6704. 19-04-1955 – Số 125 (C): Collins báo cáo trước khi rời Sài Gòn về Washington. (78TL)

 Link nguyên văn

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d125?

GPT DỊCH

Tài liệu 125 (C) – Ngày 19-04-1955, lúc 23 giờ

Collins báo cáo cuộc tranh luận với Tướng Ely về việc thay thế Ngô Đình Diệm trước khi trở về Washington

Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang 260–264.

Địa điểm: Sài Gòn, ngày 19-04-1955, lúc 23 giờ.

Điện văn số: 4661.

Người gửi: Đại diện đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam, J. Lawton Collins.

Người nhận: Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Foster Dulles.

Mức độ mật: Tối mật – Ưu tiên – Hạn chế phổ biến.

I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT

Sài Gòn, ngày 19-04-1955, lúc 23 giờ.

Điện văn 4661 – Collins gửi Ngoại trưởng.

1. Ely giải thích vì sao không thể tiếp tục ủng hộ Diệm

Tôi gặp Tướng Ely lúc 9 giờ sáng ngày 19 tháng 4.

Ely trình bày tổng quát quá trình hình thành lập trường của ông, nhấn mạnh rằng ông luôn ủng hộ Diệm, ngay cả trước khi tôi đến Việt Nam.

Ông nhắc lại những lời đã nói trước đây, rằng các cáo buộc cho rằng cấp dưới của ông đã hành động trái lệnh và giúp đỡ các giáo phái đều không đúng sự thật.

Ông nói rằng câu chuyện cho rằng phía Pháp đã ngăn cản việc cung cấp xăng dầu cho Quân đội Việt Nam chỉ là tuyên truyền và là bằng chứng của thái độ thiếu thiện chí.

Hiện nay, Diệm đang tiến hành một cuộc chiến tuyên truyền chống Ely, cáo buộc ông là một “kẻ thực dân”, trong khi thực tế Ely căm ghét cả chủ nghĩa thực dân lẫn chính từ ngữ ấy.

Ely nói rằng ông đã làm mọi điều có thể để giúp Diệm, cho đến khi Diệm gây ra nguy cơ nội chiến.

Ông cho rằng Thủ tướng cần được ủng hộ, bởi sau Hiệp định Genève, Diệm đã làm được nhiều việc để duy trì sự toàn vẹn của miền Nam Việt Nam tự do. Nhờ Diệm mà số người tị nạn vào Nam rất đông.

Ely nói thêm rằng vì đã kiên quyết bảo vệ Diệm, nên giờ đây ông có thể trình bày đầy đủ quan điểm đã thay đổi của mình:

Không thể cứu Diệm nếu chúng ta muốn cứu Việt Nam.

Diệm đã hoàn thành vai trò của mình, nhưng tiếp tục giữ ông lúc này sẽ là chấp nhận nguy cơ xảy ra thảm họa.

2. Ely cho rằng Diệm không còn khả năng điều hành đất nước

Ely tiếp tục nói rằng vấn đề chung của chúng ta hiện nay là cứu Việt Nam khỏi chủ nghĩa cộng sản.

Ngay cả những người của Diệm cũng cảm thấy ông không có khả năng điều hành chính phủ.

Quân đội không ủng hộ ông, ngoại trừ trong chừng mực ông phá vỡ tổ chức và kỷ luật quân đội để lôi kéo từng cá nhân về phía mình.

Giới trí thức chống đối ông, và Ely cảm thấy đất nước đang đứng bên bờ hỗn loạn.

Một số ít người còn làm việc với Diệm bị ông khơi dậy lòng căm ghét đối với mọi hình thức đối lập.

Các giáo phái đều nhất trí chống Diệm, kể cả Trình Minh Thế.

Diệm hiện nay không thể giải quyết vấn đề các giáo phái, bất kể ông đưa ra những đề nghị gì với họ.

Ely nói thêm rằng cuộc khủng hoảng đã đến mức không còn khả năng cứu Diệm. Việc duy trì ông một cách giả tạo chỉ kéo dài cuộc khủng hoảng.

3. Ely bác bỏ giải pháp Thoại đã được sửa đổi

Ely nói thêm rằng Diệm không thể làm việc với một nhóm cộng sự mới và Bình Xuyên sẽ không giao quyền kiểm soát cảnh sát cho ông.

Về đề nghị Thoại đã được sửa đổi, Ely nói rằng tôi từng xác định đề nghị ấy chỉ có thể thực hiện nếu đáp ứng ba điều kiện thiết yếu.

Những điều kiện này không thể đạt được nếu Pháp và Hoa Kỳ không gây áp lực rất mạnh. Nhưng chính áp lực ấy sẽ làm mất đi những ưu điểm vốn có của đề nghị.

Ely cho biết cuộc trao đổi với Quát ngày 17 tháng 4 khiến ông tin rằng Quát không muốn làm tổn hại thanh danh của mình bằng cách cộng tác với Diệm vào lúc này.

Ely nói rằng muốn duy trì Diệm đứng đầu chính phủ thì Pháp và Hoa Kỳ phải gây áp lực mạnh đến mức Diệm chắc chắn sẽ bị mang tiếng là chính phủ bù nhìn lệ thuộc nước ngoài nặng nề nhất từng cai trị Việt Nam.

Hơn nữa, kế hoạch Thoại đã được sửa đổi có xu hướng loại bỏ Bảo Đại, người hiện đang nắm quyền lực hợp pháp duy nhất.

4. Collins giải thích vai trò của Quốc hội Lâm thời và Bảo Đại

Tôi nói rằng theo đề nghị hiện nay, Quốc hội Lâm thời sẽ “đề nghị” người đứng đầu chính phủ với Bảo Đại.

Dĩ nhiên, chúng ta sẽ phải gây áp lực để Bảo Đại chấp nhận đề nghị đó, nhưng việc ấy không làm tổn hại đến tính hợp pháp mà ông hiện có.

Ely nói rằng nhiều người không nhìn vấn đề theo cách ấy. Bất kỳ nỗ lực nào nhằm loại bỏ Bảo Đại quá sớm, trước khi có những định chế chính trị ổn định, đều có nguy cơ dẫn đến tình trạng vô chính phủ.

Tôi đồng ý với Ely rằng trước mắt phải duy trì địa vị của Bảo Đại.

Tuy nhiên, tôi cho rằng việc để Quốc hội Lâm thời đề cử Thủ tướng, dù là Diệm hay một người khác, vẫn bảo đảm được địa vị pháp lý của Bảo Đại.

5. Ely cho rằng Diệm không thể làm dịu tình hình

Tôi nói với Ely rằng ông Đỗ từng nhận xét: nếu Bảo Đại lựa chọn Thủ tướng mới, người kế nhiệm Diệm sẽ lập tức mất một nửa uy tín.

Ely nói rằng có thể hiện nay chính ông Đỗ đã thay đổi suy nghĩ và quay sang ủng hộ Bảo Đại.

Ông cho rằng giải pháp tồi tệ nhất có thể xảy ra là củng cố địa vị của Diệm thông qua Bảo Đại.

Ely nói rằng không thể tổ chức bầu cử cho đến khi tình hình căng thẳng được xoa dịu, trong khi Diệm không có khả năng tạo ra ảnh hưởng hòa giải.

Hơn nữa, theo Ely, có bằng chứng cho thấy Diệm đang tìm cách dùng tiền của Hoa Kỳ để mua chuộc các giáo phái, kể cả Bảy Viễn.

Ông nhận xét rằng đây là một cách hành xử vụ lợi kỳ lạ đối với một con người được xem là “trong sạch”.

Ely nói rằng nhiệm vụ trước tiên của chúng ta là giải quyết cuộc khủng hoảng hiện nay.

Điều đó không thể thực hiện bằng đề nghị Thoại đã sửa đổi, bởi đề nghị ấy không cứu được Diệm mà trái lại có thể khiến chúng ta mất Việt Nam.

6. Collins chất vấn Ely về ý nguyện của nhân dân Việt Nam

Ely nhắc lại rằng ông không cho việc ủng hộ Diệm trước đây là một sai lầm.

Ông nói rằng hiện nay chúng ta phải tính đến việc thay Thủ tướng, nhưng không thay đổi chính sách.

Theo Ely, điều đó phù hợp với nguyện vọng của nhân dân Việt Nam.

Tôi hỏi Ely làm sao ông có thể chứng minh đó là nguyện vọng của nhân dân Việt Nam khi chưa có một Quốc hội nào.

Lời khẳng định ấy chỉ có thể là sự đánh giá của riêng Ely.

Ông trả lời rằng rõ ràng nhân dân muốn loại bỏ Diệm.

Tôi đáp rằng Diệm có thể bác bỏ lời khẳng định đó, và dù sao cũng không ai có khả năng chứng minh nhân dân Việt Nam muốn loại bỏ ông.

Ely nói rằng chính cuộc khủng hoảng hiện nay là bằng chứng.

Tôi trả lời rằng cuộc khủng hoảng do một thiểu số thuộc các giáo phái gây ra để bảo vệ quyền lợi ích kỷ của họ.

Nếu cùng một chương trình chính phủ được thực hiện bởi một Thủ tướng khác, thì chắc chắn người ấy cũng sẽ gặp sự chống đối của các giáo phái.

Ely nói rằng ông đồng ý nếu vị Thủ tướng khác ấy giống Diệm.

Nhưng Diệm đã xử lý tình hình rất tồi tệ, và ngay cả những người thân của ông, như Đỗ và Thoại, cũng không còn tin tưởng ông.

7. Collins cho rằng cần có cơ quan đại diện để xác định ý nguyện nhân dân

Tôi nói với Ely rằng ông và tôi đều là người ngoại quốc tại đây, và ngay cả Bảo Đại, ở một mức độ nào đó, cũng là người từ bên ngoài.

Không ai trong chúng ta có thể khẳng định nhân dân Việt Nam có thống nhất trong việc lựa chọn bất kỳ người nào kế nhiệm Diệm hay không.

Không có Quốc hội thì không thể chứng minh với công chúng và báo chí Hoa Kỳ rằng Diệm không còn được nhân dân mong muốn.

Nếu Diệm bị cách chức khi chưa có một cơ quan đại diện nào, tôi không thể dự đoán phản ứng của Quốc hội Hoa Kỳ.

Vì vậy, tôi yêu cầu Ely đừng bác bỏ giải pháp ấy trước khi chính người Việt Nam bác bỏ nó.

Ely nhắc lại rằng Diệm chỉ còn nắm quyền nhờ sự can thiệp của chúng ta.

Tôi nói rằng nếu sự phân tích của Ely đúng, Quốc hội sẽ bỏ phiếu loại Diệm khỏi chức vụ. Và nếu Quốc hội làm như vậy, tôi tin Hoa Kỳ sẽ chấp nhận quyết định ấy.

Ely thừa nhận rằng ông không thể chứng minh lời khẳng định của mình.

Tuy nhiên, ông tin rằng duy trì Diệm trái với ý nguyện nhân dân sẽ làm giảm giá trị của việc thể hiện ý nguyện nhân dân khi có thể tổ chức bầu cử.

Tôi trả lời rằng trái lại, đề nghị Thoại đã sửa đổi chỉ có thể thành công nếu được một bộ phận đáng kể dư luận Việt Nam chấp nhận.

[Tại đây, bản điện văn mã hóa bị thiếu khoảng 25 ký tự.]

Bảo Đại là sự lựa chọn của Pháp và Hoa Kỳ.

Tôi nói rằng tôi không biết đề nghị ấy có thành công hay không. Tôi dự định tiếp tục tham khảo ý kiến trong ngày và chỉ yêu cầu Ely đừng phán đoán trước kết quả.

Ely nói rằng theo quan điểm của ông, không có giải pháp nào mang dấu ấn Pháp – Mỹ rõ rệt hơn việc tiếp tục duy trì Diệm.

Tôi nói rằng tôi không đồng ý, bởi kế hoạch sẽ không thể thành công nếu không có sự đồng thuận của một số đông đáng kể người Việt Nam.

8. Ely và Collins bất đồng về thời gian và khả năng cứu vãn tình hình

Ely nói rằng ông phải ghi nhận đây là một điểm bất đồng giữa hai chúng tôi.

Theo ông, nếu kế hoạch thành công thì đó là nhờ tôi gây áp lực lên người Việt Nam.

Tôi đồng ý rằng đề nghị Thoại đã sửa đổi chỉ có thể thực hiện nếu được Hoa Kỳ và Pháp ủng hộ, đồng thời các yếu tố căn bản phải được Diệm, Đỗ, Quát và những người khác, cũng như Bình Xuyên, chấp nhận.

Tôi nhắc Ely rằng Washington chưa đồng ý rút lại sự ủng hộ dành cho Diệm.

Nếu Washington đồng ý rút lại sự ủng hộ ấy, Ngoại trưởng và tôi sẽ rất khó giải thích quyết định này với nhân dân Hoa Kỳ.

Ely nói rằng ông không hiểu làm sao có thể biện minh cho việc duy trì Diệm tại chức, trái với nhận định tốt nhất của những người đang trực tiếp ở hiện trường.

Về khả năng thực hiện đề nghị, tôi nói với Ely rằng theo phỏng đoán của tôi, Quốc hội Lâm thời sẽ bỏ phiếu loại Diệm khỏi chức vụ, trừ khi ông thay đổi phương pháp điều hành.

Ely nói rằng đây là sự khác biệt quan điểm giữa hai chúng tôi, xuất phát từ trách nhiệm đặc biệt của ông đối với cuộc khủng hoảng mà ông cho rằng không thể giải quyết chừng nào Diệm còn tại chức.

Ông nói tình hình đang xấu đi từng ngày và quy toàn bộ nguyên nhân cho ảnh hưởng của Diệm.

Tình hình tại miền Trung đang xấu đi và hoạt động bí mật ngày càng gia tăng.

Chỉ bằng một cuộc phẫu thuật, tức là loại bỏ Diệm, mới có thể cứu được đất nước.

Tôi nói rằng tôi không tin tình hình sẽ thay đổi nghiêm trọng trong vòng ba tuần, nhưng tôi sẽ trình bày quan điểm của Ely với Washington.

Ely nói rằng ông không tin cuộc khủng hoảng có thể được giải quyết trong ba tuần, nhưng trong thời gian ấy tình hình có thể trở nên không còn cứu vãn được.

Ông nói đất nước cần một cú sốc tâm lý do việc thay đổi Thủ tướng tạo ra.

9. Ely đánh giá triển vọng chống cộng tại miền Nam

Ely tiếp tục nói rằng, nghe có vẻ nghịch lý, miền Nam chưa bao giờ có cơ hội được cứu vãn tốt như hiện nay.

Ông đánh giá cơ hội ấy hiện lớn hơn 50%.

Ông nói Việt Minh đang thất bại trong cuộc đấu tranh kinh tế của chính họ.

Họ đã thất bại trong cuộc tranh giành người tị nạn và chưa thành công trong việc củng cố bộ máy hành chính.

Tại miền Nam, dân chúng chưa bị ảnh hưởng quá nặng bởi Việt Minh và vẫn có thể được một người khác ngoài Diệm lãnh đạo, tổ chức lại.

10. Collins yêu cầu Pháp nêu rõ người thay thế Diệm

Tôi nói với Ely rằng chúng tôi đã nhận được bản sao những câu trả lời của phía Pháp đối với các câu hỏi của Washington.

Tôi nói rằng còn thiếu một điều, đó là phía Pháp dự tính ai sẽ làm Thủ tướng mới và những ai sẽ là thành viên nội các.

Ely nói rằng ông cũng muốn nêu tên những người ấy và ông tin chắc danh sách của tôi cũng tương tự danh sách của ông.

Tuy nhiên, cả ông lẫn Chính phủ Pháp đều không muốn có một giải pháp mang dấu ấn của Pháp.

Ông tin chắc rằng nếu ông nêu tên cụ thể, đến một lúc nào đó giải pháp sẽ bị trình bày như một giải pháp của Pháp.

Tôi nói rằng Washington vẫn muốn câu hỏi ấy được trả lời.

11. Collins giải thích vì sao Washington nghi ngờ lập trường của Pháp

Tôi nhắc lại với Ely rằng tôi đã công khai và riêng tư báo cáo về sự ủng hộ mà ông dành cho Diệm.

Đồng thời, tại Washington có niềm tin rằng Chính phủ Pháp chưa hoàn toàn ủng hộ Diệm, mà chỉ chờ cơ hội để loại bỏ ông.

Điều đó, cùng với việc Pháp đồng thời tiến hành thương lượng với Việt Minh tại Hà Nội, là lý do khiến Washington hoài nghi lập trường của Pháp.

Ely nói rằng nếu ông không nhận được chỉ thị xác định rằng chủ nghĩa thực dân Pháp đã chấm dứt tại Việt Nam, Liên hiệp Pháp được xây dựng trên nguyên tắc bình đẳng, và mặc dù Sainteny hiện diện nhưng chỉ có Ely mới đại diện cho Pháp tại Việt Nam, thì ông đã không còn ở đây.

Ông nói rằng chính ông, và chỉ một mình ông, chịu trách nhiệm thi hành chính sách của Pháp tại Việt Nam.

Tôi đề nghị Paris nên trình bày với Washington những điều Ely vừa nói với tôi.

Van Laetham nói rằng những gì xảy ra tại miền Bắc không liên quan đến vấn đề của chúng ta tại đây.

Tôi đáp rằng, trái lại, theo quan điểm của Washington, hai vấn đề có liên hệ mật thiết.

Van Laetham nói rằng phía Pháp hiểu khó khăn của chúng ta đối với dư luận công chúng, nhưng họ cũng có vấn đề dư luận riêng.

Chính phủ Pháp phải cố gắng giữ lại một điều gì đó tại miền Bắc.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Chính phủ Pháp đang chơi trò hai mặt.

Tôi một lần nữa đề nghị phía Pháp nên giải thích rõ điều ấy với Washington.

12. Ely tuyên bố không thể tiếp tục nhiệm vụ nếu Diệm vẫn giữ chức

Ely nói rằng nếu Diệm buộc phải tiếp tục giữ chức Thủ tướng, ông cảm thấy mình không thể tiếp tục đảm nhận trách nhiệm đại diện cho Pháp tại Việt Nam.

13. Collins tóm lược ba điểm phản đối của Ely

Để tóm lược lập trường của Ely, tôi nói rằng đối với đề nghị Thoại đã sửa đổi, ông nêu ba điểm chính:

(a) Ely cho rằng đề nghị sẽ không thành công và sẽ bị xem là một giải pháp áp đặt từ bên ngoài.

(b) Ely không tin tình hình có thể được duy trì ổn định trong sáu tuần.

(c) Dường như Ely cảm thấy rằng ngay cả khi những điều kiện tiên quyết để thực hiện đề nghị Thoại đã sửa đổi được đáp ứng, ông vẫn không thể tiếp tục ở lại hoặc nhận trách nhiệm trong sáu tuần tiếp theo.

Trước đó, tôi hiểu Ely nói rằng ông không thể ở lại nếu Diệm tiếp tục nắm quyền lâu dài.

Tôi muốn biết liệu sự phản đối ấy có áp dụng cả đối với giải pháp tạm thời hay không.

14. Ely bác bỏ giải pháp chuyển tiếp

Ely nói rằng ông không tin vào giải pháp ấy, không cho rằng nó có giá trị thực tế, và cảm thấy rằng một cuộc khủng hoảng mới sẽ xảy ra trong vòng ba tuần.

Khi đó, chúng ta sẽ đánh mất cơ hội cuối cùng để cứu Việt Nam.

Tôi nói rằng rõ ràng Ely sẽ không chấp nhận giải pháp này.

Trong trường hợp đó, hiển nhiên giải pháp không thể thực hiện được, nhất là khi hiện nay không thể đặt vấn đề thay thế Ely.

15. Collins trình bày những việc sẽ làm trước khi về Washington

Tôi đề nghị sẽ báo cáo sau trong ngày 19 tháng 4 về những cuộc tham khảo ý kiến của tôi với Đỗ, Quát và những người khác, cũng như với Diệm.

Tôi nói với Ely rằng tôi không biết chuyến đi Washington của mình sẽ dẫn đến kết quả gì.

Tôi tin rằng nếu người Việt Nam đồng ý với đề nghị Thoại đã sửa đổi, Hoa Kỳ sẽ ủng hộ đề nghị ấy nếu phía Pháp cũng ủng hộ.

Dù sao, tôi cho rằng cũng đáng để thử thực hiện.

Tôi nói rằng trong mọi trường hợp, tôi tin rằng với sự ủng hộ và hợp tác của Hoa Kỳ và Pháp, nội chiến sẽ không bùng nổ trong thời gian tôi vắng mặt.

Tôi nói rằng tôi rất lo ngại: nếu Chính phủ Pháp đã quyết định Diệm phải ra đi ngay lập tức, không qua bất kỳ giai đoạn chuyển tiếp nào, thì Hoa Kỳ có thể quyết định chấm dứt viện trợ.

Ely có thể cho rằng quyết định ấy là một sai lầm nghiêm trọng, nhưng Quốc hội Hoa Kỳ vẫn có thể đưa ra quyết định đó bằng cách cắt các khoản ngân sách.

16. Phần tiếp theo

Còn tiếp trong điện văn sau.

Collins

II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU

Chú thích 1 – Nguồn

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1955.

Phân loại: Tối mật – Ưu tiên – Hạn chế phổ biến.

Điện văn được chuyển tiếp đến Paris để Đại sứ Dillon tham khảo.

Một phần nội dung cũng được in trong United States–Vietnam Relations, Quyển 10, trang 912–914.

Chú thích 2 – Đề nghị Thoại và ba điều kiện của Collins

Theo điện văn Sài Gòn số 4544 ngày 14-04-1955, Thoại đề nghị thành lập một chính phủ lâm thời hoạt động trong ba tháng, đến khi Quốc hội Lập hiến được bầu ra và bắt đầu hoạt động.

Cuộc bầu cử dự kiến diễn ra ngày 15-05-1955.

Thoại nói rằng về nguyên tắc Diệm đã đồng ý với đề nghị này.

Quốc hội sẽ quyết định Diệm hay một người kế nhiệm sẽ làm Thủ tướng, đồng thời quyết định Việt Nam sẽ theo thể chế chính phủ nào.

Trong điện văn Sài Gòn số 4599 ngày 17-04-1955, Collins đề nghị sửa đổi kế hoạch: Quốc hội sẽ kiến nghị với Bảo Đại về việc giữ Diệm hay bổ nhiệm một Thủ tướng mới.

Collins đặt ra ba điều kiện thiết yếu:

1. Chính phủ lâm thời phải gồm những người có năng lực như Quát, Đỗ, Minh và Thoại.
2. Diệm phải đồng ý để các bộ trưởng điều hành theo đúng nguyên tắc trách nhiệm tập thể của nội các, đồng thời chấp nhận quyết định của Quốc hội Lâm thời về việc ông tiếp tục giữ chức hay không.
3. Chính phủ lâm thời mới phải nắm quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia và Sở An ninh, đồng thời bổ nhiệm người đứng đầu lực lượng cảnh sát của mình.

Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương, 751G.00/4–1555 và 751G.00/4–1755.

Chú thích 3 – Phần thiếu trong điện văn

Một ghi chú trên bản gốc cho biết có khoảng 25 ký tự bị thiếu tại vị trí này trong điện văn mã hóa.

Chú thích 4 – Điện văn tiếp theo

Phần tiếp theo là điện văn số 4662, tức Tài liệu 126.

Hết nguyên văn

 

III. TÓM TẮT NỘI DUNG

Điện văn ngày 19-04-1955 ghi lại cuộc tranh luận trực tiếp giữa Collins và Tướng Ely về việc có nên thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm ngay lập tức hay chờ một giải pháp chuyển tiếp thông qua Quốc hội Lâm thời.

Năm điểm chính:

1. Ely yêu cầu thay thế Diệm ngay. Ông cho rằng Diệm không còn khả năng điều hành, quân đội và giới trí thức không ủng hộ, các giáo phái đều chống đối và đất nước có nguy cơ hỗn loạn.

2. Collins yêu cầu chứng minh ý nguyện nhân dân. Collins chất vấn Ely rằng khi chưa có Quốc hội, không ai có thể khẳng định nhân dân Việt Nam muốn loại bỏ Diệm. Ông đề nghị để một cơ quan đại diện quyết định.

3. Hai người bất đồng về giải pháp Thoại. Collins muốn thử thành lập chính phủ lâm thời, sau đó để Quốc hội kiến nghị với Bảo Đại về người giữ chức Thủ tướng. Ely cho rằng giải pháp này không khả thi và chỉ kéo dài khủng hoảng.

4. Washington nghi ngờ lập trường của Pháp. Collins nêu việc Pháp vừa không hoàn toàn ủng hộ Diệm, vừa thương lượng với Việt Minh tại Hà Nội. Ely bác bỏ nghi ngờ Pháp đang thực hiện chính sách hai mặt.

5. Ely cảnh báo sẽ không tiếp tục nhiệm vụ nếu Diệm vẫn giữ chức. Collins cảnh báo ngược lại rằng việc Pháp buộc Diệm ra đi ngay có thể khiến Quốc hội Hoa Kỳ cắt viện trợ cho Việt Nam.

IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý

Thứ nhất – Collins phân biệt sự chống đối của các giáo phái với ý nguyện của toàn thể nhân dân Việt Nam.

Ely dựa vào cuộc khủng hoảng và sự chống đối hiện tại để kết luận nhân dân muốn loại bỏ Diệm.

Collins không chấp nhận kết luận đó khi chưa có một cơ quan đại diện.

Ông còn cho rằng cuộc khủng hoảng xuất phát từ một thiểu số các giáo phái bảo vệ quyền lợi riêng, chứ không đủ để chứng minh ý nguyện của toàn dân.

Đây là lập luận của Collins trong cuộc tranh luận, không phải một kết quả điều tra về dư luận Việt Nam.

Thứ hai – Collins đã chuyển sang tìm giải pháp chuyển tiếp, thay vì chỉ thúc đẩy thay thế Diệm ngay.

Trong Tài liệu 116 ngày 12-04-1955, Collins đề nghị Washington sớm quyết định thay thế Diệm.

Đến ngày 19-04-1955, Collins đang tìm cách thực hiện đề nghị Thoại đã sửa đổi, cho phép một chính phủ lâm thời hoạt động và để Quốc hội xem xét việc giữ hay thay Thủ tướng.

Đáng chú ý, Collins còn dự đoán Quốc hội có thể bỏ phiếu loại Diệm nếu ông không thay đổi phương pháp điều hành.

Kết luận: Tài liệu 125 cho thấy Collins và Ely cùng nhận thức được mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng, nhưng bất đồng về cách giải quyết. Ely chủ trương thay Diệm ngay, trong khi Collins muốn thử một giải pháp chuyển tiếp có sự chấp nhận của người Việt Nam và bảo đảm vai trò pháp lý của Bảo Đại. Điện văn cũng cho thấy Collins đặc biệt lo ngại phản ứng của Washington và Quốc hội Hoa Kỳ nếu việc thay thế Diệm bị xem là quyết định do Pháp áp đặt.