Link nguyên văn:
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d116?
GPT DỊCH
Tài liệu 116 (C) – Ngày 12-04-1955, lúc 19 giờ
Collins giải thích thời điểm và cách thức thay thế chính phủ
Ngô Đình Diệm
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, FRUS 1955–1957, Tập I, trang
242–244.
Địa điểm: Sài Gòn, ngày 12-04-1955, lúc 19 giờ.
Điện văn số: 4487.
Người gửi: Đại diện đặc biệt Hoa Kỳ tại Việt Nam, J. Lawton
Collins.
Người nhận: Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Foster Dulles.
Mức độ mật: Tối mật – Khẩn.
Tham chiếu: Điện văn số 4466 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ (Tài
liệu 115).
I. BẢN DỊCH TIẾNG VIỆT
Sài Gòn, ngày
12-04-1955, lúc 19 giờ.
Điện văn 4487. Gửi Ngoại trưởng, từ Collins.
Tham chiếu điện văn số 4466 của Bộ Ngoại giao. Các câu trả lời
dưới đây tương ứng với những đoạn trong điện văn được tham chiếu.
1. Về thời điểm Hoa Kỳ phải quyết định
Trả lời đoạn 2a.
Chúng tôi không thể xác định khi nào Hoa Kỳ bắt buộc phải
đưa ra quyết định.
Tuy nhiên, cuộc đình chiến mong manh hiện nay có thể bùng nổ
thành xung đột công khai bất cứ lúc nào. Thời gian càng kéo dài, chúng ta càng
có thể bị đặt vào tình thế mà việc rút lại sự ủng hộ dành cho ông Diệm trở nên
khó khăn hơn nữa.
Vì vậy, tôi tin rằng Hoa Kỳ nên đưa ra quyết định càng sớm
càng tốt.
2. Về thời gian thực hiện kế hoạch
Trả lời đoạn 2b.
Khó ước lượng thời gian cần thiết để thực hiện sáu bước đầu
tiên, nhưng chúng tôi dự tính phải mất ít nhất 10 ngày.
3. Về quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia và những điều kiện
với Pháp
Trả lời đoạn 2c.
Chúng tôi hoàn toàn đồng ý rằng Hoa Kỳ phải đặt việc chính
phủ trung ương nắm quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia thành một điều kiện tiên
quyết rõ ràng.
Thời điểm tiếp nhận quyền kiểm soát này đã được bàn đến
trong đoạn 1, Phần I, điện văn số 4448 của tôi.
Xét về phương diện hoàn toàn cá nhân, tôi rất muốn ông Diệm
nắm được quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia trước khi bị thay thế khỏi chức Thủ
tướng. Tuy nhiên, tốt hơn hết là để chính phủ mới vừa được hưởng công lao, vừa
chịu trách nhiệm về sự thay đổi thiết yếu này.
Đối với những bảo đảm khác, cần yêu cầu phía Pháp đồng ý về
nguyên tắc với các chương trình được đề cập trong đoạn 4 và đoạn 8, Phần I, điện
văn số 4448 của tôi.
Ngoài ra, giữa chúng ta và phía Pháp phải có sự hiểu biết rõ
ràng rằng:
- Không
được trao cho Bình Xuyên quyền kiểm soát hoặc tham gia vào Bộ Nội vụ.
- Trong
bất cứ hoàn cảnh nào cũng không được cho phép Tướng Hinh trở lại Việt Nam
trong tương lai gần, dù với bất kỳ tư cách nào.
4. Về Hội nghị Bandung và nguy cơ tiết lộ kế hoạch
Trả lời đoạn 2d.
Chúng tôi nghi ngờ tính hợp lý của việc chờ đến khi Hội nghị
Bandung kết thúc mới bắt đầu thực hiện những bước đã trình bày trong điện văn số
4448 của tôi.
Phải thừa nhận rằng nguy cơ rò rỉ thông tin là rất lớn. Tuy
nhiên, sẽ khó kéo dài cuộc đình chiến bấp bênh hiện nay cho đến khi Hội nghị
Bandung kết thúc.
Ông Diệm chưa bao giờ công khai chấp nhận cuộc đình chiến 15
ngày do Bảo Đại đề nghị.
Cuộc đình chiến do Tướng Ely và tôi dàn xếp sẽ hết hạn hôm
nay, ngày 12 tháng 4.
Ông Diệm vẫn chưa quyết định dứt khoát việc tham dự Hội nghị
Bandung, mặc dù sắc lệnh công bố ông Diệm làm trưởng đoàn vừa được ban hành. Điều
đó không nhất thiết có nghĩa là ông sẽ đi.
Nếu ông Diệm tham dự hội nghị và tin tức về khả năng ông bị
thay thế bị tiết lộ trong lúc ông đang ở đó, thì sự rò rỉ ấy chưa chắc hoàn
toàn bất lợi.
Tại châu Á, ông Diệm thường được nhắc đến như một người được
Hoa Kỳ bảo trợ.
Nếu ông bị thay thế trong thời gian diễn ra Hội nghị
Bandung, điều đó có xu hướng cho thấy chúng ta không tự nhận trách nhiệm quyết
định ai sẽ làm Thủ tướng Việt Nam.
Chính yếu tố này cũng sẽ khiến ông Diệm khó lợi dụng việc
mình bị thay thế tại Bandung để tuyên truyền có lợi cho bản thân.
5. Về việc thành lập chính phủ mới trước ngày 15-05-1955
Trả lời đoạn 2e.
Như đã trình bày ở trên, tôi cho rằng phải bắt đầu hành động
với sự chậm trễ ít nhất.
Tôi nghĩ rằng chúng ta có thể đạt được sự đồng ý của phía
Pháp và Bảo Đại đối với những bước kế tiếp nhau đã nêu trong điện văn số 4448 của
tôi, đồng thời đưa một chính phủ mới lên cầm quyền trước ngày 15 tháng 5, là
ngày dự kiến bầu Quốc hội Lâm thời.
Tôi tin rằng việc này nhất thiết phải hoàn tất trước ngày đó
để chính phủ mới có thể giám sát cuộc bầu cử.
Một trong những điều ông Quát gần đây bày tỏ lo ngại với tôi
là ông Diệm sẽ tìm cách đưa những người theo mình vào Quốc hội mới, khiến các đảng
phái đối lập bị loại ra ngoài.
Hơn nữa, không nên tạo cơ hội để Quốc hội mới, vốn chưa được
thử thách này, tham gia vào những chi tiết của việc thành lập chính phủ mới.
Cũng cần nói thêm rằng sắc lệnh thành lập Quốc hội Lâm thời
không cho phép cơ quan này nhận bất kỳ trách nhiệm nào trong việc thành lập
chính phủ.
6. Về cách thông báo quyết định và chuẩn bị dư luận
Trả lời đoạn 2f.
Chúng tôi cho rằng một khi Washington đã đưa ra quyết định,
phía Pháp phải được thông báo đồng thời tại Washington, Paris và Sài Gòn.
Việc này phải được tiến hành với sự nhìn nhận đầy đủ rằng rất
có thể thông tin sẽ bị rò rỉ từ một hoặc nhiều phía.
Khi Bảo Đại thông báo cho ông Diệm rằng ông đã bị thay thế
khỏi chức Thủ tướng, nếu việc đó xảy ra, đây sẽ là một cú sốc rất lớn đối với
ông Diệm.
Những thông tin rò rỉ có thể giúp ông chuẩn bị tinh thần trước
cú sốc ấy.
Chúng còn có một lợi ích khác: tạo cơ hội cho Tướng Ely và
tôi cố gắng thuyết phục ông Diệm không phá hoại chính phủ mới, nếu ông có ý định
làm như vậy.
Dư luận Hoa Kỳ cũng cần được chuẩn bị trước phần nào.
Tuy nhiên, phải hết sức thận trọng để bảo đảm rằng, nếu có
thông tin rò rỉ, sáng kiến về sự thay đổi dự kiến này phải được quy cho phía Việt
Nam, chứ không phải cho Pháp hoặc Hoa Kỳ.
(Xem điện văn Paris số 4396.)
Tôi tin chắc rằng Bộ Ngoại giao sẽ cân nhắc việc cung cấp
trước những thông tin giải thích về bối cảnh cho báo chí và các thành viên Quốc
hội thích hợp.
7. Về khả năng ông Diệm tham gia chính phủ mới
Trả lời đoạn 3a.
Chúng tôi hoàn toàn tin rằng ông Diệm sẽ không chấp nhận bất
kỳ chức vụ nào trong chính phủ mới ngoài chức Thủ tướng.
Bảo Đại nên đề nghị ông Diệm giữ chức Chủ tịch Hội đồng Tối
cao, nhưng tôi nghi ngờ ông sẽ chấp nhận.
Nếu ông Diệm quyết định từ chối chức vụ này, việc Bảo Đại có
thể công bố rằng chức vụ ấy đã được đề nghị cho ông Diệm sẽ mang lại những lợi
ích rõ rệt về mặt dư luận.
Về đề nghị sử dụng Quốc hội Lâm thời để vượt qua giai đoạn
chuyển tiếp chính phủ, chúng tôi kiên quyết cho rằng không thể chờ đợi lâu đến
như vậy.
8. Về việc thể hiện sự thay đổi là quyết định của người
Việt Nam
Trả lời đoạn 3b.
Như đã trình bày ở trên, chúng tôi hoàn toàn đồng ý rằng
trong suốt quá trình thực hiện những bước kế tiếp nhau nhằm chuyển đổi chính phủ,
phải hết sức thận trọng để mọi thay đổi đều được xem là xuất phát từ phía Việt
Nam, chứ không phải từ Pháp hoặc Hoa Kỳ.
Điều này có thể khó thực hiện, nhưng phải cố gắng bằng mọi
cách để đạt được mục tiêu ấy.
9. Về việc trao đổi với Tướng Ely
Tôi chưa thông báo cho Tướng Ely biết những đề nghị của
mình.
Ông ấy đã hỏi tôi phản ứng thế nào trước việc ông rút lại sự
ủng hộ dành cho ông Diệm.
Tôi trả lời rằng tôi đã báo cáo quan điểm của ông ấy về
Washington, nơi tôi biết chắc những quan điểm đó đang được xem xét cẩn thận.
Tuy nhiên, tôi lấy làm tiếc vì hiện giờ chưa thể đưa ra bất
kỳ nhận xét nào.
Collins
II. CHÚ THÍCH TÀI LIỆU
Chú thích 1. Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–1255. Phân loại: Tối mật; Khẩn.
Chú thích 2. Điện văn số 4466 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, ngày
11-04-1955, tức Tài liệu 115.
Chú thích 3. Điện văn số 4448 của Collins, tức Tài liệu 108,
trình bày kế hoạch thay thế chính phủ Ngô Đình Diệm.
Chú thích 4. Điện văn Paris số 4396, ngày 09-04-1955.
Trong điện văn này, Đại sứ quán Hoa Kỳ báo cáo kết quả cuộc
trao đổi với Nguyễn Đệ, Đổng lý Ngự tiền Văn phòng của Bảo Đại.
Thay mặt Bảo Đại, Nguyễn Đệ đưa ra một bản liệt kê dài những
lời chỉ trích hành động của ông Diệm.
Nguyễn Đệ đề nghị thành lập một “Hội đồng Tối cao” hoặc “Hội
đồng Trưởng lão”, hoạt động dưới sự chỉ đạo chung của Bảo Đại với tư cách Quốc
trưởng, để thay thế ông Diệm trong vai trò điều hành chính quyền Việt Nam.
Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Hồ sơ Trung ương,
751G.00/4–955. Có thể xem đoạn trích điện văn này trong United States–Vietnam
Relations, 1945–1967, Quyển 10, trang 910–911.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT NỘI DUNG
Điện văn ngày 12-04-1955 cho thấy Collins tiếp tục đề nghị Washington
sớm quyết định việc thay thế Thủ tướng Ngô Đình Diệm, đồng thời giải đáp những
câu hỏi của Ngoại trưởng Dulles về thời điểm và cách thực hiện.
Năm điểm chính:
1. Quyết định càng sớm càng tốt. Collins lo ngại cuộc đình
chiến có thể đổ vỡ bất cứ lúc nào. Nếu kéo dài, Hoa Kỳ sẽ càng khó rút lại sự ủng
hộ dành cho ông Diệm.
2. Thành lập chính phủ mới trước ngày 15-05-1955. Collins ước
tính sáu bước đầu của kế hoạch cần ít nhất 10 ngày. Ông muốn chính phủ mới nắm
quyền trước cuộc bầu cử Quốc hội Lâm thời để giám sát cuộc bầu cử.
3. Bảo đảm quyền kiểm soát Cảnh sát Quốc gia. Collins muốn
chính phủ mới tiếp nhận quyền kiểm soát lực lượng này, không để Bình Xuyên tham
gia Bộ Nội vụ và không cho Tướng Hinh trở lại Việt Nam trong tương lai gần.
4. Chuẩn bị phản ứng của ông Diệm và dư luận. Collins dự
đoán việc bị thay thế sẽ gây cú sốc lớn cho ông Diệm. Ông đề nghị chuẩn bị dư
luận và tìm cách thuyết phục ông Diệm không chống phá chính phủ mới.
5. Để người Việt Nam đứng ra thực hiện việc thay đổi.
Collins nhấn mạnh rằng mọi thay đổi phải được nhìn nhận là sáng kiến của phía
Việt Nam, không phải của Hoa Kỳ hay Pháp.
IV. HAI ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý
Thứ nhất – Collins muốn thay thế ông Diệm trước cuộc bầu cử
Quốc hội Lâm thời.
Collins không chỉ quan tâm đến việc thay Thủ tướng mà còn
quan tâm đến người sẽ kiểm soát cuộc bầu cử ngày 15-05-1955. Ông dẫn lời lo ngại
của Quát rằng ông Diệm có thể đưa những người ủng hộ mình vào Quốc hội và loại
trừ các đảng phái đối lập.
Thứ hai – Collins muốn việc thay đổi mang danh nghĩa quyết định
của người Việt Nam.
Điểm này được Collins nhắc lại nhiều lần. Ông đề nghị Hoa Kỳ
phối hợp với Pháp và Bảo Đại để thực hiện kế hoạch, nhưng phải bảo đảm rằng sự
thay đổi được công chúng nhìn nhận là xuất phát từ phía Việt Nam.
Điều đáng phân biệt là việc ai tham gia quyết định và việc
công chúng được hướng đến cách hiểu nào về quyết định ấy. Trong điện văn,
Collins trực tiếp bàn đến cả hai vấn đề này.
Kết luận: Tài liệu 116 cho thấy Collins đã chuyển từ việc đề
nghị thay thế ông Diệm sang giải thích cụ thể cách tổ chức, thời điểm thực hiện
và phương pháp xử lý những phản ứng có thể xảy ra. Tuy nhiên, đây vẫn là đề nghị
của Collins gửi Washington, chưa phải quyết định chính thức của chính phủ Hoa Kỳ.
Nguồn nguyên bản: FRUS
– Tài liệu số 116, ngày 12-04-1955
