Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d146?
GPT DỊCH
TÀI LIỆU 146 – NGÀY 28-04-1955
Tựa: Tướng Ely quy trách nhiệm cho Diệm về cuộc giao tranh với
Bình Xuyên – Đại sứ quán Hoa Kỳ chưa xác định được bên nào gây ra trước
Loại tài liệu: Điện văn của Quyền Đại biện Hoa Kỳ tại Việt
Nam, Kidder, gửi Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.
Địa điểm: Sài Gòn, ngày 28-04-1955, lúc 8 giờ tối.
Số điện văn: 4882.
Người ký: Kidder.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, Tài liệu
146, trang 303–305.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 146
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
ĐIỆN VĂN CỦA QUYỀN ĐẠI BIỆN KIDDER GỬI BỘ NGOẠI GIAO HOA
KỲ
Sài Gòn, ngày 28 tháng
4 năm 1955 – 8 giờ tối.
4882. Tham chiếu: Điện văn số 4860 của Đại sứ quán, đã chuyển
tiếp đến Paris với số 784.
PHẦN I
1.
Lúc 18 giờ ngày 28-04, tôi gặp Tướng Ely. Ông nói rằng những
sự việc xảy ra trong ngày chính là điều ông đã lo ngại sẽ phát sinh từ tình trạng
chính trị chưa được giải quyết.
Mặc dù không nói thẳng, ông đã cho thấy rõ rằng ông nghĩ Hoa
Kỳ phải chịu một phần lớn trách nhiệm vì đã không đồng ý với một giải pháp
chính trị nào đó cho vấn đề này từ hai hoặc ba tuần trước.
2.
Mặc dù Ely chưa nhận được đầy đủ các báo cáo về những sự kiện
trong ngày, sau đây là nhận định sát nhất của ông về những gì đã xảy ra.
Vào lúc 11 giờ 15 phút, một vụ đụng độ tại đường Petrus Ký,
thuộc Chợ Lớn, đã gây ra từ 20 đến 30 người thương vong.
Lúc 12 giờ 15 phút, một số đạn súng cối rơi xuống khu vực
Bình Xuyên gần cầu chữ Y, đồng thời làm bị thương sáu hoặc bảy binh sĩ Pháp
đang bảo vệ nhà máy điện trong khu vực.
Ely nói rằng ông không biết ai chịu trách nhiệm bắn những quả
đạn này.
Có thể đó là một người như Mai Hữu Xuân, Giám đốc An ninh
Quân đội, hoặc một nhóm nào đó muốn gây ra rối loạn.
Tuy nhiên, ông vẫn quy trách nhiệm cho Diệm với tư cách Thủ
tướng và đặt câu hỏi, cũng có phần hợp lý, rằng Bảy Viễn có thể mong đạt được lợi
ích gì khi gây rối vào thời điểm này.
Lúc 13 giờ 15 phút, Bình Xuyên pháo kích Dinh Tổng thống,
như đã báo cáo trong điện văn được dẫn chiếu.
3.
Ít lâu trước 14 giờ, Diệm điện thoại cho Ely để thông báo rằng
nếu cuộc pháo kích tiếp tục, ông sẽ ra lệnh cho quân đội của mình hành động.
Ely nói rằng ông đã cảnh cáo Diệm về trách nhiệm nghiêm trọng
mà Diệm sẽ phải gánh chịu nếu ban hành mệnh lệnh như vậy.
Ely sẽ không có lựa chọn nào khác ngoài việc quy trách nhiệm
cho Diệm về tình trạng đổ máu phát sinh.
Diệm không trả lời về lời cảnh cáo ấy.
4.
Theo Ely, Đại tá Minh, Tư lệnh Quân khu I, đã ra lệnh cho
binh sĩ của mình giữ thế phòng thủ.
Nhưng Diệm đã vượt qua quyền chỉ huy của Minh và trực tiếp
ra lệnh cho binh sĩ hành động.
Vào thời điểm tôi nói chuyện với Ely, vẫn chưa rõ các đơn vị
quân đội có thực sự chủ động tiến hành và thực hiện hành động ấy hay không.
5.
Khi nói về Diệm, Ely mô tả ông là người đang trong tình trạng
kích động cực độ và không còn có thể dùng lý lẽ để thuyết phục.
Tuy nhiên, chính Ely cũng gần như mất bình tĩnh và trở nên hết
sức kích động.
Ely nói rằng nếu đến ngày 29-04 ông vẫn không nhận được chỉ
thị nào nhằm hướng đến một giải pháp chính trị cho vấn đề này, ông sẽ phải
thông báo với Paris rằng ông không còn có thể chịu trách nhiệm về những gì có
thể xảy ra.
Ông nói rằng mình đã nhiều lần cảnh báo Paris và dĩ nhiên
ông vẫn tiếp tục ở lại nhiệm sở, nhưng trách nhiệm về những diễn biến tiếp theo
không thể tiếp tục đặt lên vai ông.
PHẦN II
1.
Ely cho tôi xem bản sao hai điện văn mà ông nói đã nhận được
ngày hôm trước.
(a) Điện văn của Nguyễn Đệ gửi Nội các Hoàng gia tại Sài
Gòn.
Trong điện văn, Nguyễn Đệ yêu cầu những người nhận thông báo
cho Lại Văn Sang biết rằng, trái với những gì Sang đã được nghe, Bảo Đại chưa
đưa ra quyết định nào và cũng chưa chấp thuận biện pháp liên quan đến Sang.
Điện văn viết tiếp:
“Chúng ta trông đợi quyết định của Hoàng đế trong một thời
gian rất ngắn nữa để chấm dứt tình trạng hiện nay tại Việt Nam.”
(b) Điện văn của Bảo Đại gửi Diệm.
Bảo Đại nói rằng ông đã nhận được những lời phản đối của
Sang và các giáo phái đối với hành động của Diệm.
Trong những lời phản đối ấy, họ lưu ý Bảo Đại về những vụ rối
loạn nghiêm trọng có thể xảy ra trong thời gian rất gần do biện pháp của Diệm.
Bảo Đại nói rằng ông đã ra lệnh cho các giáo phái và Sang
không sử dụng bạo lực và phải tôn trọng cuộc đình chiến.
Bảo Đại viết:
“Tôi yêu cầu ông (Diệm) từ nay không được thực hiện bất kỳ
biện pháp nào có thể cản trở chính sách hòa giải mà tôi đã quyết định áp dụng.
Không được thực hiện bất kỳ biện pháp nào thuộc loại ấy nếu
ông chưa trình lên tôi trước.”
(c) Nhận xét của Ely về điện văn Bảo Đại.
Ely chỉ ra rằng Bảo Đại đã rất khôn khéo trong điện văn này,
vì ông không hủy bỏ mệnh lệnh của Diệm về việc thay thế Sang.
Bằng cách ấy, Bảo Đại có thể hưởng lợi từ việc Diệm đã loại
Sang khỏi chức vụ, nhưng đồng thời không phải gánh trách nhiệm về hành động đó.
2.
Như một thông tin phụ, Ely cho tôi biết ông đã có được bản
sao một điện văn mà Diệm gửi Bảo Đại ngay sau cuộc giao tranh ngày 29-03.
Trong điện văn ấy, Diệm nói với Bảo Đại rằng chính ông, Diệm,
đã chịu trách nhiệm chấm dứt cuộc giao tranh trong đêm hôm đó, mặc dù Quân đội
muốn tiếp tục chiến đấu.
PHẦN III
1.
Vấn đề xác định trách nhiệm đối với những sự việc xảy ra
trong ngày rõ ràng là hết sức quan trọng.
Cho đến nay, chúng tôi chưa có thông tin nào cho phép bác bỏ
cách trình bày của Ely.
Đại tá Đôn thuộc Quân đội Quốc gia Việt Nam đã thông báo cho
Tướng O’Daniel rằng vụ rối loạn bắt đầu khi Bình Xuyên nổ súng vào một xe tải
chở binh sĩ Quân đội Quốc gia Việt Nam.
Chúng tôi sẽ điều tra lời trình bày này cùng những lời cáo
buộc khác trong thời gian sớm nhất có thể, nhằm tìm hiểu đến tận gốc sự việc.
Kidder
II. CHÚ THÍCH CỦA TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn và mức độ mật
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–2855.
Phân loại: Mật (Secret); ưu tiên (Priority).
Điện văn cũng được chuyển tiếp đến Paris để thông tin, theo
mức độ ưu tiên.
Chú thích 2 – Điện văn 4860
Xem Tài
liệu 143 về diễn biến giao tranh ngày 28-04-1955.
Chú thích 3 – Đại tá Minh
Đại tá Dương Văn Minh.
Chú thích 4 – Đại tá Đôn
Đại tá Trần Văn Đôn.
Hết nguyên văn
III. TÓM LƯỢC NỘI DUNG
Tài liệu 146 ghi lại cuộc gặp giữa Quyền Đại biện Hoa Kỳ
Kidder và Tướng Ely vào lúc 6 giờ chiều ngày 28-04-1955, sau khi giao tranh giữa
Quân đội Quốc gia Việt Nam và Bình Xuyên bùng phát tại Sài Gòn–Chợ Lớn.
Năm điểm chính:
1. Ely quy trách nhiệm chính trị cho Diệm và gián tiếp trách
Hoa Kỳ.
Ely cho rằng cuộc giao tranh là hậu quả của tình trạng chính
trị chưa được giải quyết. Ông ngầm trách Hoa Kỳ đã không chấp nhận một giải
pháp chính trị từ hai hoặc ba tuần trước.
2. Ely chưa xác định được ai bắn những quả đạn súng cối đầu
tiên.
Ely thuật lại các vụ đụng độ từ 11 giờ 15 phút, cuộc pháo
kích gần cầu chữ Y lúc 12 giờ 15 phút và việc Bình Xuyên pháo kích Dinh Tổng thống
lúc 13 giờ 15 phút. Ông không biết ai bắn đạn súng cối lúc 12 giờ 15 phút nhưng
vẫn quy trách nhiệm cho Diệm với tư cách Thủ tướng.
3. Diệm và Ely bất đồng về việc sử dụng quân đội.
Diệm thông báo sẽ ra lệnh cho quân đội hành động nếu Bình
Xuyên tiếp tục pháo kích. Ely cảnh cáo Diệm về trách nhiệm đối với tình trạng đổ
máu. Theo Ely, Diệm đã vượt qua Đại tá Dương Văn Minh để trực tiếp ra lệnh cho
quân đội.
4. Bảo Đại yêu cầu Diệm không thực hiện thêm những biện pháp
có thể gây căng thẳng.
Qua điện văn mà Ely đưa cho Kidder xem, Bảo Đại yêu cầu Diệm
không được có hành động cản trở chính sách hòa giải khi chưa tham khảo ông. Tuy
nhiên, Bảo Đại không hủy bỏ lệnh thay thế Lại Văn Sang.
5. Đại sứ quán Hoa Kỳ chưa kết luận ai chịu trách nhiệm gây
ra giao tranh.
Kidder cho biết Đại tá Trần Văn Đôn đã báo cáo một diễn biến
khác: Bình Xuyên nổ súng vào xe tải chở binh sĩ Quân đội Quốc gia. Đại sứ quán
sẽ tiếp tục điều tra để xác định sự thật.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Ely quy trách nhiệm cho Diệm nhưng chưa chứng minh được
ai khởi đầu cuộc giao tranh
Cần phân biệt lời thuật lại của Ely với những điều đã được
xác định.
|
Vấn đề |
Nội dung Tài liệu 146 |
|
Ai bắn súng cối lúc 12 giờ 15 phút? |
Ely không biết |
|
Bình Xuyên có pháo kích Dinh Tổng thống không? |
Ely xác nhận lúc 13 giờ 15 phút |
|
Ely quy trách nhiệm cho ai? |
Diệm, với tư cách Thủ tướng |
|
Đại tá Trần Văn Đôn báo cáo thế nào? |
Bình Xuyên đã bắn vào xe chở binh sĩ Quân đội Quốc gia |
|
Đại sứ quán Hoa Kỳ kết luận ra sao? |
Chưa đủ thông tin, cần điều tra thêm |
Đáng chú ý, Kidder không hoàn toàn chấp nhận lời Ely như một
kết luận cuối cùng.
Ông viết rằng Đại sứ quán chưa có thông tin để bác bỏ Ely,
nhưng đồng thời ghi nhận lời trình bày khác của Đại tá Trần Văn Đôn và hứa tiếp
tục điều tra.
Như vậy, việc Ely quy trách nhiệm cho Diệm là quan điểm của
Ely, chưa phải kết luận điều tra của Hoa Kỳ.
2. Bảo Đại không hủy lệnh thay Lại Văn Sang nhưng hạn chế
những hành động tiếp theo của Diệm
Đây là điểm quan trọng về quan hệ quyền lực giữa Quốc trưởng
Bảo Đại và Thủ tướng Diệm.
Theo điện văn được Ely đưa cho Kidder xem, Bảo Đại thực hiện
hai việc:
- Yêu cầu
các giáo phái và Lại Văn Sang không sử dụng bạo lực, tôn trọng đình chiến.
- Yêu cầu
Diệm không thực hiện biện pháp có thể cản trở chính sách hòa giải nếu chưa
trình Bảo Đại.
Tuy nhiên, Bảo Đại không trực tiếp hủy bỏ lệnh của Diệm về
việc thay thế Lại Văn Sang.
Ely nhận xét rằng cách xử lý này giúp Bảo Đại tránh phải chịu
trách nhiệm về việc loại Sang, trong khi vẫn có thể hưởng lợi từ kết quả.
Cần giữ rõ rằng đây là cách Ely giải thích dụng ý của Bảo Đại,
chứ không phải lời Bảo Đại tự trình bày.
V. KẾT LUẬN
Tài liệu 146 cho thấy trong ngày 28-04-1955, cuộc khủng hoảng
giữa Diệm và Bình Xuyên đã chuyển thành giao tranh quân sự, đồng thời làm căng
thẳng thêm quan hệ giữa chính phủ Diệm với Tướng Ely.
Ely cho rằng Diệm phải chịu trách nhiệm về tình trạng đổ máu
và yêu cầu Paris sớm đưa ra chỉ thị về một giải pháp chính trị.
Trong khi đó, Đại sứ quán Hoa Kỳ ghi nhận các lời thuật khác
nhau về nguyên nhân giao tranh và chưa đưa ra kết luận cuối cùng.
Điểm cốt lõi: Tài liệu 146 xác nhận Bình Xuyên pháo kích
Dinh Tổng thống lúc 13 giờ 15 phút, nhưng chưa xác định được bên nào đã khởi đầu
toàn bộ cuộc giao tranh. Việc quy trách nhiệm cho Diệm là nhận định của Ely,
còn Kidder chủ trương tiếp tục điều tra để làm rõ sự thật.
