Điện văn số 109 thể hiện sự dè dặt của Dulles trước đề nghị thay thế Diệm, nhưng chưa đưa ra quyết định cuối cùng.
Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d109?
GPT DỊCHGPT DỊCH
09-04-1955, 15 giờ 56 – Số
109 (Tối mật): Dulles yêu cầu Collins cân nhắc lại đề nghị thay thế Ngô Đình Diệm.
109. Điện văn của Bộ trưởng Ngoại giao gửi Đại sứ quán
Hoa Kỳ tại Việt Nam [1]
Washington, ngày 9 tháng 4 năm 1955 – 3 giờ 56 chiều.
4438. Bộ trưởng gửi riêng Đại sứ, chỉ dành cho Đại sứ đọc.
Sáng nay, tôi đã thảo luận tình hình với cấp lãnh đạo cao nhất.
Chúng tôi có khuynh hướng ủng hộ bất kỳ quyết định cuối cùng nào của ông, nhưng
trước khi ông thực sự đưa ra quyết định, chúng tôi muốn chắc chắn rằng ông đã
cân nhắc tất cả những yếu tố khiến chúng tôi quan tâm tại đây.
Chúng tôi cảm thấy rằng những gì đã xảy ra không cho thấy điều
gì mới về Diệm, mà đúng hơn là bộc lộ một sự hiểu lầm căn bản và nguy hiểm giữa
Pháp và Hoa Kỳ.
Chúng ta từ lâu đã biết Diệm có những phẩm chất gì và thiếu
những phẩm chất gì. Tuy nhiên, hai nước chúng ta đã đồng ý ủng hộ ông vì không
có người nào khác có những phẩm chất thích hợp hơn.
Những người hiện được đề nghị thay thế Diệm vẫn chính là những
người mà vài tháng trước đã bị xem là không thể chấp nhận làm người thay thế.
Điều đã xảy ra là, trong khi Hoa Kỳ hành động trên giả định
rằng Diệm sẽ được ủng hộ để đối phó với bất kỳ ai có thể thách thức ông, với điều
kiện ông có đủ khả năng, thì dường như người Pháp chỉ ủng hộ Diệm trên giả định
rằng Bình Xuyên cũng sẽ được ủng hộ như một chính quyền tự trị, và khi Bình
Xuyên thách thức Diệm, ông sẽ không được phép sử dụng vũ lực để khẳng định quyền
lực của mình đối với lực lượng này.
Chúng tôi có thể hiểu được sự miễn cưỡng của người Pháp khi
chứng kiến việc sử dụng vũ lực. Nhưng nếu không thể sử dụng vũ lực, thì việc
chúng ta bỏ ra những khoản chi phí rất lớn để hỗ trợ Quân đội Quốc gia có ý
nghĩa gì?
Tôi vốn nghĩ rằng hai bên đã thống nhất Quân đội Quốc gia
trước hết phải là một quân đội bảo đảm an ninh trong nước, chứ không phải một
quân đội để chống lại sự xâm lược từ bên ngoài.
Hoa Kỳ thừa nhận rằng Cao Đài,
và ngay cả Hòa Hảo, là những giáo phái thực sự, có những cội rễ về văn hóa, tôn
giáo và chính trị, không thể bị nhổ bật bằng vũ lực mà không gây ra những hậu
quả nghiêm trọng cần phải tránh.
Nhưng chúng tôi không tin rằng bất kỳ chính quyền trung ương
nào có thể tồn tại với thực quyền, thay vì chỉ là một chính quyền hữu danh vô
thực, nếu chính quyền ấy không nắm quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia, và nếu
quyền kiểm soát này được giao khoán cho một băng nhóm lợi dụng những đặc quyền
của mình để bảo vệ các hoạt động tệ nạn nhằm thu lợi trên quy mô rất lớn, đồng
thời tồn tại nhờ sự hậu thuẫn của Bảo Đại, người đang tự sống lưu vong, và của
người Pháp.
Chúng tôi không thấy rằng việc thay thế Diệm bằng bất kỳ người
nào ông đã đề cập, tự nó sẽ sửa chữa được tình trạng này. Thật vậy, chúng tôi từng
có ấn tượng rằng Quát còn ít được các giáo phái chấp nhận hơn Diệm.
Còn hai yếu tố khác cần ghi nhớ.
Yếu tố thứ nhất là mọi người đều biết rộng rãi rằng
cho đến nay Diệm tồn tại được là nhờ sự ủng hộ của Hoa Kỳ, bất chấp sự miễn cưỡng
của người Pháp.
Tuy nhiên, nếu khi đến lúc phải giải quyết dứt khoát, quan
điểm của người Pháp lại thắng thế, thì điều đó sẽ làm suy yếu nghiêm trọng ảnh
hưởng của chúng ta trong tương lai, cả tại Việt Nam lẫn những nơi khác.
Việc cách chức Diệm trong những hoàn cảnh này rất có thể sẽ
bị diễn giải tại Việt Nam và châu Á như một thí dụ cho thấy Hoa Kỳ chỉ ủng hộ sự
nghiệp quốc gia bằng lời nói suông, rồi từ bỏ một nhà lãnh đạo quốc gia chân
chính khi những “quyền lợi thực dân” gây đủ áp lực lên chúng ta.
Người Pháp liên tục khẳng định rằng Hoa Kỳ có trách nhiệm
chính tại khu vực này của thế giới, nhưng thật khó có thể gánh trách nhiệm mà
không có quyền quyết định.
Về thực chất, chẳng phải việc loại bỏ Diệm trong những điều
kiện hiện nay sẽ có nghĩa là từ nay trở đi chúng ta chỉ là người trả tiền, còn
người Pháp sẽ là người quyết định mọi việc hay sao?
Bất kỳ người nào kế nhiệm Diệm cũng sẽ biết rõ quyền lực thực
sự nằm ở đâu.
Yếu tố thứ hai là sẽ có sự chống đối rất mạnh trong
Quốc hội Hoa Kỳ đối với việc tiếp tục ủng hộ tình hình tại Đông Dương nói chung
và Việt Nam nói riêng, nếu Diệm bị thay thế trong những hoàn cảnh hiện nay.
Chúng tôi không nói rằng cuối cùng không thể vượt qua được sự
chống đối này, đặc biệt nếu chính ông có thể trình bày những lý lẽ thuyết phục
trước các ủy ban của Quốc hội.
Nhưng Mansfield, người được các đồng viện hết sức kính trọng
về vấn đề này, kiên quyết phản đối việc từ bỏ Diệm trong những điều kiện hiện
nay. [2]
Tôi tự hỏi liệu có một giải pháp trung gian nào giữa hai
thái cực hiện đang được thảo luận hay không, theo đó Diệm có thể được phép khôi
phục uy tín đã bị tổn hại của mình bằng cách khẳng định quyền lực đối với Bình
Xuyên, đồng thời đưa những thành phần khác vào chính phủ trong những điều kiện
bảo đảm có sự phân quyền thực sự.
Tôi cảm thấy rằng, cũng như phần lớn người phương Đông, Diệm
hẳn rất nghi ngờ những gì đang diễn ra chung quanh mình, và sự nghi ngờ này
càng làm tăng thêm khuynh hướng vốn có của ông là kín đáo và không tin tưởng
người khác.
Nếu ông thực sự cảm thấy rằng người Pháp và chúng ta đều
kiên quyết đứng sau ủng hộ ông, liệu ông có thực sự mở rộng chính phủ của mình
hay không?
Tôi nghĩ rằng chúng ta phải có phần nào sự thông cảm đối với
tình thế khó khăn của ông, vì ông liên tục bị gọi là “cuộc thử nghiệm Diệm”.
Để kết luận, tôi muốn tái khẳng định sự tin tưởng rất lớn mà
tất cả chúng tôi dành cho ông và sự phán đoán của ông.
Ông đã và đang làm một công việc tuyệt vời trước những khó
khăn vô cùng to lớn.
Điện văn số 4448 của ông [3] vừa đến Bộ Ngoại giao, nhưng vẫn
chưa được giải mã.
Chúng tôi sẽ nhận xét về điện văn ấy trong một điện văn tiếp
theo. [4]
Dulles
CHÚ THÍCH
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–955. Tối mật; Niact (yêu cầu hành động khẩn cấp). Do Dulles soạn thảo.
Cũng được in trong United States–Vietnam Relations,
1945–1967 (Quan hệ Hoa Kỳ–Việt Nam, 1945–1967), Quyển 10, trang 907–909.
[2] Xem Tài
liệu số 107.
[3] Xem ở trên, tức Tài
liệu số 108.
[4] Xem Tài
liệu số 115.
Hết nguyên văn
Tóm lược:
Ngày 9-4-1955, Bộ trưởng Ngoại giao John Foster Dulles gửi
điện văn riêng cho Đại sứ Collins, cho biết đã thảo luận tình hình với cấp lãnh
đạo cao nhất tại Washington. Dulles khẳng định Hoa Kỳ có khuynh hướng ủng hộ
quyết định cuối cùng của Collins, nhưng yêu cầu ông cân nhắc đầy đủ những yếu tố
sau:
1. Bất đồng Pháp–Hoa Kỳ: Dulles cho rằng cuộc khủng hoảng bộc
lộ sự hiểu lầm căn bản giữa hai nước. Hoa Kỳ chủ trương ủng hộ Diệm thực thi
quyền lực, trong khi Pháp muốn duy trì Bình Xuyên như một lực lượng tự trị và
phản đối Diệm sử dụng vũ lực để kiểm soát lực lượng này.
2. Vấn đề Cao Đài, Hòa Hảo và Bình Xuyên: Dulles thừa nhận
Cao Đài và Hòa Hảo là những giáo phái thực sự, có nguồn gốc văn hóa, tôn giáo
và chính trị, không thể bị triệt phá bằng vũ lực mà không gây hậu quả nghiêm trọng.
Tuy nhiên, ông phản đối việc Bình Xuyên nắm quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia.
3. Người thay thế Diệm: Dulles nhận định những nhân vật được
đề nghị thay thế Diệm vẫn là những người từng bị xem là không thích hợp trước
đó. Ông không tin rằng việc thay Diệm bằng những người này tự nó sẽ giải quyết
được cuộc khủng hoảng.
4. Uy tín và ảnh hưởng của Hoa Kỳ: Dulles lo ngại việc thay
Diệm dưới áp lực của Pháp sẽ khiến dư luận Việt Nam và châu Á cho rằng Hoa Kỳ từ
bỏ một nhà lãnh đạo quốc gia trước quyền lợi thực dân. Ông đặt vấn đề Hoa Kỳ sẽ
chỉ tiếp tục cung cấp tài chính, còn Pháp nắm quyền quyết định.
5. Phản ứng của Quốc hội Hoa Kỳ: Dulles cảnh báo việc thay
Diệm có thể gây chống đối mạnh mẽ trong Quốc hội Hoa Kỳ, đặc biệt từ Thượng nghị
sĩ Mansfield, người kiên quyết phản đối việc từ bỏ Diệm trong hoàn cảnh hiện tại.
6. Giải pháp trung gian: Dulles đặt vấn đề liệu có thể để Diệm
khôi phục uy tín bằng cách xác lập quyền kiểm soát đối với Bình Xuyên, đồng thời
mở rộng chính phủ, đưa các thành phần khác tham gia và thực sự phân chia quyền
hành.
7. Đánh giá về Diệm: Dulles cho rằng sự nghi ngờ của Diệm đối
với những người chung quanh có thể khiến ông thêm kín đáo và thiếu tin tưởng.
Ông đặt câu hỏi liệu Diệm có sẵn sàng mở rộng chính phủ nếu được Pháp và Hoa Kỳ
cùng bảo đảm ủng hộ hay không.
Cuối điện văn, Dulles tái khẳng định sự tin tưởng đối với
Collins và cho biết điện văn số 4448 của Collins (tài liệu số 108) vừa đến Bộ
Ngoại giao nhưng chưa được giải mã. Washington sẽ trả lời sau.
