Lưu ý: Ngày 02-5-1955 Đức Hộ Pháp ký Thánh Lịnh 704, hoàn thành việc Quốc gia hóa Quân Đội Cao Đài. BBT
Link nguồn
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v01/d165?
GPT DỊCH
TÀI LIỆU 165 – NGÀY 2-5-1955
Tình báo Hoa Kỳ đánh giá thắng lợi của Ngô Đình Diệm, vai
trò các lực lượng Cao Đài và triển vọng cuộc khủng hoảng Sài Gòn.
Nguồn: FRUS
1955–1957, Tập I – Tài liệu 165
I. BẢN DỊCH TOÀN VĂN
BẢN ƯỚC TÍNH TÌNH BÁO QUỐC GIA ĐẶC BIỆT
Số hiệu: SNIE 63.1–2/1–55
Washington, ngày
2-5-1955.
CUỘC KHỦNG HOẢNG HIỆN NAY TẠI SÀI GÒN
Vấn đề
Đánh giá những hệ quả của các diễn biến gần đây tại Sài Gòn
và dự đoán những hành động có khả năng xảy ra của các bên liên quan trong cuộc
khủng hoảng hiện nay.
Nội dung ước tính
Những hệ quả của các diễn biến hiện nay tại Sài Gòn
1.
Thành công của Thủ tướng Diệm trong các cuộc hành quân chống
Bình Xuyên, cũng như trong lập trường đối đầu với Bảo Đại, người Pháp và Tướng
Vỹ, đã tạo ra một tình thế mới, có khả năng dẫn đến một cuộc cách mạng tại Việt
Nam.
Mặc dù tình hình Việt Nam đang biến chuyển hết sức nhanh
chóng, Diệm dường như đang nắm thế chủ động trong giai đoạn sắp tới.
Trong giai đoạn này, các bên liên quan — đặc biệt là người
Pháp và Bảo Đại — sẽ phải thích nghi với một tình hình chính trị hoàn toàn mới,
do Diệm hoặc những phần tử dân tộc chủ nghĩa cực đoan hơn chi phối.
Nếu họ không thích nghi, và nếu Bảo Đại hoặc người Pháp có
những nỗ lực đáng kể nhằm cản trở chính phủ Diệm, khả năng xảy ra bạo lực chống
Pháp và việc truất phế Bảo Đại sẽ tăng lên rất nhiều.
2.
Quan hệ giữa Diệm và Hội đồng Cách mạng,[3] tổ chức đang
tích cực can dự vào tình hình hiện nay, vẫn chưa được làm sáng tỏ.
Hội đồng này, do một đại hội tự đứng ra thành lập chỉ định,
có lập trường cực đoan hơn Diệm, đặc biệt về việc quân đội Pháp rút đi và việc
lập tức truất phế Bảo Đại.
Hội đồng chịu sự chi phối của các Tướng Cao Đài Trình Minh
Thế và Nguyễn Thành Phương, cùng Tướng Hòa Hảo Ngô, đồng thời có sự tham gia của
một số chính khách dân tộc chủ nghĩa cực đoan.
Tướng Ely hiện cáo buộc Hội đồng đã bị cộng sản thâm nhập,
nhưng cho đến nay ông chưa đưa ra bằng chứng để chứng minh lời cáo buộc này.
Chúng tôi không có bằng chứng đáng kể nào cho thấy bất kỳ
thành viên nào của Hội đồng là cộng sản.
Trong một bản tuyên cáo, Hội đồng công bố một chương trình rộng
lớn, được trình bày bằng ngôn ngữ cách mạng xã hội, nhưng đồng thời lên án “chủ
nghĩa thực dân đỏ” tại miền Bắc Việt Nam.
Các hoạt động của Hội đồng, cũng như những hoạt động của Thủ
tướng Diệm, đều bị đài phát thanh cộng sản tại Hà Nội lên án.
Những hành động có khả năng xảy ra của các bên liên quan
Thủ tướng Diệm
3.
Việc gần như đánh bật hoàn toàn Bình Xuyên ra khỏi Sài
Gòn–Chợ Lớn đã nâng cao uy tín của Diệm trên khắp Việt Nam.
Niềm tin của Diệm và những người ủng hộ ông vào sức mạnh, sự
phán đoán và khả năng thu hút quần chúng của chính họ đã tăng lên đáng kể.
Trong tình hình này, gần như chắc chắn Diệm sẽ tiếp tục chống
lại mọi nỗ lực nhằm loại bỏ ông khỏi chức vụ.
4.
Trong vài ngày qua, những hành động của Diệm và những người
theo ông ngày càng mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa và chống Pháp.
Hiện nay, Diệm có thể tin rằng tiếp tục chính sách chống
Pháp là điều cần thiết để tập hợp sự ủng hộ của quần chúng.
Tuy nhiên, ông đã có ảnh hưởng kiềm chế đối với lập trường
chống Pháp và chống Bảo Đại của Hội đồng Cách mạng.
Dẫu vậy, nếu Diệm tin rằng người Pháp vẫn tiếp tục tìm cách
truất phế mình, gần như chắc chắn ông sẽ cho phép gia tăng các cuộc biểu tình
chống Pháp.
Đường lối này sẽ mang lại những nguy cơ nghiêm trọng về bạo
lực chống Pháp, đặc biệt tại Sài Gòn.
5.
Cho đến nay, Diệm và các cấp chỉ huy chủ chốt của Quân đội
Quốc gia Việt Nam dường như vẫn muốn duy trì quan hệ tốt đẹp với người Pháp.
Thái độ của Diệm đối với Bảo Đại ít rõ ràng hơn. Đã có những
dấu hiệu cho thấy ông đang xem xét đề nghị của Hội đồng Cách mạng về việc truất
phế Bảo Đại.
Có thể Diệm đang sử dụng chủ nghĩa dân tộc cực đoan để gây
áp lực đối với Bảo Đại và người Pháp.
Nếu người Pháp hoặc Bảo Đại cản trở những mục tiêu của ông,
Diệm sẽ dễ chịu ảnh hưởng của những áp lực thúc đẩy hành động cực đoan hơn.
6.
Diệm đã tập hợp thêm sự ủng hộ trong giai đoạn giao tranh hiện
nay.
Từ vị thế mạnh hơn này, gần như chắc chắn Diệm sẽ tiếp tục
thu hút thêm những người theo mình, kể cả những người rời bỏ Bình Xuyên và các
giáo phái để chuyển sang ủng hộ ông.
Quân đội Quốc gia Việt Nam
7.
Ngoài quân đội Pháp, hiện nay chỉ có Quân đội Quốc gia Việt
Nam đủ khả năng dùng sức mạnh để duy trì quyền hành của Bảo Đại tại Sài Gòn, hoặc
ủng hộ Diệm chống lại Bảo Đại.
Một số sĩ quan Quân đội Quốc gia không ưa Diệm và lo ngại về
sự rạn nứt đang phát triển giữa Diệm và Bảo Đại.
Mặt khác, trong quân đội có một khuynh hướng dân tộc chủ
nghĩa và ủng hộ Diệm khá mạnh.
Diệm đã nhận được thêm sự ủng hộ nhờ việc đánh bật Bình
Xuyên khỏi Sài Gòn.
Quan trọng nhất, các đơn vị Quân đội Quốc gia Việt Nam trong
khu vực Sài Gòn dường như trung thành với Diệm.
8.
Nếu Diệm vội vàng tiến hành truất phế Bảo Đại, hoặc nếu Bảo
Đại tìm cách loại bỏ Diệm, một số thành phần quân đội có thể vẫn trung thành với
Bảo Đại và tìm cách lật đổ Diệm.
Tuy nhiên, chúng tôi tin rằng những nỗ lực ấy sẽ thất bại,
ngay cả khi Tướng Hinh trở về nước để tập hợp lực lượng ủng hộ Bảo Đại.
Bảo Đại
9.
Do lập trường chống đối Bảo Đại của Diệm, và vì Bảo Đại có
liên quan đến điều mà nhiều người Việt Nam theo chủ nghĩa dân tộc xem là một cuộc
vận động chính trị do Pháp chủ xướng, uy tín của Bảo Đại đã suy giảm nghiêm trọng,
bất kể kết quả cuộc khủng hoảng hiện nay ra sao.
Vào thời điểm này, quyền hành của Bảo Đại chỉ có thể được thực
thi bằng sức mạnh quân sự của Pháp.
Bất kỳ hành động nào như vậy gần như sẽ làm ông hoàn toàn mất
uy tín tại Việt Nam.
10.
Dường như có một khuynh hướng đáng kể muốn truất phế Bảo Đại.
Nếu Diệm đồng ý, hành động này có thể được thực hiện bất cứ
lúc nào.
Hiện tại, Bảo Đại dường như nhận thấy tình thế đang nghiêng
về phía Diệm và đang cố gắng duy trì chế độ quân chủ bằng cách chấp nhận để
chính phủ Diệm tiếp tục tồn tại.
Chính phủ Pháp
11.
Người Pháp sẽ khó chấp nhận thành công của Diệm, bởi thành
công ấy diễn ra bất chấp sự chống đối mạnh mẽ và công khai của họ.
Chúng tôi tin rằng nỗi lo sợ bạo lực quy mô lớn, cùng những
phản ứng bất lợi trong nước và trên thế giới, sẽ khiến người Pháp tránh hành động
công khai tại Sài Gòn nhằm kiềm chế Quân đội Quốc gia Việt Nam hoặc loại bỏ Diệm,
trừ trường hợp tình hình đe dọa gây tổn thất nghiêm trọng về sinh mạng người
Pháp.
Tuy nhiên, mức độ người Pháp cho phép Quân đội Quốc gia Việt
Nam tự do hành động, cũng như tính chất quan hệ của họ với Bình Xuyên và Bảo Đại,
vẫn có thể ảnh hưởng đến kết quả trước mắt.
Hơn nữa, chúng tôi tin rằng người Pháp sẽ tiếp tục gây áp lực
đòi loại bỏ Diệm.
Một số thành phần Pháp tại Việt Nam có khả năng tiếp tục bí
mật giúp đỡ những người chống Diệm.
Nếu người Pháp nhận thấy Diệm sẽ thành công trong việc củng
cố địa vị, họ có thể quyết định rằng mình không còn lựa chọn nào khác ngoài việc
cố gắng cải thiện quan hệ với Diệm trong khả năng có thể, đồng thời lập kế hoạch
đẩy nhanh việc rút quân.[4]
Bình Xuyên
12.
Khả năng quân sự của Bình Xuyên sẽ tùy thuộc vào mức độ hỗ
trợ mà họ nhận được, trực tiếp hoặc gián tiếp, từ người Pháp và Hòa Hảo.
Có vẻ tinh thần binh sĩ Bình Xuyên đang xuống thấp, một số
người đã đào ngũ và nhiều người có thể sẵn sàng chấp nhận những đề nghị hòa giải
từ chính phủ.
Chúng tôi tin rằng một số lượng đáng kể thành viên Bình
Xuyên có thể tìm cách quay lại cuộc sống cướp bóc và tống tiền.
Quân đội Quốc gia Việt Nam có khả năng làm suy giảm Bình
Xuyên đến mức chỉ còn là một lực lượng gây rối ở địa phương.
Các giáo phái (The Sects)
13.
Chúng tôi tin rằng trong tương lai trước mắt, các lực lượng
quân sự Cao Đài dưới quyền các Tướng Thế và Phương sẽ tiếp tục tích cực ủng hộ
Diệm chống lại Bình Xuyên và Bảo Đại.
Hòa Hảo ít có khả năng giữ vai trò quan trọng trong tình
hình trước mắt, mặc dù lực lượng Ba Cụt có thể tiếp tục các hoạt động khủng bố.
Việt Minh
14.
Việt Minh có lẽ lo ngại rằng việc Diệm tiếp tục cầm quyền sẽ
hạn chế triển vọng thống nhất Việt Nam bằng phương pháp hòa bình theo những điều
kiện có lợi cho cộng sản.
Có lẽ họ sẽ tiếp tục những nỗ lực bí mật tại miền Nam Việt
Nam nhằm duy trì tình trạng bất ổn.
Gần như chắc chắn cộng sản sẽ không tiến hành xâm nhập bằng
một cuộc tấn công quân sự quy mô lớn vào miền Nam Việt Nam trong tương lai gần.
Triển vọng chung
15.
Trong hoàn cảnh hiện nay, chúng tôi không tin rằng có thể
thuyết phục Diệm tự nguyện từ chức.
Nếu ông bị buộc phải rời chức vụ, nhiều người theo Diệm có lẽ
sẽ tiến hành chống đối chính quyền kế nhiệm bằng những hoạt động cách mạng, kể
cả kháng chiến du kích.
Một số thành phần Quân đội Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn và
miền Trung Việt Nam có lẽ sẽ tham gia cùng các lực lượng này để chống lại chính
phủ mới.
16.
Với giả định Hoa Kỳ tiếp tục ủng hộ Diệm và người Pháp chấp
nhận tình thế, chúng tôi tin rằng tình hình Sài Gòn sẽ ổn định dưới quyền kiểm
soát của Diệm.
Khả năng quản trị của Diệm khó có thể được cải thiện.
Thành công của ông, phần lớn đạt được nhờ sáng kiến và nguồn
lực của chính ông, có khả năng khiến ông trở nên độc lập hơn và ít sẵn sàng tiếp
nhận những hướng dẫn về chính sách hơn.
Chính phủ Diệm vẫn sẽ phải đối diện với nhiều vấn đề nội bộ,
chẳng hạn như:
- Sáp nhập
các giáo phái.
- Tái định
cư người tị nạn.
- Cải
cách ruộng đất.
- Mở rộng
quyền hành chính phủ tại các tỉnh.
- Huấn
luyện quân đội.
Mặc dù Diệm đã cải thiện được vị thế của mình, chúng tôi tin
rằng ngay cả trong trường hợp thuận lợi nhất, Diệm hoặc bất kỳ chính phủ Việt
Nam nào khác vẫn sẽ gặp vô vàn khó khăn trong việc xây dựng đủ sức mạnh để đối
phó với thách thức lâu dài của cộng sản.
II. CHÚ THÍCH NGUỒN
[1] Nguồn: Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, hồ sơ INR–NIE. Phân loại: Mật.
Bản ước tính tình báo này cũng được in trong United
States–Vietnam Relations, 1945–1967, Quyển 10, trang 955–958.
Các Bản Ước tính Tình báo Quốc gia Đặc biệt (SNIE) được soạn
thảo bởi nhân viên các cơ quan có đại diện trong Ủy ban Cố vấn Tình báo (IAC),
được thảo luận và sửa đổi tại các nhóm làm việc liên bộ, do Văn phòng Ước tính
Quốc gia thuộc CIA điều phối, được IAC phê chuẩn và phổ biến dưới danh nghĩa
CIA đến Tổng thống, các viên chức cấp nội các có liên quan và Hội đồng An ninh
Quốc gia.
Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cung cấp toàn bộ phần chính trị và một
số phần kinh tế cho các bản SNIE.
Đoạn sau đây trích từ cuộc điện đàm giữa Allen Dulles và
John Foster Dulles ngày 25-4, liên quan đến việc soạn thảo bản ước tính này:
“Allen Dulles nói rằng ông vừa hoàn thành bản ước tính về Việt
Nam. Các bên đã đạt được sự đồng thuận khá cao.
Ngoại trưởng hỏi vấn đề cấp bách đến mức nào.
Allen Dulles trả lời rằng không phải chỉ còn vài ngày, nhưng
ông không nghĩ chúng ta có thể chờ nhiều tuần.
Ngoại trưởng nói rằng hôm nay người Anh đã đến và cho biết họ
nghĩ tình hình cấp bách hơn mức chúng ta đang nhận định.
Allen Dulles nói rằng chúng ta không thể làm một việc nửa vời.
Nếu có giải pháp tốt, hãy nhanh chóng thực hiện. Diệm đang liên tục suy yếu.
Allen Dulles nói ông sẽ chuyển bản ước tính đến.”
Nguồn: Thư viện Eisenhower, Hồ sơ Dulles, Các cuộc điện đàm
tổng quát.
[2] Theo ghi chú trên trang bìa, các tổ chức tình báo thuộc
Bộ Ngoại giao, Bộ Lục quân, Bộ Hải quân và Bộ Tham mưu Liên quân đã cùng CIA
tham gia soạn thảo bản ước tính này.
Tất cả các thành viên IAC đều tán thành bản ước tính, ngoại
trừ Ủy ban Năng lượng Nguyên tử và Cục Điều tra Liên bang (FBI), hai cơ quan
không tham gia biểu quyết vì cho rằng vấn đề nằm ngoài thẩm quyền của mình.
[3] Ngày 30-4, khoảng 200 người tập họp tại Tòa Đô chính Sài
Gòn và tự thành lập “Đại hội các lực lượng dân chủ và cách mạng quốc gia”.
Họ yêu cầu Bảo Đại thoái vị, thành lập một chính phủ mới dưới
quyền Diệm, quân đội Viễn chinh Pháp rút đi và tổ chức bầu cử Quốc hội.
Đại hội bầu ra một “Ủy ban Cách mạng” gồm 33 thành viên. Những
người này lập tức đến gặp Diệm để trình bày các yêu cầu.
[4] Phụ tá Đặc biệt phụ trách Tình báo của Bộ Ngoại giao cho
rằng câu cuối của đoạn 11 đã đánh giá chưa đúng mức những khó khăn mà người
Pháp sẽ gặp phải khi phải thích nghi với một chính phủ mạnh và chống Pháp tại
miền Nam Việt Nam.
Vì vậy, viên chức này đề nghị sửa câu ấy thành:
“Nếu những nỗ lực này không thành công và Diệm có vẻ đang củng
cố được địa vị của mình, cuối cùng người Pháp có thể quyết định rằng họ không
còn lựa chọn nào khác ngoài việc đẩy nhanh việc rút quân khỏi Việt Nam.”
Đây là chú thích có trong nguyên bản tài liệu.
Hết nguyên văn
III. TÓM TẮT
Ngày 2-5-1955, các cơ quan tình báo Hoa Kỳ đưa ra bản ước
tính về cuộc khủng hoảng Sài Gòn sau khi Ngô Đình Diệm giành ưu thế quân sự trước
Bình Xuyên và đối đầu với Bảo Đại.
1. Diệm giành thế chủ động. Tình báo Hoa Kỳ đánh giá những
thắng lợi quân sự đã nâng cao uy tín và vị thế của Diệm. Ông có khả năng tiếp tục
nắm quyền và chống lại mọi nỗ lực cách chức.
2. Hội đồng Cách mạng chịu ảnh hưởng của các tướng Cao Đài
và Hòa Hảo. Tài liệu xác định Trình Minh Thế, Nguyễn Thành Phương và Tướng Ngô
là những nhân vật chi phối Hội đồng. Tình báo Hoa Kỳ không tìm thấy bằng chứng
đáng kể chứng minh cáo buộc của Tướng Ely rằng Hội đồng bị cộng sản thâm nhập.
3. Quân đội Quốc gia Việt Nam nghiêng về Diệm. Đặc biệt, các
đơn vị quân đội tại Sài Gòn được đánh giá là trung thành với Diệm. Những nỗ lực
quân sự nhằm khôi phục quyền hành Bảo Đại được dự đoán khó thành công.
4. Bảo Đại suy giảm uy tín; Pháp có thể phải rút quân. Tình
báo Hoa Kỳ nhận định Bảo Đại khó duy trì quyền hành nếu không dựa vào quân
Pháp. Pháp có khả năng tiếp tục gây áp lực chống Diệm nhưng sẽ tránh can thiệp
quân sự công khai, trừ trường hợp sinh mạng người Pháp bị đe dọa nghiêm trọng.
5. Lực lượng quân sự Cao Đài tiếp tục ủng hộ Diệm. Bản ước
tính xác định các lực lượng dưới quyền Trình Minh Thế và Nguyễn Thành Phương sẽ
tiếp tục giúp Diệm chống Bình Xuyên và Bảo Đại. Hòa Hảo được dự đoán ít giữ vai
trò quan trọng trong giai đoạn trước mắt.
6. Triển vọng lâu dài vẫn khó khăn. Dù Diệm thắng thế, tình
báo Hoa Kỳ cho rằng khả năng quản trị của ông khó cải thiện; chính phủ vẫn phải
đối mặt với nhiều vấn đề và rất khó xây dựng đủ sức mạnh để chống lại cộng sản
về lâu dài.
Điểm đáng chú ý
Tài liệu 165 cho thấy tình báo Hoa Kỳ đánh giá thành công của
Diệm không chỉ từ bản thân ông mà còn từ sự trung thành của Quân đội Quốc gia
Việt Nam và sự hỗ trợ quân sự của các tướng Cao Đài.
Đồng thời, bản ước tính phân biệt rõ thắng lợi trước mắt với
khả năng xây dựng một chính quyền vững mạnh lâu dài: Diệm đang giành ưu thế,
nhưng điều đó chưa bảo đảm ông có đủ năng lực giải quyết những khó khăn căn bản
của Việt Nam.
