Link nguyên văn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d134?
GPT DỊCH
Tài liệu 134 – Ngày 25-04-1955
Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ xem xét việc Bảo Đại can thiệp để giải
quyết cuộc khủng hoảng Chính phủ Diệm – Thành lập chính phủ lâm thời có hoặc
không có Diệm
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I.
Địa điểm: Washington, ngày 25-04-1955.
Loại tài liệu: Bản ghi nhớ được soạn tại Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.
Mức độ mật: Mật.
Nguyên
bản FRUS – Tài liệu 134
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Washington, ngày
25-04-1955.
VIỆT NAM
1. Tình hình chính trị và sự cần thiết phải có Bảo Đại can
thiệp
a) Nguy cơ bùng nổ một cuộc nội chiến tại miền Nam Việt Nam
vẫn rất lớn, đòi hỏi phải có hành động hết sức khẩn cấp.
b) Nguồn gốc của tình trạng rối ren là việc Diệm kéo dài nỗ
lực điều hành một chính phủ do một mình ông quyết định, khiến ông mất hết cơ hội
giành được sự hợp tác của những nhân vật Việt Nam nổi bật khác.
Dư luận trong giới trí thức chống đối ông ngày càng gia
tăng.
Những nỗ lực riêng của ông nhằm thành lập một chính phủ có
thực chất đều không đạt được kết quả nào.
c) Dư luận tại Anh Quốc, cũng như ở những nơi khác, khó có
thể nhiệt tình đón nhận sự can thiệp của Bảo Đại.
d) Tuy nhiên, Bảo Đại là con đường duy nhất phù hợp với hiến
pháp để giải quyết tình hình.
Có thể đối chiếu với những lời kêu gọi của các giáo phái,
các sĩ quan cao cấp trong quân đội và ngay cả Đỗ. Những lời kêu gọi ấy cho thấy
chính người Việt Nam cũng thừa nhận điều này.
e) Vì vậy, xét đến địa vị hợp hiến của Bảo Đại và tính cấp
bách của tình hình, dường như không còn giải pháp nào khác ngoài việc Bảo Đại
can thiệp.
Ông cần thiết để đóng vai trò chất xúc tác, thúc đẩy việc
tìm ra giải pháp.
2. Những bước cần thực hiện
2. Vì vậy…
a) Cần lập tức tiếp xúc với Bảo Đại, yêu cầu ông chủ động
đưa ra một giải pháp.
b) Không nên khuyến khích Bảo Đại đích thân trở về Việt Nam.
Có lẽ hiện nay ông cũng không muốn trở về.
c) Khi làm việc với Bảo Đại, phải thận trọng để tránh bị cho
là có sức ép từ nước ngoài.
3. Phương án thành lập chính phủ lâm thời
a) Giải pháp cần tìm kiếm là thành lập một chính phủ tạm thời,
có hoặc không có Diệm, trong thời gian chờ thành lập Quốc hội.
b) Ngay cả khi thông qua Bảo Đại, vẫn có thể không thuyết phục
được các đảng phái khác và những nhân vật trí thức chấp nhận Diệm, dù chỉ như một
biện pháp tạm thời.
Phải nhìn nhận khả năng này.
Có thể giành được sự chấp thuận của họ nếu đưa ra những bảo
đảm vững chắc rằng chính phủ sắp thành lập chỉ tồn tại trong một thời gian được
giới hạn nghiêm ngặt.
c) Nếu Diệm thất bại, phải làm cho sự thất bại ấy được nhìn
nhận là hậu quả của tình trạng cô lập chính trị của chính ông, chứ không được
trình bày như một thắng lợi của các giáo phái hoặc của quan điểm phía Pháp.
d) Nếu có thể thực hiện được, yêu cầu Bảo Đại can thiệp phải
được người Việt Nam tại Sài Gòn cùng nhau đồng ý, rồi chính các bên tại Sài Gòn
trình yêu cầu ấy lên Bảo Đại.
Nếu không thể thực hiện theo cách đó, có thể cần tổ chức một
cuộc họp tại Pháp.
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1 – Nguồn
Hồ sơ Collins, Hồ sơ Việt Nam, Loạt VII.
Phân loại: Mật.
Trên lề tài liệu có ghi chú: “File—Sturm” (Lưu hồ sơ –
Sturm).
Sturm đã tháp tùng Collins đến Washington.
Một ghi chú khác ở lề cho biết đã có ít nhất 11 bản sao của
bản ghi nhớ này được chuẩn bị.
Chú thích 2 – Dấu ba chấm
Dấu ba chấm (…) ở đầu mục 2 có sẵn trong nguyên bản tài liệu.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Bản ghi nhớ ngày 25-04-1955 xem xét nguy cơ nội chiến tại miền
Nam Việt Nam và đề xuất sử dụng thẩm quyền hợp hiến của Bảo Đại để thành lập một
chính phủ lâm thời.
Năm điểm chính:
1. Nguy cơ nội chiến đòi hỏi hành động khẩn cấp. Tài liệu
cho rằng Diệm đã tự làm mất khả năng hợp tác với những nhân vật chính trị khác
vì kéo dài lối điều hành chính phủ một mình.
2. Bảo Đại được xem là con đường hợp hiến duy nhất. Mặc dù
việc Bảo Đại can thiệp có thể không được dư luận hoan nghênh, tài liệu cho rằng
ông có địa vị pháp lý cần thiết để thúc đẩy giải pháp chính trị.
3. Đề nghị lập chính phủ lâm thời có hoặc không có Diệm. Tài
liệu không loại trừ khả năng Diệm tiếp tục giữ vai trò trong chính phủ, nhưng
cũng thừa nhận các đảng phái và giới trí thức có thể không chấp nhận ông.
4. Không muốn việc thay Diệm bị xem là thắng lợi của giáo
phái hoặc Pháp. Nếu Diệm phải ra đi, tài liệu muốn nguyên nhân được nhìn nhận
là do tình trạng cô lập chính trị của ông.
5. Ưu tiên để người Việt Nam chủ động yêu cầu Bảo Đại can
thiệp. Hoa Kỳ cần tránh tạo ấn tượng gây sức ép từ nước ngoài. Việc yêu cầu Bảo
Đại hành động nên xuất phát từ sự đồng thuận của các bên tại Sài Gòn.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
1. Bảo Đại được nhìn nhận qua thẩm quyền hợp hiến, không
phải qua uy tín cá nhân
Tài liệu thừa nhận dư luận có thể không nhiệt tình với sự
can thiệp của Bảo Đại.
Tuy nhiên, người soạn bản ghi nhớ vẫn cho rằng Bảo Đại là
con đường hợp hiến duy nhất để giải quyết khủng hoảng.
Điều này cho thấy địa vị pháp lý của Bảo Đại được đặt thành
căn cứ để thực hiện sự thay đổi chính phủ, bất kể việc can thiệp ấy có được
hoan nghênh hay không.
2. Phương án của Washington vẫn để ngỏ khả năng giữ Diệm
Khác với kết luận của Collins trong Tài liệu 133 rằng tiếp tục
ủng hộ Diệm sẽ gây tổn hại cho quyền lợi Hoa Kỳ, Tài liệu 134 nêu rõ phương án:
Thành lập một chính phủ tạm thời, có hoặc không có Diệm,
trong thời gian chờ thành lập Quốc hội.
Như vậy, đến ngày 25-04-1955, bản ghi nhớ này vẫn xem xét cả
hai khả năng: Diệm tiếp tục tham gia chính phủ lâm thời hoặc được thay thế.
Đây là một phương án được đề nghị, chưa phải quyết định
chính thức của Chính phủ Hoa Kỳ.
Kết luận: Tài liệu 134 cho thấy Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đang
xem xét việc sử dụng thẩm quyền hợp hiến của Bảo Đại để giải quyết cuộc khủng
hoảng chính trị tại Sài Gòn. Mục tiêu trước mắt là tránh nội chiến và thành lập
chính phủ lâm thời trong khi chờ Quốc hội. Vấn đề Diệm tiếp tục hay rời chức vụ
vẫn được để ngỏ, đồng thời Washington muốn tránh để sự thay đổi bị nhìn nhận là
kết quả của sức ép nước ngoài.
