Collins đến Washington ngày 21-04-1955 và rời đi sáng 29-04-1955. Trong thời gian đó, ông gặp Tổng thống Eisenhower ngày 22-04, Ngoại trưởng Dulles ngày 25-04 và tham dự các cuộc thảo luận với Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và CIA. BBT tìm thấy tài liệu 132, 133 trước 161 nên phân làm 82.1; 82.2 và 82.3. .... cho đến khi vào 83 TL.
Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d132?
GPT DỊCH
Tài liệu 132 – Ngày 23-04-1955
Collins báo cáo tại Washington về cuộc khủng hoảng Chính phủ
Diệm – Bảo Đại đề nghị Phạm Huy Quát làm Thủ tướng thay thế
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang
280–284.
Địa điểm: Washington, ngày 23-04-1955.
Loại tài liệu: Bản ghi nhớ của Phó Trợ lý Ngoại trưởng phụ
trách Viễn Đông, William Sebald, gửi Ngoại trưởng John Foster Dulles.
Chủ đề: Báo cáo về tình hình chính trị Việt Nam.
Mức độ mật: Tối mật.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 132
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày 23-04-1955.
BẢN GHI NHỚ
Gửi: Ngoại trưởng Hoa Kỳ.
Người gửi: Phó Trợ lý Ngoại trưởng phụ trách Viễn Đông,
Sebald.
Ngày: 23-04-1955.
Chủ đề: Báo cáo về tình hình chính trị Việt Nam.
I. BÁO CÁO CỦA TƯỚNG COLLINS
A.
Trong hai cuộc họp kéo dài tại Bộ Ngoại giao hôm thứ Sáu, Tướng
Collins đã mạnh mẽ nhắc lại quan điểm rằng không thể có giải pháp nào cho Việt
Nam chừng nào Diệm còn tại chức.
Ông đã cố thuyết phục Diệm chấp nhận một giải pháp thỏa hiệp,
nhưng theo lời ông, Diệm kiên quyết từ chối xem xét giải pháp ấy.
Tướng Collins nhấn mạnh rằng việc Diệm không thể điều hành
chính phủ thành công không phải do thiếu sự ủng hộ của Ely, mà do những hạn chế
nghiêm trọng của chính Diệm trong việc tập hợp lực lượng ủng hộ, điều hành nhân
sự, giao trách nhiệm cho người khác, tập trung vào những vấn đề thiết yếu và
đưa ra ý tưởng cũng như đề nghị.
Tướng Collins tin rằng Diệm không có một lực lượng ủng hộ được
tổ chức và có rất ít sự ủng hộ dành cho cá nhân ông, ngoại trừ có thể tại miền
Trung Việt Nam.
Mặc dù thừa nhận còn nhiều yếu tố khác trong tình hình hiện
nay, Tướng Collins vẫn mạnh mẽ nhắc lại kết luận rằng cần khẩn cấp có một sự sắp
xếp chính trị mới.
Ông thiên về việc chọn bác sĩ Quát làm người kế nhiệm. Đây
cũng là nhân vật mà Bảo Đại hiện đã chính thức đề nghị với chúng ta và có lẽ cả
với người Pháp (xem phần II.A).
Các cuộc họp hôm thứ Sáu mới chỉ bắt đầu xem xét những giải
pháp khác nhau và các vấn đề lớn về thủ tục thực hiện.
Chưa có đề nghị sơ bộ nào được đưa ra.
Mặc dù không hoàn toàn đồng ý với đánh giá của Ely rằng một
cuộc khủng hoảng quân sự nghiêm trọng có thể bùng nổ bất cứ lúc nào, Tướng
Collins vẫn cảm thấy tình hình Sài Gòn đủ căng thẳng để có thể nhanh chóng bùng
phát bất cứ lúc nào.
Tướng Collins bổ sung hai chi tiết mới đáng chú ý về tình
hình:
1) Ông nói rằng người anh em của Diệm là vị Giám mục gần đây
đã thừa nhận với ông rằng những người anh em khác có ảnh hưởng quá lớn đối với
Diệm, và vị Giám mục không thể thuyết phục Diệm ngừng gần như chỉ nghe theo họ.
Tướng Collins xác nhận rằng có sự chống đối gay gắt và rộng
khắp đối với Diệm vì ông dựa vào những người anh em của mình, ngoại trừ vị Giám
mục.
2) Tướng Collins nói rằng Tướng Ely và phía Pháp không hề từ
chối cung cấp đạn dược hoặc xăng dầu cho Quân đội Quốc gia Việt Nam, dù trong
đêm 28 hoặc 29 tháng 3, khi Bình Xuyên tấn công, hay trong thời gian sau đó.
Phía Pháp từ trước đến nay vẫn đề nghị bàn giao thêm các kho
đạn dược cho Quân đội Việt Nam, nhưng đến nay phía Việt Nam chưa trả lời đề nghị
ấy.
Mặc dù các sĩ quan Pháp đã cố ngăn chặn việc giao tranh bùng
nổ trong đêm đó, mục đích là để tránh nội chiến.
Ely tin chắc rằng nội chiến sẽ xảy ra nếu Quân đội Quốc gia
đánh đuổi Bình Xuyên ra khỏi Sài Gòn, điều mà quân đội có khả năng thực hiện.
B.
Trong bữa ăn trưa với Tổng thống hôm thứ Sáu, Tướng Collins
đã trình bày một báo cáo tổng quát theo những nội dung nêu trên.
Theo tường thuật, Tổng thống nhấn mạnh những khó khăn liên
quan đến dư luận Quốc hội và công chúng Hoa Kỳ nếu thực hiện bất kỳ sự thay đổi
nào tại Sài Gòn.
II. NHỮNG ĐỀ NGHỊ KHÁC NHAU ĐỂ GIẢI QUYẾT CUỘC KHỦNG HOẢNG
CHÍNH TRỊ TẠI SÀI GÒN
A. Kế hoạch của Bảo Đại
Trong một điện văn từ Paris ngày 21 tháng 4, Bảo Đại, thông
qua một người phát ngôn, đã đề nghị với chúng ta rằng bác sĩ Quát phải được yêu
cầu lập tức thành lập một chính phủ mới, đồng thời thành lập một “Hội đồng Đoàn
kết Quốc gia” mới.
Cả hai cơ quan đều đặt dưới thẩm quyền hợp pháp của Bảo Đại.
Các giáo phái có thể tham gia Hội đồng mới, nhưng không được
tham gia nội các.
Nội các sẽ gồm khoảng mười hai chuyên viên có năng lực, được
mọi phe phái chấp nhận, chống cộng sản và đủ khả năng đảm nhận công việc của
mình.
Hội đồng sẽ có mười tám hoặc hai mươi thành viên, đại diện
cho tất cả các phe phái và nhóm tại Việt Nam, ngoại trừ cộng sản.
Cả Nội các và Hội đồng đều có thực quyền.
Bảo Đại sẽ giữ vai trò trọng tài khi có tranh chấp giữa hai
cơ quan.
Tuy nhiên, Hội đồng chỉ tồn tại cho đến khi thành lập được
Quốc hội.
Theo báo cáo, Bảo Đại đã quyết định chọn kế hoạch này vì ông
tin chắc rằng không thể có giải pháp nào nếu Diệm không bị loại khỏi chức vụ Thủ
tướng, ít nhất là tạm thời, và được thay thế bằng người khác.
Ông cho rằng kế hoạch thành lập chính phủ lâm thời và tổ chức
bầu cử toàn quốc của Diệm là một điều “điên rồ”.
Hoa Kỳ không được giữ bất kỳ vai trò công khai nào trong việc
thực hiện kế hoạch của ông, nhưng ông muốn Hoa Kỳ đồng ý về nguyên tắc.
Bảo Đại sẵn sàng chính thức cam kết với chúng ta rằng ông có
thể nhanh chóng thực hiện kế hoạch này.
Ông sẽ đặt uy tín cá nhân của mình ra bảo đảm rằng các giáo
phái sẽ đồng ý:
(1) Sáp nhập toàn bộ lực lượng của họ vào Quân đội Quốc gia.
(2) Không tham gia Nội các, mà chỉ tham gia Hội đồng.
Sau khi đạt được sự đồng ý của các giáo phái về hai điều kiện
ấy, Bảo Đại bảo đảm với chúng ta rằng ông sẽ khiến Bình Xuyên đồng ý từ bỏ quyền
kiểm soát lực lượng Cảnh sát Quốc gia.
Bảo Đại tin rằng Quát là ứng cử viên có đủ tư cách nhất để
nhận được sự ủng hộ “thụ động” của Pháp và Hoa Kỳ, cùng với sự ủng hộ “tích cực”
của người Việt Nam, nhằm thành lập một chính phủ đoàn kết quốc gia.
Ông muốn Hoa Kỳ và Pháp chấp thuận tổng quát kế hoạch này.
Nhưng sau đó, cả hai nước phải rút khỏi vai trò chủ động
trong việc thành lập chính phủ mới và không can thiệp vào hoạt động hằng ngày của
chính phủ.
Nếu Hoa Kỳ nhất quyết tiếp tục ủng hộ Diệm và bác bỏ kế hoạch
của ông, Bảo Đại sẽ không còn nhận bất kỳ trách nhiệm nào đối với những diễn biến
tại Việt Nam.
Ông sẽ không làm gì thêm cho đến khi nhận được câu trả lời của
chúng ta.
Ông nhấn mạnh sự cần thiết phải hành động nhanh chóng.
Tướng Collins đề nghị chúng ta sử dụng kế hoạch này làm cơ sở,
mặc dù ông kiến nghị một số sửa đổi, trong đó có việc Hội đồng chỉ nên giữ vai
trò cố vấn.
Những cuộc thảo luận với Collins cho thấy nguy cơ kế hoạch
này sẽ bị xem là một giải pháp “do Pháp tạo ra”.
Trong các cuộc họp hôm thứ Sáu, chúng tôi mới chỉ bắt đầu
xem xét liệu có thể làm cho một kế hoạch như vậy mang dáng vẻ xuất phát từ Sài
Gòn nhiều hơn hay không.
B. Những đề nghị mới của Diệm
Trong bài phát thanh ngày 23 tháng 4 tại Sài Gòn, Diệm đề
nghị tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý toàn quốc về bốn vấn đề chính trị quan trọng,
tổ chức tổng tuyển cử trong vòng ba hoặc bốn tháng và lập tức thương lượng với
các lãnh đạo giáo phái mà ông đã mời đến gặp.
Ông đề nghị dành cho họ sự trợ giúp tài chính và sáp nhập lực
lượng của họ vào Quân đội Quốc gia.
Tính đến chiều thứ Bảy, chưa có phản ứng nào đối với đề nghị
này.
C. Quan điểm của Đại sứ Anh
Ngày 22 tháng 4, Đại sứ Stephenson tại Sài Gòn nói với Đại
biện Hoa Kỳ rằng Diệm phải ra đi.
Việc Diệm kiên quyết bác bỏ các đề nghị thỏa hiệp khiến
không thể thay đổi chính phủ nếu không thông qua Bảo Đại.
Việc Bảo Đại lựa chọn một Thủ tướng mới sẽ khiến người ấy
mang theo “dấu ấn Bảo Đại”.
Để tránh điều đó, Stephenson đề nghị Bảo Đại bổ nhiệm một Thủ
tướng mới đứng đầu chính phủ lâm thời trong thời gian chờ bầu Quốc hội.
Sau đó, Quốc hội sẽ lựa chọn và trình Bảo Đại tên một Thủ tướng
mới.
Nhận xét:
Đề nghị này tương tự giải pháp mà Bộ Ngoại giao đã đưa ra và
Collins từng xem xét tại Sài Gòn trước khi trở về Washington.
Điểm khác biệt là theo giải pháp trước đây, Diệm vẫn giữ chức
người đứng đầu chính phủ lâm thời trong thời gian chờ thành lập Quốc hội Lâm thời
vào đầu tháng 6.
Tuy nhiên, cách sắp xếp để Diệm tiếp tục giữ chức như vậy có
thể đã trở nên không khả thi.
III. NHỮNG BƯỚC CẦN THỰC HIỆN
Chúng tôi đang chuẩn bị các tài liệu báo cáo để thảo luận với
Ngoại trưởng vào thứ Hai và thứ Ba về những vấn đề chính sau đây:
A.
Chúng ta nên nói gì với Diệm, nếu cần phải nói, trước khi và
trong trường hợp quyết định chấp thuận một sự sắp xếp chính trị mới?
Có lẽ điều hợp tình hợp lý là Chính phủ Hoa Kỳ nên thông báo
cho Diệm biết tình trạng bế tắc hiện nay và sự cần thiết phải tìm một giải pháp
mới, trước khi hoàn toàn rút lại sự ủng hộ dành cho ông.
Việc này có thể được thực hiện bằng một thông điệp để Kidder
trực tiếp trình bày bằng lời, bằng một bức thư riêng của Ngoại trưởng gửi Diệm,
hoặc nếu có đủ thời gian, để Collins trực tiếp trình bày khi trở lại Việt Nam.
B.
Phải trả lời Bảo Đại như thế nào và vào lúc nào?
Đây là một vấn đề khó, vì nó liên quan đến toàn bộ câu hỏi
liệu có nên thử thực hiện một sự sắp xếp chính trị mới tại Sài Gòn thông qua Bảo
Đại hay không, với những điều kiện gì và vào thời điểm nào.
C.
Quát có phải là người thích hợp nhất hiện có để thay thế Diệm
hay không?
Hoa Kỳ nên can dự đến mức độ nào vào việc Quát được lựa chọn
làm Thủ tướng?
D.
Có thể và nên giữ Diệm lại trong một vai trò mới đến mức độ
nào?
Chẳng hạn, ông có thể làm Chủ tịch Hội đồng Quốc gia, đảm nhận
một trách nhiệm quan trọng như giám sát việc phía Việt Nam tự do xử lý các cuộc
hiệp thương với Việt Minh về vấn đề bầu cử, hoặc đặc biệt quan tâm đến những
người tị nạn, phần lớn là người Công giáo.
E.
Liệu có thể giải quyết tình thế khó xử sau đây hay không?
Một mặt, giải pháp thông qua Bảo Đại có thể bị xem là do nước
ngoài đề xướng, và vì vậy không được chấp nhận.
Mặt khác, những nhân vật lãnh đạo tại Sài Gòn dường như ngày
càng không có khả năng giải quyết bất đồng và tự đưa ra một giải pháp.
Điều đó có thể có nghĩa là chúng ta sẽ phải làm nhiều việc
phía sau hậu trường để kết hợp các thành phần lại với nhau, nếu có thể thực hiện
được.
Trong các điện văn của chúng ta, ngày càng có nhiều đề cập đến
khả năng Việt Minh đang giữ vai trò tích cực hơn trong việc kích động và lợi dụng
tình hình.
F.
Bảo Đại nên giữ vai trò gì?
IV. LỊCH LÀM VIỆC CỦA TƯỚNG COLLINS
Theo lịch dự kiến, Collins sẽ dùng bữa trưa với Ngoại trưởng
vào trưa thứ Hai.
Ông Allen Dulles có thể gặp Collins vào sáng thứ Hai hoặc
chiều muộn cùng ngày.
Ông Morton đã tạm thời sắp xếp các cuộc hẹn với Thượng nghị
sĩ Mansfield, Thượng nghị sĩ Fulbright và những người khác tại Quốc hội vào thứ
Ba.
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn
Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–2355.
Phân loại: Tối mật.
Bản ghi nhớ do Young soạn thảo.
Chú thích 2 – Hai cuộc họp tại Bộ Ngoại giao
Hai cuộc họp diễn ra ngày 22-04-1955.
Một bản tường thuật khác về các cuộc họp này được in ở Tài
liệu 133.
Chú thích 3 – Cuộc gặp giữa Tổng thống Eisenhower và Collins
Trong bản ghi nhớ ngắn ngày 23-04 gửi Ngoại trưởng Dulles về
cuộc gặp này, Hoover báo cáo:
Phần trình bày của Tướng Collins gần như hoàn toàn giống với
những nội dung ông đang thảo luận cùng ngày với các nhân viên Bộ Ngoại giao. Những
cuộc thảo luận ấy đang được báo cáo riêng cho Ngoại trưởng. Vì vậy, tôi sẽ
không trình bày lại trong bản ghi nhớ này.
Chưa có quyết định nào được đưa ra. Toàn bộ vấn đề đang được
tạm gác lại để Bộ Ngoại giao tiếp tục xem xét và chờ Ngoại trưởng trở về.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–2355.
Một bản ghi nhớ khác về cuộc gặp Eisenhower–Collins, do
Dillon Anderson lập ngày 22-04, được lưu tại Thư viện Eisenhower, Hồ sơ nhân
viên Hội đồng An ninh Quốc gia, Hồ sơ Việt Nam.
Chú thích 4 – Điện văn về kế hoạch của Bảo Đại
Điện văn số 4576 từ Paris ngày 21-04-1955 đã báo cáo bằng điện
tín những thông tin được trình bày trong Tài liệu 129.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–2155.
Chú thích 5 – Nguy cơ kế hoạch mang dấu ấn Pháp
Đây là nhận định của Kidder, được báo cáo trong điện văn số
4780 từ Sài Gòn ngày 24-04-1955.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–2455.
Chú thích 6 – Bài phát thanh của Diệm
Theo điện văn số 4773 từ Sài Gòn ngày 24-04-1955, nội dung
bài phát thanh của Diệm đã được chuyển về Washington dưới số hiệu FBIS
B–232346.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–2455.
Chú thích 7 – Ngày được nhắc đến
Thứ Bảy là ngày 23-04-1955.
Chú thích 8 – Nhận định của Đại sứ Anh
Được báo cáo trong điện văn số 4770 từ Sài Gòn ngày
22-04-1955.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–2255.
Chú thích 9 – Các tài liệu chuẩn bị cho cuộc họp
Không tìm thấy các tài liệu này trong hồ sơ Bộ Ngoại giao.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Bản ghi nhớ ngày 23-04-1955 tổng hợp báo cáo của Collins tại
Washington, kế hoạch thay thế Diệm do Bảo Đại đề nghị, những đề nghị mới của Diệm
và các vấn đề mà Chính phủ Hoa Kỳ cần quyết định.
Năm điểm chính:
1. Collins tiếp tục đề nghị thay Diệm. Ông báo cáo rằng Diệm
không có lực lượng ủng hộ được tổ chức, thiếu khả năng tập hợp và điều hành
nhân sự, đồng thời không chấp nhận giải pháp thỏa hiệp. Collins thiên về việc
chọn bác sĩ Phạm Huy Quát thay thế.
2. Bảo Đại đưa ra kế hoạch chính phủ đoàn kết quốc gia. Ông
đề nghị Quát làm Thủ tướng, thành lập nội các khoảng 12 người và Hội đồng Đoàn
kết Quốc gia khoảng 18–20 người. Các giáo phái được tham gia Hội đồng nhưng
không tham gia nội các; toàn bộ lực lượng vũ trang giáo phái phải sáp nhập vào
Quân đội Quốc gia.
3. Diệm đưa ra đề nghị chính trị mới. Ngày 23-04, ông đề nghị
trưng cầu dân ý về bốn vấn đề, tổ chức tổng tuyển cử trong ba hoặc bốn tháng và
thương lượng với các giáo phái về trợ giúp tài chính cùng việc sáp nhập quân đội.
4. Hoa Kỳ chưa quyết định thay Diệm. Tổng thống Eisenhower
nhấn mạnh khó khăn về dư luận Quốc hội và công chúng. Bộ Ngoại giao còn phải
xem xét vai trò của Bảo Đại, khả năng lựa chọn Quát và phương thức thông báo
cho Diệm.
5. Washington cân nhắc giữ Diệm trong một vai trò khác. Một
phương án được nêu là để Diệm phụ trách việc hiệp thương với Việt Minh về bầu cử
hoặc chăm lo vấn đề người tị nạn, thay vì tiếp tục giữ chức Thủ tướng.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Bảo Đại đề nghị giải quyết đồng thời vấn đề chính phủ
và các lực lượng vũ trang
Kế hoạch của Bảo Đại không chỉ nhằm thay Thủ tướng.
Ông còn đưa ra ba sắp xếp cụ thể: các giáo phái chỉ tham gia
Hội đồng, không tham gia nội các; toàn bộ lực lượng vũ trang giáo phái sáp nhập
vào Quân đội Quốc gia; Bình Xuyên từ bỏ quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia.
Tuy nhiên, đây là những điều Bảo Đại cam kết sẽ vận động để
đạt được, chứ tài liệu chưa xác nhận các giáo phái và Bình Xuyên đã đồng ý.
2. Vấn đề tổng tuyển cử theo Genève xuất hiện trong
phương án chính trị của Washington
Ở phần III.D, Bộ Ngoại giao đặt câu hỏi liệu có thể giữ Diệm
trong một vai trò mới, chẳng hạn phụ trách việc phía Việt Nam tự do xử lý các
cuộc hiệp thương với Việt Minh về vấn đề bầu cử.
Chi tiết này cho thấy ngày 23-04-1955, vấn đề hiệp thương với
Việt Minh về bầu cử vẫn hiện diện trong các phương án chính trị được Washington
xem xét.
Tuy nhiên, tài liệu mới ghi nhận một phương án đang được cân
nhắc, chưa phải quyết định giao nhiệm vụ cho Diệm.
Kết luận: Tài liệu 132 cho thấy Collins đã trình bày trực tiếp
tại Washington lập trường cần sớm thay Diệm, trong khi Bảo Đại đưa ra kế hoạch
chọn Phạm Huy Quát làm Thủ tướng và tổ chức lại quan hệ giữa chính phủ với các
giáo phái. Tuy nhiên, đến ngày 23-04-1955, Chính phủ Hoa Kỳ vẫn chưa quyết định
thay Diệm và đang cân nhắc những trở ngại về pháp lý, chính trị, viện trợ và dư
luận.
