Tài liệu số 113 – Ngày 11-04-1955 (Lưu hành giới hạn).
Link chính thức – Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (FRUS 1955–1957, Tập I):
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d113GPT DỊCH
TÀI LIỆU SỐ 113 – NGÀY 11-04-1955
Dự thảo điện văn sửa đổi của Ngoại trưởng Hoa Kỳ gửi
Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam.
Nội dung: Hoa Kỳ cho phép Collins chấp thuận phương án
thay thế Ngô Đình Diệm, đồng thời yêu cầu đạt được thỏa thuận rõ ràng với Pháp
về việc chuyển giao quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia.
Ngày: 11-04-1955.
Địa điểm: Washington.
Phân loại: Tối mật (Top Secret); Cá nhân và riêng tư
(Personal and Private).
Nguồn: Foreign Relations of the United States, 1955–1957, Tập
I, tài liệu số 113, trang 237–238.
I. BẢN DỊCH NGUYÊN VĂN
113. Dự thảo điện văn sửa đổi của Ngoại trưởng gửi Đại sứ
quán Hoa Kỳ tại Việt Nam [1]
Washington, ngày 11
tháng 4 năm 1955.
Chỉ dành riêng cho Collins đọc, từ Ngoại trưởng.
Điện văn số 4452 của ông [2] đã được nhận và nghiên cứu kỹ
lưỡng, cũng như những điện văn trước đó của ông.
Xét theo sự tin tưởng mà ông đã nhiều lần khẳng định rằng Diệm
không thể giành được sự ủng hộ đầy đủ của người Việt Nam để thành lập một chính
phủ hữu hiệu, và rằng hiện có những người khác mà nếu được bổ nhiệm làm Thủ tướng
thì sẽ cải thiện được tình trạng hiện tại, ông được phép chấp thuận các kế hoạch
thay thế Diệm. [3]
Tuy nhiên, điều hết sức quan trọng là, theo nhận định của
ông, người thay thế không được là người đang là, hoặc có thể bị mô tả một cách
có cơ sở là, công cụ của chủ nghĩa thực dân Pháp.
Chúng tôi cũng dựa vào nhận định của ông rằng việc thay thế
có thể được thực hiện mà không dẫn đến nội chiến, điều mà ông đang lo ngại và
tìm cách tránh trong trường hợp Diệm thực hiện chương trình dùng vũ lực để áp đặt
quyền lực của mình lên Bình Xuyên.
Tuy nhiên, chúng tôi tin tưởng mạnh mẽ rằng, trong bất kỳ
chương trình nào nhằm thay đổi chức vụ Thủ tướng, cần phải có một sự thỏa thuận
rõ ràng với phía Pháp về việc chính quyền trung ương tiếp quản quyền kiểm soát
Cảnh sát Quốc gia; đồng thời, thời điểm và phương thức thực hiện việc này phải
được quy định rõ ràng, cùng với sự cam kết hỗ trợ về tinh thần và hậu cần của
Pháp.
Có đủ lý do để nghi ngờ rằng có những động cơ che giấu đằng
sau việc duy trì tình trạng lực lượng cảnh sát độc lập hiện nay. Vì vậy, chúng
ta không nên hài lòng với một sự đồng ý đơn thuần của Pháp rằng việc chuyển
giao này có thể chấp nhận được “về nguyên tắc”. [4]
[Trang 238]
Về những khía cạnh thực hiện cụ thể của chương trình, chúng
tôi thấy cần phải [5] để ông tự quyết định, vì những vấn đề này phần lớn liên
quan đến các yếu tố tại địa phương mà chúng tôi ở đây không thể đánh giá được.
[6]
Chúng tôi chân thành hy vọng rằng bước đi này sẽ mang lại kết
quả tốt đẹp nhất, và ông có thể tin tưởng rằng chúng tôi sẽ hết lòng làm mọi điều
trong khả năng của mình để đạt được kết quả ấy.
II. CHÚ THÍCH CỦA TÀI LIỆU
[1] Nguồn: Thư viện Eisenhower, Hồ sơ Dulles. Tối mật; Cá
nhân và riêng tư.
Văn bản nguồn được ghi là dự thảo số 2, trong đó đã đưa vào
những sửa đổi mà Eisenhower thực hiện đối với bản dự thảo đầu tiên (xem tài liệu
trước đó).
Có liên quan rõ ràng đến việc soạn thảo điện văn này là bản
ghi chép cuộc điện thoại giữa Robertson và Dulles, ngày 11 tháng 4, lúc 3 giờ
57 phút chiều, với nội dung như sau:
“Ngoại trưởng hỏi liệu ông đã nhận được phản ứng của
Mansfield chưa, và R. [Robertson] nói rằng ông chưa gặp Mansfield.
Young đang ở cùng R. và có một điện văn.
Ngoại trưởng nói rằng Tổng thống đã thực hiện một số sửa đổi
và sẽ có một cuộc họp lúc 5 giờ để xem xét những sửa đổi ấy.
Ngoại trưởng đã soạn lại điện văn.
Ngoại trưởng nói rằng bây giờ là lúc phải đạt được từ phía
Pháp bất kỳ cam kết nào mà chúng ta mong muốn.
R. nói rằng ông sẽ cố gắng gặp Mansfield.
Ngoại trưởng đề cập đến việc nói chuyện với Judd, và cả
George.
R. nói rằng ông nghĩ George sẽ đồng thuận.
R. muốn Ngoại trưởng xem điện văn mà Young đang giữ.
Ngoại trưởng nói rằng ông sẽ gọi cho George, và R. cho rằng
đó là một ý kiến hay.”
(Cùng nguồn, Hồ sơ các cuộc điện thoại chung — General
Telephone Conversations.)
[2] Xem Tài
liệu số 110.
[3] Trên văn bản nguồn, Dulles đã viết tay sửa đổi mệnh đề
cuối của câu này như sau:
“Ông được phép, theo quyền cân nhắc của mình, chấp thuận ý
tưởng thay thế Diệm.”
[4] Tại vị trí này, cũng bằng nét chữ ấy, câu sau đã được bổ
sung:
“Nếu có bất kỳ điểm nào cần phải được xác lập với phía Pháp,
thì theo chúng tôi, đây là lúc phải ràng buộc rõ ràng những điểm đó trước khi,
chứ không phải sau khi, chúng ta chấp thuận việc thay thế Diệm.”
[5] Tương tự, tại vị trí này, cụm từ “xét cho cùng” (in last
analysis) đã được viết thêm vào.
[6] Tại vị trí này, cũng bằng nét chữ ấy, câu sau đã được bổ
sung:
“Tuy nhiên, theo chúng tôi, có những vấn đề nghiêm trọng
liên quan đến một số khía cạnh của các thủ tục mà ông đề nghị trong điện văn số
4448, và chúng tôi đang gửi một điện văn riêng về những vấn đề đó.”
Điện văn số 4448 từ Sài Gòn được in thành Tài
liệu số 108.
Hết nguyên văn
III. TÓM LƯỢC TÀI LIỆU SỐ 113
1. Về nhận định của Collins
Collins nhiều lần khẳng định rằng Ngô Đình Diệm không thể
giành được sự ủng hộ đầy đủ của người Việt Nam để thành lập một chính phủ hữu
hiệu. Ông cũng cho rằng có những người khác có thể cải thiện tình hình nếu được
bổ nhiệm làm Thủ tướng.
2. Về quyết định của Washington
Dự thảo sửa đổi cho phép Collins chấp thuận các kế hoạch
thay thế Diệm. Tuy nhiên, Dulles còn viết tay sửa lại thành cho phép Collins,
theo quyền cân nhắc của mình, chấp thuận ý tưởng thay thế Diệm.
3. Về điều kiện đối với người thay thế
Người thay thế không được là người có thể bị xem một cách có
cơ sở là công cụ của chủ nghĩa thực dân Pháp. Việc thay thế cũng phải tránh gây
ra nội chiến.
4. Về vấn đề Cảnh sát Quốc gia
Washington yêu cầu phải đạt được thỏa thuận rõ ràng với Pháp
về việc chính quyền trung ương tiếp quản quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia, bao
gồm thời điểm, phương thức chuyển giao và cam kết hỗ trợ của Pháp.
Washington không chấp nhận chỉ có sự đồng ý “về nguyên tắc”.
(Hoa Kỳ muốn Pháp cam kết bằng hành động cụ thể, không chỉ đồng ý bằng lời nói)
5. Về vai trò của Eisenhower và Dulles
Eisenhower đã sửa bản dự thảo đầu tiên. Dulles tiếp tục chỉnh
sửa bản dự thảo thứ hai và nhấn mạnh rằng các cam kết cần thiết với Pháp phải
được xác lập trước khi Hoa Kỳ chấp thuận thay thế Diệm.
6. Về quyền hạn của Collins
Washington dự định để Collins quyết định những biện pháp thực
hiện cụ thể dựa trên tình hình tại Việt Nam, nhưng đồng thời nêu những vấn đề
nghiêm trọng liên quan đến một số thủ tục mà Collins đề nghị trong điện văn
4448.
IV. LƯU Ý
Tài liệu số 113 có ba điểm cần phân biệt khi sử dụng làm chứng
cứ lịch sử.
Thứ nhất: Đây vẫn là dự thảo sửa đổi số 2, chưa phải bằng chứng
rằng toàn bộ nội dung đã được gửi nguyên văn cho Collins.
Thứ hai: Văn bản đánh máy cho phép Collins chấp thuận “các kế
hoạch thay thế Diệm”, nhưng phần sửa tay của Dulles chuyển thành chấp thuận “ý
tưởng thay thế Diệm”. Hai cách diễn đạt này không hoàn toàn giống nhau về phạm
vi cho phép.
Thứ ba: Vấn đề chuyển giao Cảnh sát Quốc gia từ Bình Xuyên
cho chính quyền trung ương đã trở thành một điều kiện quan trọng trong phương
án thay đổi Thủ tướng. Washington muốn có cam kết cụ thể của Pháp trước khi chấp
thuận việc thay thế.
Kết quả ghi nhận: Ngày 11-04-1955, bản dự thảo số 113 cho thấy
Washington tiếp tục xem xét phương án thay thế Ngô Đình Diệm, đồng thời đặt ra
các điều kiện về người thay thế, nguy cơ nội chiến và việc chuyển giao quyền kiểm
soát Cảnh sát Quốc gia.
