt nhất nên chấp thuận việc
thay thế Diệm là vì bản thân Diệm, do những nguyên nhân đã được trình bày trong
điện văn số 4448 và các điện văn khác của tôi, đơn giản là không thể cai trị
thành công đất nước này một mình, chỉ với sự cố vấn của các anh em ông và một
nhóm nhỏ cố vấn khác không có địa vị đáng kể trong công chúng.
d. Nếu được tự mình quyết định, Diệm sẽ tấn công trụ sở Sở Mật
thám (Sûreté) của Bình Xuyên ngay giữa trung tâm Sài Gòn, cũng như tổng hành
dinh Bình Xuyên ở vùng ngoại ô Sài Gòn–Chợ Lớn và các đồn bốt khác nhau của họ
rải rác khắp hai thành phố.
Nếu điều này xảy ra, sẽ có đổ máu đáng kể, tài sản bị phá hủy,
những vết thương không thể hàn gắn sẽ hình thành, và rất có thể dẫn đến nội chiến.
Một số sĩ quan cao cấp của Quân đội Việt Nam kiên quyết phản
đối cách hành động như vậy, và bản thân quân đội cũng không muốn lao vào một cuộc
chiến mới chống các giáo phái trên những cánh đồng lúa và trong rừng rậm.
Quần chúng nói chung đơn giản sẽ không hiểu nổi tại sao lại
khởi sự chiến tranh giữa chính phủ và bất kỳ nhóm không cộng sản nào như các
giáo phái, bất kể những vấn đề tranh chấp là gì.
Họ biết rất ít về những vấn đề này và có lẽ còn hiểu ít hơn.
e. Không cần thiết phải nhắc lại những sự việc đã dẫn đến
tình hình hiện nay.
Bất kể quan điểm cá nhân của tôi ra sao, những nhà lãnh đạo
Việt Nam có trách nhiệm như Quát, Đỗ, Minh và các cộng sự của họ đều tin chắc rằng
tình trạng bi thảm hiện nay đã có thể tránh được nếu Diệm tỏ ra linh hoạt và
khéo léo hơn trong cách đối xử với Bảy Viễn và các nhà lãnh đạo giáo phái khác.
Có thể họ sai trong nhận định này, nhưng đó là niềm tin chắc
chắn của họ.
2. Tham chiếu các đoạn 3 và 7:
a. Tôi không biết vào thời điểm Diệm được lựa chọn làm Chủ tịch
Hội đồng Bộ trưởng, liệu người ta có từng xem xét Quát hoặc Đỗ hay không.
Tôi đã bày tỏ những nghi ngờ về năng lực của Diệm trong các
bản đánh giá tình hình gửi Bộ Ngoại giao vào cuối tuần đầu tiên và cuối tháng đầu
tiên tôi ở đây.
Xem các điện văn của Đại sứ quán số 1830, 2108, 2250 và
2303. [4]
Trong thời gian thực hiện những báo cáo này, tôi đồng ý rằng
Diệm dường như là người thích hợp nhất hiện có, nhưng tôi không loại trừ Quát
như một người thay thế có thể chấp nhận được.
Khi đó cũng như hiện nay, tôi cho rằng với sự ủng hộ đầy đủ
của Pháp và Hoa Kỳ, Quát có thể đảm đương được nhiệm vụ.
Kể từ đó, tôi đã có dịp hiểu biết Đỗ và rất kính trọng năng
lực của ông, mặc dù ông có ít sự quyết đoán hơn Quát.
Cả hai người này đều linh hoạt hơn Diệm rất nhiều và có cách
tiếp cận thực tế hơn vô cùng đối với những vấn đề của đất nước họ, những vấn đề
mà họ biết và hiểu rõ hơn chúng ta rất nhiều.
Chúng ta không đang làm việc với những người phương Tây hoàn
toàn duy lý, có học thức và không thiên kiến.
Thủ tướng của đất nước này phải biết cách chỉ đạo và xử lý
những con người rất dễ bị mua chuộc, và chưa học được cách đặt những quyền lợi
ích kỷ của mình dưới lợi ích chung của đất nước mới hình thành và chưa ổn định.
Diệm không thể thực hiện được những sự điều chỉnh về tư duy
như vậy và không có năng khiếu giải quyết những vấn đề này.
Đỗ và Quát thì có.
c. [nguyên bản ghi như vậy] Về khả năng Quát được các giáo
phái chấp nhận, chính Diệm đã viện dẫn lý do này để không đưa Quát vào chính phủ,
sau khi ông đã hứa với tôi sẽ làm như vậy.
Ngoại trưởng Đỗ khi đó và hiện nay đều cho rằng, mặc dù các
giáo phái sẽ không hài lòng dưới quyền Quát, những sự phản đối của họ vẫn có thể
vượt qua được.
3. Tham chiếu đoạn 5:
Khi hai bên đồng ý rằng quân số của Quân đội Quốc gia sẽ được
xác định chủ yếu dựa trên yêu cầu bảo đảm an ninh trong nước, thay vì chống lại
sự xâm lược từ bên ngoài, người ta đã dự tính rằng quân đội này sẽ được sử dụng
chủ yếu để chống những người cộng sản Việt Minh.
Tôi nghi ngờ rằng có ai đã hình dung việc sử dụng quân đội ấy
để chống các giáo phái, những lực lượng mà mặc dù có những khuyết điểm rõ ràng,
hiện có lẽ là những thành phần chống cộng có tổ chức hữu hiệu nhất trong nước,
ngoài Quân đội Quốc gia.
Cũng cần nhớ rằng, do sự chậm trễ trong việc đạt được thỏa
thuận về trách nhiệm huấn luyện, Phái bộ Cố vấn Viện trợ Quân sự (MAAG) của
chúng ta cho đến nay chưa thể có nhiều ảnh hưởng đối với tinh thần, kỷ luật và
tình trạng sẵn sàng chiến đấu của các lực lượng vũ trang Việt Nam.
Chúng ta chưa có cơ hội đưa quân đội này ra khỏi nhiệm vụ hiện
tại để tổ chức lại và huấn luyện, trước khi quân đội phải được sử dụng trong
chiến dịch bình định [đoạn văn không đọc được] của mình.
Dù sao đi nữa, bất kể nguyên nhân là gì, thực tế vẫn là các
nhà lãnh đạo quân đội này sẽ không hoàn toàn đoàn kết, và quân nhân trong quân
đội sẽ hoàn toàn không nhiệt tình với việc bước vào một cuộc nội chiến vào lúc
này, ngay cả khi chỉ chống riêng Bình Xuyên.
4. Tham chiếu đoạn 6:
Tôi hoàn toàn đồng ý rằng chính quyền trung ương phải giành
lại quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia nếu muốn cai trị có hiệu quả.
Chính vì lý do đó mà hai phương án 1a và 1b trong điện văn số
4448 của tôi đều được xây dựng trên điều kiện căn bản này.
Về nguyên tắc, Ely đồng ý với chúng ta về điều kiện ấy, và
như tôi đã trình bày, ông chỉ bất đồng về thời điểm và phương thức thực hiện việc
chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát.
5. Tham chiếu đoạn 8:
a. Lời cáo buộc rằng việc Hoa Kỳ đồng ý cách chức Diệm có
nghĩa là chúng ta đang ủng hộ chủ nghĩa thực dân Pháp có thể dễ dàng bị bác bỏ.
Cả Đỗ lẫn Quát đều được công nhận là những người theo chủ
nghĩa quốc gia.
Chẳng hạn, Đỗ chưa từng tham gia bất kỳ chính phủ nào do
Pháp bảo trợ.
Trên thực tế, ông và người anh em của ông là Chương (Đại sứ
Việt Nam tại Washington) đều có khuynh hướng chống Pháp rất mạnh.
Hơn nữa, gần đây người ta đã chỉ ra, với những lý lẽ khá hợp
lý, và hiện nay điều này được chấp nhận rộng rãi tại đây, rằng Diệm chỉ còn tại
chức nhờ sự ủng hộ của Pháp và Hoa Kỳ.
Dù chúng ta có muốn hay không, vì thế ông mang nhãn hiệu được
nước ngoài hậu thuẫn, điều mà tại châu Á có liên hệ chặt chẽ với những “quyền lợi
thực dân”.
Điều này sẽ ít đúng hơn đối với Quát hoặc Đỗ.
b. Như đã trình bày trong đoạn 3a của điện văn số 4448 của
tôi, chúng ta nên cố gắng để người Pháp đề nghị người kế nhiệm, mặc dù người đó
phải là người được chúng ta chấp nhận.
Tôi tin chắc rằng nếu làm theo lời khuyên của Ely, người
Pháp sẽ không đề nghị Bửu Hội, Tâm, Hữu hoặc bất kỳ ai khác có quan hệ mật thiết
với những quyền lợi thực dân Pháp.
Dĩ nhiên, chúng ta sẽ nói rõ rằng chúng ta sẽ không để người
Pháp quyết định chương trình của chính phủ mới.
Theo sự hiểu biết của tôi, người Pháp đã đồng ý với cả hai
chương trình mà Ely và tôi đã xây dựng.
110. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam
(Collins) gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Sài Gòn, ngày 10 tháng 4 năm 1955 – 10 giờ tối.
DỊCH TIẾP
6. Tham chiếu đoạn 9:
a. Tôi nhận thức rằng có thể sẽ xuất hiện sự chống đối mạnh
mẽ tại Thượng viện Hoa Kỳ đối với việc cách chức Diệm.
Tôi không có cách nào đánh giá lập trường của Mansfield
trong những điều kiện hiện nay.
Những điều kiện này khá khác biệt so với tình hình khi ông đến
thăm Việt Nam vào tháng 9 năm 1954, lúc ông lo ngại rằng một chế độ độc tài quân
sự sẽ là giải pháp thay thế duy nhất cho Diệm (xem trang 14, Báo cáo Mansfield
[5]).
Với tư cách là những chính khách thực tế, tôi nghĩ rằng
Mansfield và các đồng nghiệp của ông trong các ủy ban Thượng viện sẽ dành sự
quan tâm đáng kể cho những lập luận mà tôi đã trình bày trong bức thư gửi ông gần
đây bằng điện tín, cũng như trong các điện văn liên quan khác.
b. Về một giải pháp trung gian có thể thực hiện, tôi không
thấy giải pháp nào khác ngoài việc để Diệm chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát
ngay lúc này, với sự ủng hộ hoàn toàn của Bảo Đại và sự hậu thuẫn từ phía sau của
Pháp và Hoa Kỳ.
Tôi không thể đánh giá rõ ràng kết quả của hành động như vậy.
Tôi xin nhắc lại rằng Ely và các đồng nghiệp người Pháp của
ông tin chắc điều đó sẽ dẫn đến nội chiến.
Còn đề nghị rằng “đồng thời đưa những thành phần khác vào
chính phủ trong những điều kiện bảo đảm có sự phân quyền” chính là điều thực sự
khiến tôi lúng túng.
Trong năm tháng qua, tôi đã cố gắng thuyết phục Diệm thực hiện
chính điều này, nhưng hoàn toàn không đạt được bất kỳ kết quả nào.
Tôi nghi ngờ rằng Diệm có thể thực hiện một sự thay đổi như
vậy, ngay cả khi ông biết chắc rằng nếu không làm thì giải pháp duy nhất còn lại
là ông sẽ bị Bảo Đại cách chức.
Như tôi đã trình bày, hiện nay không có một nhân vật có năng
lực và bản lĩnh nào mà chúng ta biết chịu tham gia Nội các của Diệm, bất kể
trong điều kiện nào.
Điều này không chỉ vì họ lo sợ chính phủ Diệm có thể bị Bình
Xuyên và liên minh các giáo phái lật đổ, mà còn vì họ đã hoàn toàn thất vọng về
phương pháp làm việc của Diệm và không muốn đặt mình vào vị trí thành viên Nội
các, nơi họ phải gánh chịu trách nhiệm nhưng trên thực tế lại không có quyền
hành.
7. Tham chiếu đoạn 11:
Tôi hoàn toàn hiểu rõ những khó khăn và sự phức tạp vô cùng
lớn mà Diệm đã phải đối mặt.
Tôi rất thông cảm với ông và hết sức khâm phục lòng can đảm,
những mục tiêu cũng như sự liêm chính của ông.
Nhưng tôi hoàn toàn tin chắc rằng, xét về thực tế chính trị,
ông không thể tổ chức và lãnh đạo một chính phủ có khả năng đối đầu thành công
với sự thống nhất về mục tiêu, sự khéo léo và hiệu quả của Việt Minh dưới sự
lãnh đạo của Hồ Chí Minh.
Và vì những lợi ích mà chúng ta đặt vào nơi đây, xét trên
các phương diện đạo đức, tâm lý và chiến lược, là vô cùng lớn, tôi cảm thấy rằng
dù miễn cưỡng đến đâu, chúng ta cũng phải sẵn sàng rút lại sự ủng hộ đối với
ngay cả một người tốt như Diệm, để có được bất kỳ cơ hội thực sự nào nhằm ngăn
chặn đất nước này rơi vào tay chủ nghĩa cộng sản.
Có thể tôi sai, nhưng tôi không cho rằng Diệm là người hoàn
toàn không thể thay thế.
Tôi đang suy nghĩ trên cơ sở lợi ích quốc gia của chúng ta
và lợi ích của Việt Nam, chứ không phải trên cơ sở một cá nhân duy nhất.
8.
Tôi hy vọng điện văn này không tạo ra cảm giác rằng tôi đang
tranh cãi.
Đó không phải là chủ ý của tôi.
Tôi hoàn toàn hiểu rõ tính chất nghiêm trọng của những vấn đề
mà tình hình này đặt ra cho chính phủ chúng ta, cũng như những khó khăn trong
việc giải quyết chúng.
[Collins]
CHÚ THÍCH
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1055.
Tối mật; Niact (yêu cầu hành động khẩn cấp).
[2] Xem tài liệu ở trên, tức Tài
liệu số 109.
[3] Trong điện văn này, ngày 9 tháng 4, Dulles thông báo cho
Collins rằng điện văn số 4448 của ông gửi từ Sài Gòn ngày 9 tháng 4 (Tài liệu số
108) đang được xem xét cẩn thận. Trong lúc đó, Dulles muốn nghe ý kiến của
Collins về điện văn số 4438 gửi Sài Gòn.
(Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–955.)
[4] Để xem nguyên văn các điện văn đề ngày 15 tháng 11, 6
tháng 12, 13 tháng 12 và 16 tháng 12 năm 1954, theo thứ tự, xem Foreign
Relations, 1952–1954, tập XIII, Phần 2, các trang 2250, 2341, 2362 và 2379.
Các đường dẫn:
- Trang
2250 – ngày 15-11-1954
- Trang
2341 – ngày 06-12-1954
- Trang
2362 – ngày 13-12-1954
- Trang
2379 – ngày 16-12-1954
[5] Dẫn chiếu đến “Báo cáo của Thượng nghị sĩ Mike Mansfield
về chuyến khảo sát tại Việt Nam, Campuchia và Lào”, ngày 15 tháng 10 năm 1954,
Quốc hội khóa 83, kỳ họp thứ hai, Ủy ban Đối ngoại Thượng viện.
Hết nguyên văn.
TÓM LƯỢC NỘI DUNG
Ngày 10-4-1955, Collins gửi điện văn số 4452 từ Sài Gòn, trả
lời những ý kiến của Bộ trưởng Ngoại giao Dulles trong các điện văn số 4438 và
4444 ngày 9-4-1955.
1. Về bất đồng giữa Pháp và Hoa Kỳ
Collins cho rằng nguyên nhân căn bản của cuộc khủng hoảng
không phải là sự bất đồng giữa Pháp và Hoa Kỳ về Bình Xuyên và các giáo phái. Ông
xác nhận Tướng Ely đã ủng hộ Diệm trong cuộc xung đột, nhưng phản đối việc sử dụng
quân đội tấn công Bình Xuyên vì lo ngại sẽ dẫn đến nội chiến.
2. Về khả năng điều hành của Diệm
Collins nhận định Diệm không thể điều hành đất nước thành
công khi chỉ dựa vào các anh em trong gia đình và một số ít cố vấn không có ảnh
hưởng đáng kể trong công chúng.
Ông dẫn ý kiến của Quát, Đỗ, Minh và những người cộng sự rằng
cuộc khủng hoảng có thể đã tránh được nếu Diệm linh hoạt hơn trong quan hệ với
Bảy Viễn và các nhà lãnh đạo giáo phái.
3. Về người thay thế Diệm
Collins tiếp tục đề nghị Phan Huy Quát hoặc Trần Văn Đỗ. Ông
cho rằng cả hai đều có khả năng thích ứng và phương pháp giải quyết thực tế hơn
Diệm, đồng thời hiểu rõ tình hình Việt Nam.
4. Về Quân đội Quốc gia và các giáo phái
Collins nhấn mạnh Quân đội Quốc gia được dự kiến sử dụng chủ
yếu để chống Việt Minh, không phải để tiến hành chiến tranh chống các giáo
phái.
Ông nhận định các giáo phái, mặc dù có khuyết điểm, có lẽ là
những lực lượng chống cộng có tổ chức hữu hiệu nhất trong nước, ngoài Quân đội
Quốc gia.
Collins cũng cho rằng quân đội chưa được tổ chức và huấn luyện
đầy đủ, các sĩ quan chỉ huy không hoàn toàn thống nhất và binh sĩ không muốn
tham gia nội chiến.
5. Về quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia
Collins đồng ý với Dulles rằng chính quyền trung ương phải nắm
quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia.
Ông xác nhận Ely cũng đồng ý về nguyên tắc, nhưng hai bên
còn khác biệt về thời điểm và phương pháp chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát
từ Bình Xuyên.
6. Về ảnh hưởng của Pháp
Collins bác bỏ lập luận cho rằng thay thế Diệm đồng nghĩa với
việc Hoa Kỳ ủng hộ chủ nghĩa thực dân Pháp.
Ông cho rằng Quát và Đỗ đều là những người quốc gia được
công nhận, trong khi chính Diệm đang mang hình ảnh một nhà lãnh đạo tồn tại nhờ
sự hậu thuẫn của Pháp và Hoa Kỳ.
7. Về phản ứng của Thượng viện Hoa Kỳ
Collins thừa nhận việc thay thế Diệm có thể gặp sự chống đối
mạnh mẽ trong Thượng viện, đặc biệt từ Mansfield.
Tuy nhiên, ông cho rằng tình hình đã thay đổi so với thời điểm
Mansfield khảo sát Việt Nam vào tháng 9-1954, và các nghị sĩ có thể cân nhắc những
lập luận mới.
8. Về giải pháp mở rộng chính phủ Diệm
Collins cho biết trong năm tháng qua, ông đã nhiều lần cố gắng
thuyết phục Diệm mở rộng chính phủ và thực sự phân chia quyền hành, nhưng không
thành công.
Ông nhận định những nhân vật có năng lực không còn muốn tham
gia Nội các Diệm vì không chấp nhận tình trạng phải chịu trách nhiệm mà không
có thực quyền.
9. Về quyết định thay thế Diệm
Collins bày tỏ sự kính trọng đối với lòng can đảm, mục tiêu
và sự liêm chính của Diệm, nhưng cho rằng ông không có khả năng tổ chức một
chính phủ đủ sức đối phó với Việt Minh dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh.
Vì lợi ích của Hoa Kỳ và Việt Nam, Collins tiếp tục đề nghị
Washington sẵn sàng rút lại sự ủng hộ đối với Diệm.
KHÁI QUÁT
Điện văn số 110 cho thấy Collins vẫn giữ nguyên đề nghị thay
thế Ngô Đình Diệm sau khi nhận được những ý kiến dè dặt của Dulles.
Điểm trọng tâm trong lập luận của Collins là sự phân biệt giữa
phẩm chất cá nhân của Diệm và khả năng tổ chức, lãnh đạo một chính phủ có hiệu
quả. Ông thừa nhận những phẩm chất tích cực của Diệm nhưng cho rằng những phẩm
chất ấy không đủ để giải quyết cuộc khủng hoảng chính trị và quân sự đang diễn
ra.
Đây tiếp tục là kiến nghị của Collins, chưa phải quyết định
chính thức của Washington.
