09-04-1955, 22 giờ – Số 108 (Tối mật): Collins đề nghị kế hoạch thay thế Ngô Đình Diệm và thành lập chính phủ mới.
Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d108?
GPT DỊCH
09-04-1955, 22 giờ – Số 108 (Tối mật): Collins đề nghị kế hoạch
thay thế Ngô Đình Diệm và thành lập chính phủ mới.
108. Điện văn của Đại diện Đặc biệt tại Việt Nam
(Collins) gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ [1]
Sài Gòn, ngày 9 tháng 4
năm 1955 – 10 giờ tối.
4448. Collins gửi Bộ trưởng Ngoại giao. Tham chiếu các điện
văn số 4411 [2] và 4412 [3] của Bộ Ngoại giao.
Điện văn này gồm hai phần. Sau đây là Phần I.
PHẦN I. Các bước liên tiếp được đề nghị như sau:
1. Chuyển giao Cảnh sát Quốc gia và Sở Mật thám (Sûreté) khỏi
quyền kiểm soát của Bình Xuyên.
Có hai phương pháp có thể thực hiện, tùy theo mục tiêu là giữ
thể diện cho Diệm hay cho Bình Xuyên. Đối với Bình Xuyên, mục đích là bảo đảm sự
hợp tác ôn hòa của họ với chính phủ mới.
a. Để giúp Diệm dễ dàng từ chức và ngăn Bình Xuyên tuyên bố
chiến thắng trong cuộc khủng hoảng hiện nay, chúng ta sẽ yêu cầu, như một điều
kiện tiên quyết, chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát cho chính phủ bằng một sắc
lệnh do Diệm ban hành, nhưng được Bảo Đại công khai ủng hộ, và có thể cả Pháp
và Hoa Kỳ.
Sự ủng hộ công khai của Bảo Đại có lẽ là điều thiết yếu để
tránh đổ máu thêm. Trong trường hợp này, Bình Xuyên có thể bị buộc phải nhượng
bộ, nhưng có thể tìm cách phá hoại chính phủ mới bằng nhiều phương thức khác
nhau.
(Tôi cần lưu ý rằng người Pháp sẽ phản đối bước này. Mặc dù
trước đây từng tán thành, nay Ely đã nói rằng ông không thể đồng ý. Người Pháp
lo ngại sẽ xảy ra đổ máu nếu Bình Xuyên mất quyền kiểm soát cảnh sát dưới thời
Diệm, và họ cho rằng vị Thủ tướng mới nên có được lợi thế chính trị từ việc
giành lại quyền kiểm soát cảnh sát cho chính phủ.)
b. Để khuyến khích Bình Xuyên hợp tác với chính phủ mới, có
lẽ nên tạo cơ hội cho Bảy Viễn giữ thể diện bằng cách để ông ta “tự nguyện” đề
nghị chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát cho chính phủ mới.
Tôi vừa có cuộc nói chuyện với Ngoại trưởng Đỗ. Không tiết lộ
những điều chúng ta có thể đang suy tính, tôi hỏi ông Đỗ liệu ông có cho rằng Bảy
Viễn có thể từ bỏ quyền kiểm soát cảnh sát để giao cho bất kỳ chính phủ mới nào
hay không.
Ông Đỗ nói rằng ông cảm thấy điều này rất có thể thực hiện
được nếu có cách tiếp cận thích hợp. Ông khẳng định rằng Diệm không thể thực hiện
được điều đó.
Ông Đỗ hoàn toàn đồng ý rằng bất kỳ chính phủ mới nào cũng
phải nắm quyền kiểm soát cảnh sát, nhưng ông đặc biệt nhấn mạnh rằng cần làm mọi
điều có thể để bảo đảm sự hợp tác của Bình Xuyên với chính phủ mới.
Tôi tin rằng nếu Bảy Viễn được thuyết phục trước rằng Hoa Kỳ,
Pháp, Bảo Đại và bất kỳ Thủ tướng mới nào cũng sẽ nhất quyết yêu cầu chính phủ
nắm quyền kiểm soát cảnh sát, thì rất có thể chính ông ta sẽ đồng ý đưa ra đề
nghị này.
Tôi cho rằng phương pháp này tốt hơn phương pháp 1a ở trên,
trừ khi Washington nhận thấy cần phải bảo vệ uy tín của Diệm, và có lẽ cả uy
tín của chính chúng ta, bằng cách thực hiện phương pháp 1a.
2. Thuyết phục Diệm từ chức; nếu ông từ chối, để Bảo Đại
cách chức ông.
a. Giải pháp tốt hơn là Diệm tự từ chức. Nếu thực hiện
phương pháp 1a ở trên, Diệm có thể rút lui một cách tương đối giữ được thể diện,
“để hàn gắn những vết thương” do các biến cố gần đây gây ra. Chúng ta có thể soạn
thảo một bản tuyên bố cho ông.
b. Dù việc sử dụng Bảo Đại trong trường hợp Diệm không chịu
từ chức là điều không dễ chấp nhận, tôi không thấy có phương pháp hợp pháp nào
khác để thay thế ông.
c. Về thời điểm thông báo cho Diệm, xem đoạn 3f dưới đây.
3. Lựa chọn người kế nhiệm Diệm làm Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng.
a. Tôi cho rằng điều hết sức quan trọng là đặt gánh nặng và
trách nhiệm chỉ định người kế nhiệm Diệm lên phía Pháp.
Người Pháp rất sẵn sàng quy trách nhiệm về sự thất bại của
Diệm cho Hoa Kỳ. Vì vậy, tốt hơn là người đứng đầu chính phủ mới do Pháp đề nghị
và được Hoa Kỳ tán thành.
Ely cho biết ông sẽ ủng hộ Quát, Đỗ, hoặc có lẽ ngay cả cựu
Bộ trưởng Quốc phòng Minh.
Ông nhấn mạnh rằng điều kiện tiên quyết là bất kỳ chính phủ
mới nào cũng phải tránh mang dấu vết của chủ nghĩa thực dân.
Do đó, tôi tin rằng nếu làm theo lời khuyên của Ely, Chính
phủ Pháp sẽ không đề nghị Bửu Hội, Tâm hoặc Hữu. Sự phản đối của chúng ta đối với
những người này đã được nói rõ với phía Pháp.
b. Xem điện văn số 4263 [4] của tôi về việc thảo luận những
người có thể kế nhiệm.
Dĩ nhiên, chúng ta phải đạt được thỏa thuận với người Pháp về
người kế nhiệm, và hiện nay tôi đề nghị chọn Đỗ hoặc Quát.
c. Sau khi Pháp và Hoa Kỳ đã thống nhất về một người, tiếp
đó phải có được sự đồng ý của Bảo Đại. Việc này phải được thực hiện thông qua
Paris.
d. Sau đó, Bảo Đại sẽ triệu người được đề cử đến Paris để
tham khảo ý kiến. Nếu có thể, việc này nên được thực hiện bí mật.
Nếu Quát là người được chọn, có thể thực hiện mà không bị tiết
lộ, vì trong năm qua ông đã có vài chuyến đi Paris.
e. Giả sử người được đề cử chấp nhận nhiệm vụ thành lập
chính phủ, ông ta phải lập tức trở về Sài Gòn để tham khảo ý kiến.
Các cuộc tham khảo này nên bắt đầu bằng những cuộc thảo luận
với Ely và tôi. Chúng tôi sẽ thông báo cho ông ta biết tính chất của những
chương trình mà Hoa Kỳ và Pháp sẽ ủng hộ.
Với những hiểu biết đó, ông ta có thể tiếp tục thảo luận với
những người dự kiến tham gia nội các, đại diện các chính đảng khác nhau và các
nhà lãnh đạo giáo phái.
f. Tôi cho rằng ngay sau khi người được đề cử chấp nhận, Bảo
Đại nên yêu cầu Diệm từ chức, nếu không thì cách chức ông.
Trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng không được cho Diệm biết kế
hoạch trước khi Pháp và Hoa Kỳ tiếp xúc với Bảo Đại và nhận được sự đồng ý của
ông. Việc thông báo cho Diệm có thể cung cấp cho ông những tài liệu gây bất lợi
cho chúng ta trong bản “Bạch thư” của ông.
Bảo Đại nên cố gắng để Diệm tiếp tục tại chức cho đến khi
người kế nhiệm sẵn sàng tiếp nhận chức vụ.
Nếu Diệm từ chối làm điều này, điều hoàn toàn có thể xảy ra,
Bảo Đại sẽ phải chỉ định một người, tốt nhất là trong Nội các hiện tại, làm quyền
Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng.
Không nghi ngờ gì nữa, ngay khi nhận được thông báo như vậy,
Diệm sẽ đến gặp tôi để tìm hiểu xem tôi biết những gì, và có lẽ để xin lời
khuyên.
Tôi dự định trả lời rằng chính phủ của tôi đã thông báo cho
tôi về quyết định của Bảo Đại, và tôi sẽ tìm cách thuyết phục Diệm tiếp tục tại
chức cho đến khi người kế nhiệm có thể tiếp nhận chức vụ.
Chúng ta nên sẵn sàng giúp ông soạn thảo một bản tuyên bố mà
ông có thể công bố, như đã nêu ở đoạn 2a trên đây.
4. Đạt thỏa thuận giữa Hoa Kỳ, Pháp và vị Chủ tịch mới về
chương trình giải quyết các vấn đề chính trị và quân sự của các giáo phái.
Chúng tôi cho rằng cần phải đạt được một thỏa thuận giữa
Ely, vị Chủ tịch mới và tôi về một chương trình giải quyết các vấn đề chính trị
và quân sự của các giáo phái.
Điều này đòi hỏi trước hết phải có thỏa thuận giữa Chính phủ
Pháp và Chính phủ Hoa Kỳ theo những đề nghị của chúng tôi trong điện văn số
4373 của Đại sứ quán. [5]
Những đề nghị này hiện đang được ban tham mưu của Tướng Ely
tích cực nghiên cứu. Chúng tôi dự kiến sẽ đạt được thỏa thuận tại đây trong
vòng 48 giờ.
Tuy nhiên, vẫn cần có sự chấp thuận của Washington, đặc biệt
đối với những khoản chi phí bổ sung liên quan đến việc tiếp nhận vào quân đội số
nhân viên thuộc các giáo phái nhiều hơn dự kiến ban đầu; tiền trợ cấp thôi phục
vụ cho những nhân viên giáo phái được giải ngũ; và quân số bình quân lớn hơn của
các lực lượng vũ trang trong tài khóa 1955, do việc giải ngũ quân nhân của quân
đội Việt Nam bị chậm lại vì cuộc khủng hoảng giáo phái hiện nay.
5. Đạt được sự đồng ý của các giáo phái đối với giải pháp được
đề nghị cho những vấn đề của họ.
a. Bước tiếp theo có lẽ là vị Chủ tịch mới gặp các nhà lãnh
đạo giáo phái và đạt được sự đồng ý của họ đối với giải pháp đã được thống nhất
theo đoạn 4 ở trên.
Ông ta phải làm rõ với các giáo phái rằng đây là chương
trình tốt nhất mà họ có thể đạt được, và đó là con đường duy nhất để tiếp tục
nhận được sự hỗ trợ về tài chính và tinh thần của Hoa Kỳ và Pháp.
Nếu không có sự hỗ trợ ấy, đất nước không thể nào được cứu
khỏi Việt Minh và chủ nghĩa cộng sản, những điều mà các giáo phái tuyên bố là họ
căm ghét.
b. Theo dự tính của chúng tôi, các giáo phái sẽ không được mời
tham gia Nội các, ngoại trừ có thể một hoặc hai người được lựa chọn vì năng lực
của họ, chứ không phải với tư cách đại diện cho các giáo phái.
Thay vì tham gia Nội các, các giáo phái sẽ được đề nghị đảm
nhiệm những chức vụ danh dự trong Hội đồng Cấp cao, một cơ quan có nhiệm vụ cố vấn
cho Chủ tịch.
Xem đoạn 7b dưới đây.
c. Có lẽ cần phải đưa ra một số lợi ích để đổi lấy sự hợp
tác của các nhà lãnh đạo giáo phái, đặc biệt là Bảy Viễn, nếu muốn ông ta “tự
nguyện” từ bỏ quyền kiểm soát cảnh sát.
Tôi được biết trước đây Bảy Viễn từng bày tỏ mong muốn được
làm Bộ trưởng Nội vụ, hoặc đưa một người thân tín của ông ta vào chức vụ này.
Việc bổ nhiệm như vậy sẽ gây hậu quả tai hại, và phải nói rõ
với vị Chủ tịch mới rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào chúng ta cũng không đồng ý
với điều đó.
Có thể Bình Xuyên sẽ chấp nhận một số hỗ trợ kinh tế từ
chính phủ cho các hoạt động kinh doanh của họ.
Bảy Viễn và có lẽ cả Tướng Soái có thể đồng ý rời khỏi đất
nước để thực hiện một nhiệm vụ chính thức nào đó, nếu họ được phép mang ra nước
ngoài phần lớn tài sản mà họ đã tích lũy được.
6. Thành lập Nội các mới.
Trong thời gian này, vị Chủ tịch mới sẽ tham khảo ý kiến những
người có khả năng tham gia Nội các mới.
Ông ta nên thành lập chính phủ mới và công bố càng sớm càng
tốt.
7. Tổ chức lại cơ cấu chính phủ.
a. Những suy nghĩ sơ bộ của chúng tôi về vấn đề này đã được
trình bày khá chi tiết trong các điện văn gần đây.
b. Chúng tôi cho rằng, trong tình hình hiện nay, sau khi
tham khảo ý kiến Nội các và tham khảo riêng với Ely và tôi, vị Chủ tịch nên bổ
nhiệm một “Hội đồng Cấp cao”, gồm đại diện của các giới trí thức khác nhau, giới
lao động, các giáo phái và những nhóm tôn giáo khác, người tị nạn, cùng những
nhân vật có uy tín như cựu Chủ tịch Long.
Theo nhận định riêng của tôi, Hội đồng này không nên bao gồm
những người như Tướng Hinh, Bửu Hội, Tâm hoặc Hữu, mặc dù người Pháp có thể nhất
quyết đòi đưa một số người như vậy vào.
c. Diệm đã cho biết ông ủng hộ việc thành lập một hội đồng cố
vấn kinh tế, trong đó có một số chuyên gia nước ngoài.
Chắc chắn sẽ cần những người có năng lực chuyên môn về kinh
tế, mặc dù những người này có thể được cung cấp cho chính phủ thông qua các
chương trình viện trợ kinh tế của Pháp và Hoa Kỳ.
Tuy nhiên, có lẽ nên chính thức đưa họ vào một hội đồng cố vấn.
d. Dựa trên kinh nghiệm của chúng tôi tại đây, tôi cho rằng
nên có một Phó Chủ tịch để Chủ tịch có thể sử dụng như một người điều hành tổng
quát và giải quyết những vấn đề cụ thể khi chúng phát sinh.
Có lẽ cũng nên có một Phó Chủ tịch thứ hai phụ trách hai Bộ
Quốc phòng và Nội vụ, vì trong năm tới, hai bộ này sẽ phải phối hợp rất chặt chẽ
trong công cuộc bình định đất nước và truy tìm các nhân viên cũng như ảnh hưởng
của Việt Minh.
8. Công bố toàn bộ chương trình của chính phủ mới.
Thông báo này cần bao gồm:
a. Kế hoạch tổ chức lại chính phủ.
b. Chương trình cải cách xã hội, kinh tế và quân sự tổng
quát được thể hiện trong chương trình bảy điểm của Ely–Collins. Xem điện văn số
2004 của Đại sứ quán. [6]
c. Kế hoạch chi tiết về việc hội nhập các giáo phái vào đời
sống quốc gia trên phương diện chính trị và quân sự. Xem điện văn số 4373 của Đại
sứ quán.
9. Bầu và triệu tập Quốc hội lâm thời.
a. Những sắc lệnh cần thiết để thành lập Quốc hội lâm thời
đã được công bố, và ngày 15 tháng 5 đã được ấn định là ngày bầu những đại biểu
sẽ do các hội đồng làng xã và các hội đồng khác bầu ra.
b. Quốc hội nên nhóm họp càng sớm càng tốt sau đó.
Hai nhiệm vụ quan trọng nhất của Quốc hội phải là xem xét
ngân sách quốc gia và chỉ định một ủy ban đặc biệt để soạn thảo kế hoạch thành
lập Quốc hội Lập hiến.
PHẦN II
Các đoạn được đánh số tương ứng với điện văn số 4412 của Bộ
Ngoại giao.
1.
Tôi tin rằng người Pháp sẽ làm mọi điều có thể để đứng ngoài
bất kỳ hành động quân sự nào mà Diệm có thể tiến hành chống Bình Xuyên, nhưng sẽ
đề nghị làm trung gian hòa giải nhằm chấm dứt hoặc giảm thiểu mọi cuộc xung đột.
Chắc chắn người Pháp sẽ làm mọi điều có thể tại Sài Gòn để bảo
vệ công dân của họ, người nước ngoài và tài sản của cả hai nhóm khỏi bị thiệt hại,
kể cả các công trình tiện ích công cộng.
2.
Do ý thức đặc biệt của Diệm về sứ mạng của mình, có lẽ ông sẽ
chống lại việc bị cách chức bằng mọi khả năng có thể, nhưng tôi nghi ngờ rằng
ông sẽ tìm được sự ủng hộ đáng kể từ bất kỳ phía nào.
Cuối cùng, có lẽ ông sẽ phẫn nộ rút khỏi chính trường và lên
tiếng phản đối Bảo Đại, Pháp và Hoa Kỳ trong một loại “Bạch thư” nào đó.
a. Một số người Việt Nam theo chủ nghĩa quốc gia sẽ lợi dụng
việc Diệm bị cách chức để kích động tinh thần chống Pháp, nhưng tôi không tin rằng
việc cách chức Diệm sẽ dẫn đến bạo lực của quần chúng chống người Pháp, ngoại
trừ có thể xảy ra những vụ việc riêng lẻ, rải rác.
b. Tôi tin rằng cuối cùng Diệm sẽ chấp nhận việc bị cách chức
như đã nêu ở đoạn 2 trên đây.
Tôi nghĩ ông là một người yêu nước chân chính và sẽ không
tìm cách phá hoại chương trình xây dựng của chính phủ mới.
Tôi không đồng ý rằng ông vẫn còn “quyền lực đáng kể”, ngoài
sự ủng hộ của Pháp và Hoa Kỳ.
Tôi đã cố gắng trình bày với Bộ Ngoại giao rằng nền tảng ủng
hộ Diệm hiện nay mỏng manh đến mức nào.
Nếu sự ủng hộ của Pháp và Hoa Kỳ bị rút lại, Diệm sẽ rất khó
tập hợp được bất kỳ đồng minh nào, và rất ít người trong số đó, nếu có, có khả
năng sử dụng bạo lực để ủng hộ ông.
3.
Lòng trung thành của Quân đội Quốc gia, vốn không hoàn toàn
nằm dưới quyền chi phối của Diệm, cũng không thể được chuyển giao hoàn toàn cho
bất kỳ cá nhân nào.
Tuy nhiên, tôi tin rằng một chính phủ mới có cơ sở ủng hộ rộng
rãi hơn, không bị chi phối bởi những sự ganh ghét chính trị và các cuộc khủng
hoảng như chế độ Diệm, đồng thời được Pháp và Hoa Kỳ hoàn toàn ủng hộ, có thể
giành được lòng trung thành của quân đội.
Tuy vậy, có thể có một số tiểu đoàn trưởng riêng lẻ ở miền
Trung Việt Nam dẫn theo những nhóm binh sĩ đào ngũ.
Những sự việc như vậy sẽ chỉ có ảnh hưởng rất hạn chế đối với
phần lớn quân đội.
Cần phải nói rõ ở đây rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng
không được cho phép Tướng Hinh trở về Việt Nam vào lúc này.
Ông ta vẫn còn ảnh hưởng đáng kể trong quân đội và một lần nữa
có thể trở thành một nhân tố gây rối loạn nghiêm trọng.
4.
Việc tổng hợp những nguồn sức mạnh mà Diệm có thể có là điều
khó thực hiện.
Về lực lượng chính trị ủng hộ tại miền Trung Việt Nam, sự ủng
hộ này đã suy giảm, một phần do những hoạt động chính trị của em trai Diệm là
Ngô Đình Cẩn, và sự chống đối đã biểu hiện, chẳng hạn, qua những sự việc gần
đây tại Ba Làng.
Không có nhà lãnh đạo nào tại Việt Nam có được sự ủng hộ thực
sự từ quần chúng ở cơ sở, ngoại trừ Hồ Chí Minh.
Những ưu điểm của Diệm với tư cách là một nhà lãnh đạo chống
Pháp đã bị lu mờ bởi sự lệ thuộc của ông vào các anh em trong gia đình, khiến
người ta có cảm nhận khá phổ biến rằng trên thực tế một chế độ độc tài của gia
đình họ Ngô đang được thiết lập.
Rất ít người quốc gia, ngoài gia đình và những người thân cận
trực tiếp của Diệm, chịu nhúng tay vào việc bảo vệ ông.
Khó có thể nói cộng đồng Công giáo ủng hộ ông đến mức nào.
Chính Diệm tuyên bố rằng sự ủng hộ dành cho ông tại miền
Trung, chẳng hạn, phần lớn đến từ những người không theo Công giáo.
Dù sao đi nữa, cộng đồng Công giáo không được tổ chức về mặt
chính trị và chỉ chiếm chưa đến 10 phần trăm dân số.
Chắc chắn nhiều người tị nạn từ miền Bắc đã bị thu hút bởi
thực tế rằng một người Công giáo đứng đầu chính phủ miền Nam, nhưng sức mạnh
chính trị và lực lượng thực tế của những người tị nạn mới chỉ là một tiềm năng
có thể được khai thác vào một thời điểm sau này.
Trong Quân đội Quốc gia, hầu như không có nhà lãnh đạo nào
hoàn toàn ủng hộ Diệm, kể cả Tổng Tham mưu trưởng Tỵ; một số người chống đối
ông, và đa số có lẽ chỉ ủng hộ một cách hờ hững.
Tôi tin rằng không có lý do gì để dự đoán sẽ xảy ra phản ứng
bất lợi nghiêm trọng trong toàn quân nếu Diệm bị cách chức thông qua những thủ
tục có trật tự.
5.
Phản ứng của Việt Minh trước việc Diệm bị cách chức chắc chắn
sẽ là tuyên bố rằng thế giới tự do đã phải chịu một bước thụt lùi gây tổn hại.
Ngoài việc đẩy mạnh chiến dịch tuyên truyền và công khai hả
hê trước thất bại của một kẻ thù, tôi không tin rằng phản ứng của Việt Minh sẽ
nguy hiểm.
Nói cách khác, tôi không dự đoán Việt Minh sẽ tìm cách lợi dụng
việc Diệm bị cách chức để giành lợi thế quân sự.
Tuy nhiên, như thường lệ, Việt Minh có thể khai thác vấn đề
theo nhiều hướng, tìm cách khơi dậy tinh thần chống Pháp và chống Hoa Kỳ, bằng
cách quy trách nhiệm cho những kẻ “đế quốc” Pháp và Hoa Kỳ đã lật đổ một chính
phủ quốc gia.
6.
Tốt hơn là thực hiện việc thay đổi sau Hội nghị Bandung, nhằm
tránh tạo cho Việt Minh một lợi thế tuyên truyền để khai thác tại hội nghị.
Tuy nhiên, vì Diệm vẫn đang đe dọa sẽ tự mình hành động để
cách chức Sang sau cuối tuần lễ Phục sinh, bất chấp sự phản đối mạnh mẽ của người
Pháp, có lẽ nên tiến hành việc thay đổi ngay khi Hoa Kỳ và Pháp đạt được thỏa
thuận về phương án sẽ trình lên Bảo Đại.
Mặc dù tôi nhận thức được những khó khăn mà cuộc khủng hoảng
này gây ra cho Hoa Kỳ, xét đến mối quan hệ gắn bó với Diệm vốn đã được biết đến
rộng rãi, tôi lo ngại rằng việc tiếp tục trì hoãn sẽ dẫn đến những vấn đề còn
nghiêm trọng hơn: sự hợp tác Pháp–Hoa Kỳ tại Việt Nam ngày càng suy giảm, tình
trạng rối loạn trong nước gia tăng, có thể lên đến đỉnh điểm là nội chiến, và
khả năng không nhỏ là cuối cùng toàn bộ Việt Nam sẽ rơi vào tay Việt Minh.
Khả năng này không chỉ gây tổn hại đến uy tín của Hoa Kỳ mà,
điều quan trọng hơn, tôi tin chắc rằng nó còn gây tổn hại đến an ninh của Hoa Kỳ.
Các bước thực hiện việc thay đổi chính phủ có thể xảy ra đã
được thảo luận trong Phần I ở trên.
7.
Phải thừa nhận rằng việc chúng ta đồng ý thay thế Diệm sẽ
khó giải thích với báo chí Hoa Kỳ và báo chí thế giới.
Tôi đề nghị một cách giải thích theo những điểm sau đây:
a. Diệm đã có đóng góp lớn cho đất nước ông vào thời điểm mà
những phẩm chất riêng của ông có giá trị nhất.
Ông đã duy trì sự ổn định sau Hiệp định Genève, góp phần vào
cuộc di cư của những người tị nạn từ miền Bắc với tác động tâm lý to lớn của cuộc
di cư ấy, vận động thành công dư luận thế giới ủng hộ việc viện trợ cho những
người tị nạn này, và với sự hỗ trợ của Pháp và Hoa Kỳ, đã xây dựng những chương
trình cải cách xã hội, kinh tế và quân sự đúng đắn và tiến bộ cho đất nước ông.
b. Có lẽ không thể tránh khỏi việc thực hiện những chương
trình này sẽ làm nảy sinh các yếu tố chia rẽ trong nhân dân Việt Nam, những người
chỉ mới giành được độc lập gần đây.
Họ có rất ít kinh nghiệm trong việc giải quyết những vấn đề
phức tạp đang phải đối mặt, chẳng hạn như dung hòa những quyền lợi khác nhau của
các giáo phái và các vùng miền trong nước.
Điều này đã dẫn đến những xung đột giữa các cá nhân, vốn có
liên quan rất nhiều đến cuộc khủng hoảng hiện nay, trong đó có tổ chức “Mặt trận
Thống nhất”.
Tình trạng đổ máu xảy ra sau đó, mặc dù không trên quy mô lớn,
đã tạo nên những vết thương sâu sắc mà chính phủ hiện tại sẽ khó hàn gắn.
c. Diệm đã không thể hoặc không muốn đưa các thành viên của
những đảng phái đối lập khác nhau vào chính phủ của mình.
Chỉ khi có được sự ủng hộ rộng rãi thì những chương trình tiến
bộ do Diệm xây dựng mới có thể được thực hiện có hiệu quả.
Chính phủ mới do một người từng có kinh nghiệm trong chính
quyền đứng đầu, và có cá tính khiến người ta có thể kỳ vọng rằng ông sẽ tập hợp
được những nhân vật có năng lực và bản lĩnh khác cùng làm việc với mình.
Ông đã chấp nhận những chương trình căn bản mà Diệm khởi xướng
và được cả Hoa Kỳ lẫn Pháp hoàn toàn ủng hộ.
Dĩ nhiên, quyết định ai sẽ đứng đầu Chính phủ Việt Nam là
quyết định của nhân dân Việt Nam theo hệ thống của chính họ.
Mặc dù việc thay đổi chức vụ đứng đầu chính phủ khiến Việt
Nam tạm thời mất đi sự phục vụ của một nhà lãnh đạo quốc gia lớn, điều đó hoàn
toàn không có nghĩa là thay đổi những chính sách của chính phủ ông, vốn đã nhận
được sự ủng hộ của Hoa Kỳ.
Với sự ủng hộ này và sự hợp tác
của mọi thành phần tại Việt Nam, đất nước có thể được cứu khỏi chủ nghĩa cộng sản.
[Collins]
I. DỊCH CHÚ THÍCH
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–955. Tối mật; Niact (yêu cầu hành động khẩn cấp).
Cũng được in trong United States–Vietnam Relations,
1945–1967 (Quan hệ Hoa Kỳ–Việt Nam, 1945–1967), Quyển 10, trang 894–906.
[2] Trong điện văn này, ngày 8 tháng 4, Bộ Ngoại giao yêu cầu
Collins đưa ra những đề nghị về việc thành lập một chính phủ mới tại miền Nam
Việt Nam và giải quyết các vấn đề dài hạn cũng như ngắn hạn của các giáo phái.
(Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–755.)
[3] Ngoài những đề nghị tổng quát, trong điện văn này, cũng
đề ngày 8 tháng 4, Bộ Ngoại giao yêu cầu Collins trình bày quan điểm về những vấn
đề sau:
a. Phản ứng của giới chức Pháp tại địa phương đối với hành động
quân sự của Diệm chống Bình Xuyên.
b. Phản ứng của Diệm và người Việt Nam tại địa phương trước
việc ông bị Bảo Đại cách chức.
c. Khả năng chuyển lòng trung thành của Quân đội Quốc gia
sang một người kế nhiệm.
d. Đánh giá những nguồn lực chính trị của Diệm trong cộng đồng
Công giáo, những người tị nạn, những người quốc gia ở cơ sở, cũng như tại quê
hương của Diệm là miền Trung Việt Nam.
e. Phản ứng của Việt Minh trước việc Diệm bị cách chức.
f. Các thủ tục thực hiện việc cách chức và cách giải thích
công khai về sự thay đổi đột ngột như vậy trong chính sách của Hoa Kỳ.
(Cùng nguồn, 751G.00/4–455.)
[4] Xem Tài
liệu số 84.
[5] Xem Chú
thích số 2 của Tài liệu số 105.
[6] Đề ngày 29 tháng 11 năm 1954; xem nguyên văn trong
Foreign Relations (Quan hệ Đối ngoại Hoa Kỳ), 1952–1954, tập XIII, Phần 2,
trang 2315.
Xem
trang 2315 – FRUS 1952–1954
Hết nguyên văn.
TÓM LƯỢC NỘI DUNG
Ngày 9-4-1955, từ Sài Gòn, Đại diện Đặc biệt J. Lawton
Collins gửi điện văn số 4448 cho Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ, trả lời hai điện
văn ngày 8-4 yêu cầu ông trình bày kế hoạch thành lập chính phủ mới và đánh giá
những hậu quả có thể xảy ra nếu Ngô Đình Diệm bị thay thế.
Phần I – Chương trình thay thế Diệm và thành lập chính phủ mới
Collins đề nghị một chương trình gồm chín bước:
1. Thu hồi quyền kiểm soát cảnh sát từ Bình Xuyên: Collins
đưa ra hai phương án: để Diệm ban hành sắc lệnh chuyển giao, hoặc để Bảy Viễn tự
nguyện đề nghị giao quyền kiểm soát cảnh sát cho chính phủ mới. Ông thiên về
phương án thứ hai nhằm tranh thủ sự hợp tác của Bình Xuyên.
2. Thay thế Ngô Đình Diệm: Ưu tiên thuyết phục Diệm tự từ chức;
nếu ông từ chối, Bảo Đại sẽ cách chức. Collins coi việc sử dụng quyền của Bảo Đại
là phương pháp hợp pháp để thay thế Diệm.
3. Lựa chọn người kế nhiệm: Pháp đề nghị, Hoa Kỳ đồng ý, sau
đó xin sự chấp thuận của Bảo Đại. Collins đề nghị Trần Văn Đỗ hoặc Phan Huy
Quát. Kế hoạch phải được giữ bí mật với Diệm cho đến khi đạt được thỏa thuận với
Bảo Đại.
4. Giải quyết vấn đề chính trị và quân sự của các giáo phái:
Hoa Kỳ, Pháp và người đứng đầu chính phủ mới phải thống nhất chương trình tiếp
nhận quân nhân giáo phái vào Quân đội Quốc gia, giải ngũ và trợ cấp cho những
người còn lại.
5. Đạt thỏa thuận với các giáo phái: Chính phủ mới sẽ thương
lượng với các nhà lãnh đạo giáo phái. Collins không chủ trương dành ghế Nội các
cho các giáo phái với tư cách đại diện tổ chức, mà đề nghị dành cho họ những vị
trí danh dự trong Hội đồng Cấp cao. Ông cũng đề cập khả năng cung cấp lợi ích
kinh tế hoặc những sự sắp xếp khác để tranh thủ sự hợp tác của Bảy Viễn và Tướng
Soái.
6. Thành lập Nội các mới: Người được lựa chọn đứng đầu chính
phủ sẽ tham khảo ý kiến các nhân vật có khả năng tham gia Nội các và nhanh
chóng công bố chính phủ mới.
7. Tổ chức lại cơ cấu chính phủ: Thành lập Hội đồng Cấp cao
gồm đại diện trí thức, lao động, tôn giáo, giáo phái, người tị nạn và những
nhân vật có uy tín; đồng thời xem xét thành lập hội đồng cố vấn kinh tế và các
chức vụ Phó Chủ tịch.
8. Công bố chương trình chính phủ mới: Bao gồm kế hoạch tổ
chức chính phủ, chương trình cải cách bảy điểm Ely–Collins và kế hoạch hội nhập
các giáo phái vào đời sống quốc gia trên phương diện chính trị và quân sự.
9. Bầu và triệu tập Quốc hội lâm thời: Dự kiến bầu cử ngày
15-5-1955. Quốc hội sẽ xem xét ngân sách quốc gia và thành lập ủy ban chuẩn bị
Quốc hội Lập hiến.
Phần II – Đánh giá những hậu quả của việc thay thế Diệm
Collins trình bày bảy vấn đề:
1. Phản ứng của Pháp: Ông dự đoán người Pháp sẽ tránh tham
gia trực tiếp vào cuộc xung đột quân sự giữa Diệm và Bình Xuyên, nhưng sẵn sàng
làm trung gian hòa giải.
2. Phản ứng của Diệm: Collins dự đoán Diệm sẽ chống lại việc
bị cách chức, nhưng cuối cùng có thể chấp nhận và công bố một bản Bạch thư phản
đối Bảo Đại, Pháp và Hoa Kỳ. Ông cho rằng Diệm là người yêu nước chân chính và
sẽ không phá hoại chương trình xây dựng của chính phủ mới.
3. Phản ứng của Quân đội Quốc gia: Collins nhận định lòng
trung thành của quân đội không hoàn toàn thuộc về Diệm. Một chính phủ mới có sự
ủng hộ rộng rãi và được Pháp, Hoa Kỳ hậu thuẫn có thể giành được sự hợp tác của
quân đội. Ông đặc biệt phản đối việc cho Tướng Nguyễn Văn Hinh trở về Việt Nam.
4. Thực lực chính trị của Diệm: Collins nhận định sự ủng hộ
dành cho Diệm tại miền Trung đang suy giảm, một phần do hoạt động của Ngô Đình
Cẩn. Ông cho rằng Diệm thiếu cơ sở quần chúng vững chắc, cộng đồng Công giáo
chưa được tổ chức thành lực lượng chính trị, sức mạnh của người di cư mới chỉ
là tiềm năng và phần lớn giới chỉ huy Quân đội Quốc gia không nhiệt thành ủng hộ
Diệm.
5. Phản ứng của Việt Minh: Collins dự đoán Việt Minh sẽ khai
thác việc thay thế Diệm để tuyên truyền chống Pháp và Hoa Kỳ, nhưng không cho rằng
họ sẽ lập tức lợi dụng tình hình để tiến hành hành động quân sự.
6. Thời điểm thay thế: Collins muốn thực hiện sau Hội nghị
Bandung để tránh tạo lợi thế tuyên truyền cho Việt Minh. Tuy nhiên, trước nguy
cơ Diệm tiếp tục hành động chống Bình Xuyên, ông đề nghị có thể tiến hành sớm
hơn sau khi Pháp và Hoa Kỳ đạt thỏa thuận. Ông lo ngại việc trì hoãn có thể dẫn
đến nội chiến và nguy cơ toàn bộ Việt Nam rơi vào tay Việt Minh.
7. Giải thích với công luận: Collins đề nghị Hoa Kỳ công nhận
những đóng góp trước đây của Diệm, đồng thời giải thích rằng Diệm không thể hoặc
không muốn đưa các lực lượng đối lập vào chính phủ. Việc thay thế người đứng đầu
chính phủ không có nghĩa là từ bỏ những chương trình cải cách đã được Hoa Kỳ và
Pháp ủng hộ.
KHÁI QUÁT
Điện văn số 108 trình bày một kế hoạch cụ thể của Collins nhằm
thay thế Ngô Đình Diệm bằng một chính phủ mới, thông qua sự thỏa thuận giữa Hoa
Kỳ, Pháp và Bảo Đại.
Kế hoạch kết hợp việc chuyển giao quyền kiểm soát cảnh sát,
giải quyết vấn đề quân sự của các giáo phái, tổ chức lại chính phủ và chuẩn bị
Quốc hội lâm thời.
Collins đồng thời đánh giá thực lực chính trị, quân sự của
Diệm, dự đoán phản ứng của các lực lượng liên quan và đề nghị cách giải thích với
công luận về sự thay đổi chính sách của Hoa Kỳ.
Đây là đề nghị của Collins gửi Washington ngày 09-04-1955,
chưa phải quyết định chính thức của Chính phủ Hoa Kỳ.
